ضرب المثل ها

مجموعه ضرب المثل هاي فارسي

 

« الف » آب از دستش نميچكه !

آب از سر چشمه گله !

آب از آب تكان نميخوره !

آب از سرش گذشته !

آب پاكي روي دستش ريخت !

آب در كوزه و ما تشنه لبان ميگرديم !

آب را گل آلود ميكنه كه ماهي بگيره !

آب زير پوستش افتاده !

آب كه يه جا بمونه، ميگنده .

آبكش و نگاه كن كه به كفگير ميگه تو سه سوراخ داري !

آب كه از سر گذشت، چه يك ذرع چه صد ذرع ـ چه يك ني چه چه صد ني !

آب كه سر بالا ميره، قورباغه ابوعطا ميخونه !

آب نمي بينه و گرنه شناگر قابليه !

آبي از او گرم نميشه !

آتش كه گرفت، خشك و تر ميسوزد !

آخر شاه منشي، كاه كشي است !

آدم با كسي كه علي گفت، عمر نميگه !

آدم بد حساب، دوبار ميده !

آدم تنبل، عقل چهل وزير داره !

آدم خوش معامله، شريك مال مردمه !

آدم دست پاچه، كار را دوبار ميكنه !

آدم زنده، زندگي ميخواد !

آدم گدا، اينهمه ادا ؟!

آدم گرسنه، خواب نان سنگك مي بينه !

آدم ناشي، سرنا را از سر گشادش ميزنه !

آرد خودمونو بيختيم، الك مونو آويختيم !

آرزو بر جوانان عيب نيست !

آستين نو پلو بخور !

آسوده كسي كه خر نداره --- از كاه و جوش خبر نداره !

آسه برو آسه بيا كه گربه شاخت نزنه !

آشپز كه دوتا شد، آش يا شوره يا بي نمك !

آش نخورده و دهن سوخته !

آفتابه خرج لحيمه !

آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هيچي !

آفتابه و لولهنگ هر دو يك كار ميكنند، اما قيمتشان موقع گرو گذاشتن معلوم ميشه !

آمدم ثواب كنم، كباب شدم !

آمد زير ابروشو برداره، چشمش را كور كرد !

آنانكه غني ترند، محتاج ترند !

آنچه دلم خواست نه آن شد --- آنچه خدا خواست همان شد .

آنرا كه حساب پاكه، از محاسبه چه باكه ؟!

آنقدر بايست، تا علف زير پات سبز بشه !

آنقدر سمن هست، كه ياسمن توش گمه !

آنقدر مار خورده تا افعي شده !

آن ممه را لولو برد !

آنوقت كه جيك جيك مستانت بود، ياد زمستانت نبود ؟

آواز دهل شنيده از دور خوشه !

اجاره نشين خوش نشينه !

ارزان خري، انبان خري !

از اسب افتاده ايم، اما از نسل نيفتاده ايم !

از اونجا مونده، از اينجا رونده !

از اون نترس كه هاي و هوي داره، از اون بترس كه سر به تو داره !

از اين امامزاده كسي معجز نمي بينه !

از اين دم بريده هر چي بگي بر مياد !

از اين ستون بآن ستون فرجه !

از بي كفني زنده ايم !

از دست پس ميزنه، با پا پيش ميكشه !

از تنگي چشم پيل معلومم شد --- آنانكه غني ترند محتاج ترند !

از تو حركت، از خدا بركت .

از حق تا نا حق چهار انگشت فاصله است !

از خر افتاده، خرما پيدا كرده !

از خرس موئي، غنيمته !

از خر ميپرسي چهارشنبه كيه ؟!

از خودت گذشته، خدا عقلي به بچه هات بده !

از درد لا علاجي به خر ميگه خانمباجي !

از دور دل و ميبره، از جلو زهره رو !

از سه چيز بايد حذر كرد، ديوار شكسته، سگ درنده، زن سليطه !

از شما عباسي، از ما رقاصي !

از كوزه همان برون تراود كه در اوست ! (( گر دايره كوزه ز گوهر سازند ))

از كيسه خليفه مي بخشه !

از گدا چه يك نان بگيرند و چه بدهند !

از گير دزد در آمده، گير رمال افتاد !

از ماست كه بر ماست !

از مال پس است و از جان عاصي !

از مردي تا نامردي يك قدم است !

از من بدر، به جوال كاه !

از نخورده بگير، بده به خورده !

از نو كيسه قرض مكن، قرض كردي خرج نكن !

از هر چه بدم اومد، سرم اومد !

از هول هليم افتاد توي ديگ !

از يك گل بهار نميشه !

از اين گوش ميگيره، از آن گوش در ميكنه !

اسباب خونه به صاحبخونه ميره !

اسب پيشكشي رو، دندوناشو نميشمرند !

اسب تركمني است، هم از توبره ميخوره هم ازآخور !

اسب دونده جو خود را زياد ميكنه !

اسب را گم كرده، پي نعلش ميگرده !

اسب و خر را كه يكجا ببندند، اگر همبو نشند همخو ميشند !

استخري كه آب نداره، اينهمه قورباغه ميخواد چكار ؟!

اصل كار برو روست، كچلي زير موست !

اكبر ندهد، خداي اكبر بدهد !

اگر بيل زني، باغچه خودت را بيل بزن !

اگر براي من آب نداره، براي تو كه نان داره !

اگر بپوشي رختي، بنشيني به تختي، تازه مي بينمت بچشم آن وختي !

اگه باباشو نديده بود، ادعاي پادشاهي ميكرد !

اگه پشيموني شاخ بود، فلاني شاخش بآسمان ميرسيد !

اگه تو مرا عاق كني، منهم ترا عوق ميكنم !

اگر جراحي، پيزي خود تو جا بنداز !

اگه خدا بخواهد، از نر هم ميدهد !

اگه خاله ام ريش داشت، آقا دائيم بود !

اگه خير داشت، اسمشو مي گذاشتند خيرالله !

اگر داني كه نان دادن ثواب است --- تو خود ميخور كه بغدادت خرابست !

اگه دعاي بچه ها اثر داشت، يك معلم زنده نمي موند !

اگه زاغي كني، روقي كني، ميخورمت !

اگه زري بپوشي، اگر اطلس بپوشي، همون كنگر فروشي !

اگه علي ساربونه، ميدونه شترو كجا بخوابونه !

اگه كلاغ جراح بود، ماتحت خودشو بخيه ميزد .

اگه لالائي بلدي، چرا خوابت نميبره !

اگه لر ببازار نره بازار ميگنده !

اگه مردي، سر اين دسته هونگ ( هاون ) و بشكن !

اگه بگه ماست سفيده، من ميگم سياهه !

اگه مهمون يكي باشه، صاحبخونه براش گاو مي كشه !

اگه نخورديم نون گندم، ديديم دست مردم !

اگه ني زني چرا بابات از حصبه مرد !

اگه هفت تا دختر كور داشته باشه، يكساعته شوهر ميده !

اگه همه گفتند نون و پنير، تو سرت را بگذار زمين و بمير !

امان از خانه داري، يكي ميخري دو تا نداري !

امان ازدوغ ليلي ، ماستش كم بود آبش خيلي !

انگور خوب، نصيب شغال ميشه !

اوسا علم ! اين يكي رو بكش قلم !

اولاد، بادام است اولاد اولاد، مغز بادام !

اول بچش، بعد بگو بي نمكه !

اول برادريتو ثابت كن، بعد ادعاي ارث و ميراث كن !

اول بقالي و ماست ترش فروشي !

اول پياله و بد مستي !

اول ، چاه را بكن، بعد منار را بدزد !

اي آقاي كمر باريك، كوچه روشن كن و خانه تاريك !

اين تو بميري، از آن تو بميري ها نيست !

اينجا كاشون نيست كه كپه با فعله باشه !

اين حرفها براي فاطي تنبون نميشه !

اين قافله تا به حشر لنگه !

اينكه براي من آوردي، ببر براي خاله ات !

اينو كه زائيدي بزرگ كن !

اين هفت صنار غير از اون چارده شي است !

اينهمه چريدي دنبه ات كو ؟!

اينهمه خر هست و ما پياده ميريم !

 

تشکرازبلاگفا

تشکرازدست اندرکاران سایت بلاگفا که دوباره مرا قبول کردند چون نسبت مصروفیتها تا مدتی درین سایت نوشته نداشته بودم امیداست دراینده درکار من وقفه نیاید 

کتاب ژوهنوالی 6

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    دريم فصل  تکميل است

    (1 – 2  )     جدول  :   د   V A       ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

شميره	کيمياوي سمبول	N	P	As	Sb	Bi
1	دعنصر اتومی عدد	7	15	33	51	83
2	دعنصر اتومی کتله	14	31	75	122	208
3	رنگ (دگاز په حالت کي)	بيرنګ	سپين  قرمز توره	خاکستري ،فلزي،زيړ	خاکستري ،فلزي،زيړ	خاکستري ،فلزي
4	ماليکولي فورمول	N2	P4  سپين  Pn  توره	As4زيړ   Asn   فلزي	Sb4 زيړ   Sbn فلزي	Bin
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns^2  او  np^6)	2s^22p^3	3s^23p^3	4s^24p^3	5s^2 5p^3	6s^26p^3
6	اتمي شعاع (   pm  )	74	110	121	141	152
7	ايوني شعاع(    pm  )	140	185	-	92	108
8	ايونيزيشن انرژي (kJ/mol)E^1	1399	1061	965	830	772
9	الکترونګاتيفي	3/0	2/2	2/2	2/1	2/0
10	دويلي کيدو ټکي C^o	-210	44	814	630.5	271
11	دايشدو ټکي C^o	-195.8	280	633	1325	1560
12	د                X2O3     اکسايد ماهيت	اسيدي	اسيدي	امفوتر	امفوتر	قلوي
13	د شعلي رنګ	نلري	نلري	نلري	نلري	نلري
14	اکسيديشني نمبرونه	3-  تا  5+	3-  تا  5+	3-  تا  5+	3-  تا  5+
15
16	د     هلوجن  سره تعامل	---	PX5  تاPX3	AsX5  تاAsX3	SbX5,SbX3	BiX3
17	د  O2  خا لص سره تعامل	1200^0C    NOx	P4O10,P4O6	As4O6	500^0C  Sb2O3	500^0C  Bi2O3
18	د     H2O      سره تعامل	نلري	نلري	نلري	نلري	نلري
19	د     N2      سره تعامل	نلري	نلري	نلري	نلري	نلري
20	د     H2      سره تعامل	350^0C   NH3	300^0C   PH3	---	--	-----

 

 

 

 

 

 

 

څلورم فصل تکميل است

 

    (1 – 2  )     جدول  :   د    IV A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	کيمياوي سمبول	C	Si	Ge	Sn	Pb
1	دعنصر اتومی عدد	6	14	32	50	82
2	دعنصر اتومی کتله	12	28	73	118	207
3	رنگ (دگاز په حالت کي)
4	ماليکولي فورمول
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns^2  او  np^6)	2s^22p^2	3s^23p^2	4s^24p^2	5s^2 5p^2	6s^26p^2
6	اتمي شعاع (   pm  )	77	117	122	141	154
7	ايوني شعاع(    pm  )
8	ايونيزيشن انرژي (kJ/mol)E^1	1090	782	782	704	714
9	الکترونګاتيفي	2/6	1/9	2/0	1/7	1/6
10	دويلي کيدو ټکي C^o	3570	1420	959	232	327
11	دايشدو ټکي C^o	4827	2355	2700	2360	1755
12	gr/cm^3  کثافت	2/26, 3/51 الماس،ګرافيت	2/33	5/32	7/30	11/4
13	د شعلي رنګ	نلري	نلري	نلري	نلري	نلري
14	اکسيديشني نمبرونه	4-  تا  4+	+4,+2,-4	+4,+2,-4	+4,+2,-4	+4,+2
15
16	د     هلوجن  سره تعامل	800^0C  CX4	SiX4 400^0C	400^0C  CX4	SnX2 400^0C	PbX2 400^0C
17	د  O2  خا لص سره تعامل	600^0C    CO2,CO	1200^0C SiO2,	GeO2 1000^0C	800^0C  SnO2	600^0C  PbO
18	د     H2O      سره تعامل	نلري	نلري	نلري	نلري	نلري
19	د     N2      سره تعامل	نلري	Si3N4  1400^0C	نلري	Sn3N4 2000^0C	نلري
20	د     H2      سره تعامل	CH4  1000^0C	نلري	نلري	-- نلري	نلري -----

 

 

 

 

 

 

 

تکمیل ایست

    (1 – 2  )     جدول  :   د    III A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	کيمياوي سمبول	B		Al	Ga	In	Tl
1	دعنصر اتومی عدد	5		13	31	49	81
2	دعنصر اتومی کتله	11		27	70	115	204
3	د شعلي رنګ	سبز چمني		---	بنفش	بنفش مايل به ابي	سبزوروشن
4	ماليکولي فورمول
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns^2  او  np^6)	2s^22p^1		3s^23p^1	4s^24p^13d10	5s^2 5p^14d10	4f^144p^106s^26p^1
6	اتمي شعاع (   pm  )	98		143	141	166	171
7	ايوني شعاع(    pm  )	20		50	62	81	95
8	ايونيزيشن انرژي 1(kJ/mol)E	801		577	579	560	589
9	الکترونګاتيفي	2/6		1/9	2/0	1/7	1/6
10	دويلي کيدو ټکي C^o	2027		660	29.8	156	304
11	دايشدو ټکي C^o	3927		2447	2237	2047	1470
12	gr/cm^3  کثافت	2/43		2/7	5/91	7/31	11/83
13
14	اکسيديشني نمبرونه	4-  تا  4+		+3	+3,+1	+3,+2 ,+1	+3,+1
15	الکترودی پتانسیل	-0/87		-1/66	-0/53	-0/54	+0/74
16	د     هلوجن  سره تعامل	BX3   ,C	,C Al2X6		Ga2X6	In2X6	TiX
17	د  O2  خا لص سره تعامل	1200^0C   ,B2O3		800^0C Al2O3,	Ga2O3 1600^0C	600^0C  In2O3	400^0C  Tl2O3
18	د     H2O      سره تعامل	نلري		نلري	نلري	نلري	نلري
19	د     N2      سره تعامل	1200^0C BN		AlN  740^0C	نلري	نلري	نلري
20	جداسازی	گیلو-ساک		وهلر	بوابودران	رایش	کروکس

 

 

 

 

 

 

 

 

تکمیل است

 

   (1 – 2  )     جدول  :   د    II A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	کيمياوي سمبول	Be		Mg	Ca	Sr	Ba
1	دعنصر اتومی عدد	4		12	20	38	56
2	دعنصر اتومی کتله
3	د شعلي رنگ	-		---	قرمزاجري	قرمز تند	سبز
4	ماليکولي فورمول
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش ns^2	2s^2		2s^2	4s^2	4s^2	5s^2
6	اتمي شعاع (   pm  )	111		160	197	215	217
7	ايوني شعاع(    pm  )M^2+	31		65	99	113	135
8	ايونيزيشن انرژي 1(kJ/mol)E	900		736	590	548	502
9	الکترونګاتيفي	1/5		1/2	1/0	1/0
10	دويلي کيدو ټکي C^o	1283		650	845	770	725
11	دايشدو ټکي C^o	2970		1120	1420	1380	1640
12	gr/cm^3  کثافت	1/85		1/74	1/55	2/60	3/51
13	اکسيديشني نمبرونه
14	کشف کوونکی	واکلین		باسی	برزیلوس	دیوی	دیوی
15	الکترودی پتانسیل	-1/85		-2/34	-2/87	-2/89	-2/90
16	د     هلوجن  سره تعامل	BeX2	MgX2		CaX2	SrX2	BaX2
17	د  O2  خا لص سره تعامل	,BeO		MgO,	CaO	SrO ,SrO2	BeO2
18	د     H2O      سره تعامل	نلري		نلري	Ca(OH)2	Sr(OH)2	Ba(OH)2
19	د     N2      سره تعامل	نلري		Mg3N2	Ca3N2	Sr3N2	Ba3N2
20	د     H2      سره تعامل	نلري		MgH2	CaH2	SrH2	BaH2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تکمیل نیست

   (1 – 2  )     جدول  :   د    I A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	کيمياوي سمبول	Li		Na	K	Rb	Cs
1	دعنصر اتومی عدد	3		11	19	37	55
2	دعنصر اتومی کتله
3	د شعلي رنگ	قرمزدرخشان		زيړ	بنفش	ارغواني	ابي
4
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش ns^2	2s^1		3s^1	4s^1	5s^1	6s^1
6	اتمي شعاع (   pm  )	152		186	231	244	262
7	ايوني شعاع(    pm  )M^2+	60		95	133	148	169
8	ايونيزيشن انرژي 1(kJ/mol)E	519		498	418	402	377
9	الکترونګاتيفي	0.98		0.93	0.82	0.82	0.79
10	دويلي کيدو ټکي C^o	186		97.8	63.2	39.9	28.6
11	دايشدو ټکي C^o	1331		890	774	681	690
12	gr/cm^3  کثافت	-3.05		-2.71	0/86	1/53	1/87
13	اکسيديشني نمبرونه
14	کشف کوونکی	واکلین		باسی	برزیلوس	دیوی	دیوی
15	الکترودی پتانسیل	-1/85		-2/34	-2/87	-2/89	-2/90
16	د     هلوجن  سره تعامل	BeX2	MgX2		CaX2	SrX2	BaX2
17	د  O2  خا لص سره تعامل	,BeO		MgO,	CaO	SrO ,SrO2	BeO2
18	د     H2O      سره تعامل	نلري		نلري	Ca(OH)2	Sr(OH)2	Ba(OH)2
19	د     N2      سره تعامل	نلري		Mg3N2	Ca3N2	Sr3N2	Ba3N2
20	د     H2      سره تعامل	نلري		MgH2	CaH2	SrH2	BaH2

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ددورانی عناصرودریم ګروپ

 

 

B⁵        1s¹2s² 2p²     

Al¹³      1s² 2s² 2p⁶  3s²3p¹

Ga³¹     1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶3d¹⁰ 4s² 4p¹

In⁴⁹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶4d¹⁰ 5s² 5p¹

Ti⁸¹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴5s² 5p⁶5d¹⁰ 6s² 6p¹

 

 

پنځم ګروپ عناصر

 

N⁷        1s¹2s² 2p³     

P¹⁵        1s² 2s² 2p⁶  3s²3p³

As³³     1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶3d¹⁰ 4s² 4p³

Sb⁵¹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶4d¹⁰ 5s² 5p³

Bi⁸³      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴5s² 5p⁶ 5d¹⁰ 6s² 6p³

 

 

کتاب ژوهنوالی قشمت 5

د عناصرو دوره یی جدول څلورم ګروپ عناصر .
موخي: زده کونکي به وکولاي شي:
1 -   د څلورم ګروپ عناصر ځاي په دوره يي جدول کي تشريح کړي
2 -  د څلورم ګروپ  د هر عنصرفزيکي اوکيمياوي خواص تشريح کړي
3 -  د څلورم  ګروپ  د مرکباتوخواص پرتله کړي.
4 -  په طبيعت کي د څلورم ګروپ عناصر  په ارزښت اواهميت باندي وپوهيږي
5 -  وکولاي شي چي دعناصروداکسيديشني نمبرونه په مختلفو مرکباتوکي وټاکي
6 -  د دي ګروپ عناصرو په باره کي معلومات ورکړي.
7 -  د دي ګروپ عناصروداستعمال ځايونو په هکله معلومات ورکړي.
پدي  ګروپ کي لاندي عناصرشامل دى:
کاربن ، سلیکان ، سب ګروپ عناصر جرمانیم  قلعی (Tin) سرپ (Lead ) او دتیتانیم Titanium  سب کروپ عناصر زرکونیم  Zirconium  ، هوفنیم  Hafnium  او د کورچاتوریم Kardatorium شامل دی .

C6 1s2 2s2 2p2
Si14 1s2 2s2 2p6   3s23p2  
Ge32 1s2 2s2 2p6 3s23p63d10 4s2 4p2
Sn50 1s2 2s2 2p6 3s23p6 3d10 4s2 4p64d10 5s2 5p2
Pb82 1s2 2s2 2p6 3s23p6 3d10 4s2 4p6 4d10 4f14 5s2 5p6 5d10 6s2 6p2
 

 
:   د    IV A    ګروپ عناصر ځيني خواص په (1 – 1 ) جدول کي ښودل شويدي.[5 – 105]
جدول  :     (1 – 1 )     د  IV A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

شميره کيمياوي سمبول C Si Ge Sn Pb
1 دعنصر اتومی عدد 6 14 32  50 82
2 دعنصر اتومی کتله 12 28 73 118 207
3 رنگ (دگاز په حالت کي)     
4 ماليکولي فورمول     
5 د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns2  او  np6) 2s22p2         3s23p2         4s24p2         5s2 5p2       6s26p2
6 اتمي شعاع (   pm  ) 77 117 122 141 154
7 ايوني شعاع(    pm  )     
8 ايونيزيشن انرژي (kJ/mol)E1 1090 782 782 704 714
9  الکترونګاتيفي  2/6 1/9 2/0 1/7 1/6
10 دويلي کيدو ټکي Co  3570 1420 959 232 327
11 دايشدو ټکي Co
 4827 2355 2700 2360 1755
12 gr/cm3  کثافت 2/26, 3/51 الماس،ګرافيت 2/33 5/32 7/30 11/4
13 د شعلي رنګ نلري نلري نلري نلري نلري
14 اکسيديشني نمبرونه 4-  تا  4+ +4,+2,-4   +4,+2,-4 +4,+2,-4 +4,+2         
15      
16 د     هلوجن  سره تعامل 8000C  CX4   SiX4 4000C    4000C  CX4   SnX2 4000C PbX2 4000C
17 د  O2  خا لص سره تعامل 6000C    CO2,CO    12000C SiO2,  GeO2 10000C    8000C  SnO2 6000C  PbO
18 د     H2O      سره تعامل نلري نلري نلري نلري نلري
19 د     N2      سره تعامل    نلري Si3N4  14000C     نلري Sn3N4 20000C     نلري
20 د     H2      سره تعامل    CH4  10000C     نلري نلري  -- نلري نلري -----

 

 

 

کاربن  Carbon  : -

کاربن ډیر شمیر مرکبات د عضوی کیمیا په کورس کښی   او لږ برخه یی په غیری عضوی کیمیا کښی مطالعه کیږی .

طبعی سرچینی : -
کاربن د ځمکی په کره کښی د ۰،۱۴٪ په اندازه شتون لری او زیاته برخه یی کاربونيتونه (CaCO3) ، (MgCO3 )  نفت ،سکاره ، طبعی ګاز شامل دي . او په اتموسفر کښی د CO2  په ډول ۳٪ شتون لری . کاربن  په ټول ژوندی سلولونو په اورګانیزم کښی شامل دی او په خپلواکه ډول د ګرافیت او الماس په شکل شته دی .(   تنيوال )

خواص
د کاربن په تحریک شوی حالت کښی لاندی الکترونی جوړښت لری او څلور ولانسی الکترونونه لری 1S2 2S11 Px  1, Py 1 pz    .په دی حالت کښی د ورستنی قشر ټول آربیټالونه د طاقه الکترونونو په واسطه سره اشغال کیږی .
او ځانګړی ځانګرتیا د کاربن آتومونو ته ور کوی . چی هیڅ اربیټال پرته له الکترون ندئ او جوړه الکترون په وروستی قشر کښی شتون نه لری . له دی کبله کاربن ډیر او مختلف ډول مرکبات رامنځته کوی . کاربن منځوی یا بین البینی  الکترونیکاتیویتی لری او نور ټولو عناصرو سره کووالنت اړیکه جوړوی. کاربن خپل په اکثرو مرکباتو کښی په څلور ولانسه عمل کوی پرته له CO  او CN  ، CH3  ، CH2  راډیکالونو څخه . د کاربن کوارډینشین نمبر مساوی  په 4 دی
 (SP3. hybrid)  د تترا ایدر جوړښت سطحی دی. ترای ګونالSP2 hybrid )) خطی جوړښت لری دی د کاربن پیژندل شوی الوتروپونه ګیرافیت او الماس دی ګیرافیت کرستالی جوړښت لری چی په لاندی شکلونو کی ښودل کیږی په شکل کی څرګندیږی چی د موازی طبقو څخه جوړ شوی چی یو د بل سره ( 334nM) واټن لری او د ضعیفو رابطو لرونکی دی او په اسانتیا سره خپل په طبقو واټنو سره بیل کیږی په یوه طبقه کی الفا او پای روابط و بنزین ته ورته والی لری یا hybrid  SP¬¬¬2 شتون لری د یلو کالیزیشن ځانګیړنه لری د C ― C په منځ کی په یوه طبقه کی ( 141nM ) دی چی d = 2,22gr/cm3 کثافت لرونکی دی او د برق هادی دی چی د دی خواصو په لرلو سره د فلزاتو سره مشابهت لری طبعی ګیرافیت لږ دی او مصنوعی ګیرافیت د 2200Co  تر 2800Co  پوری په کورو کی د کاربن او د نفت د کوکس څخه جوړیږی .
د کاربن بل الوتروپ عبارت د الماس څخه دی چی په (۱- ۵ ) شکل کی ښودل شوی دی هر کاربن اټوم د څلور ګاونډیو اټومونو سره څلورکوولانت رابطه د SP3 hybrid په نتیجه کی جوړوی د الماس کرستل د اساسی معکبی حجری لري او کله هم هګزاګونال دی چی هګزاکونال شبکی الماس په طبیعت کی ډیرلږ لیدل کیږی او معکبی کرستل یی اکثراً د اوکتاایدی ستونزه لری او مخلوط الماس په رنګینه شکل وی چی ډیره لوړه بیه لری د طبیعی الماسو ډیره برخه خړ او تاریک وی چی لږ تره بیه لری نسبت و رڼی رنګ الماسو ته چی رڼی رنګ الماس په زیینتی شیانو کی استعمالیږی او په تخنیکی مقاصدو کی هم استعمالیږی او کیدای شی چی الماس په مصنوعی توګه د ګیرافیت څخه ( P = 6HPa  , t = 1800Co ) شرایطو کی استحصال کړو .
استحصال:-
استحصال :-
1. دکاربن عنصرپه طبیعت کی دازاد اوخالص صورت په دووالماس اوګرافیت شکلونوکی وجودلری . ولی دناخالص په حالت کی په ذغال سنګ ، طبعی غاز ، نفت ، اهک ډبره ، کاربوناتونه اوپه هواکی د CO2  په صورت کی وجودلری نوځکه کولای شوچی دپورتنی موادوڅخه ترلاسه شوچی دپورتنی موادوڅخه ترلاسه کړو.
2. داچی کاربن دذغال په ترکیب کی په مختلفوفیصدی یوکی شتون لری نوکولای شوچی دلرګیودذغال ، فعال شوی ذغال ، دوده اودکوک دذغال څخه هم کاربن ترلاسه کړو، دکاربن فیصدی دذغال سنګ په نسبت دکوک ذغال په ترکیب کی زیادتردی چی  دذغال سنګ له تقطیرڅخه لاسته راځی .
کیمیاوی تعاملونه :
1. کاربن د S سره دتودوخی په  1000 – 900 درجوکی ترکبیږی اودکاربن سلفیدپلاس راکوی .
C + S2                          CS2  + Q
2. کاربن داکسجن ، نایتروجن ، سلیکان اوهایدروجن سره ترکیب کوی .
2C + O2                             2CO
C + O2                             CO2
2C + N2                          C2N2

3. کاربن داوبولرونکی مرکبونه لکه H2O ، H2SO4 سره ترکیب کوی اودوی یی ارجاع کوی .
C + H2O                         CO + H2
C  + 2H2SO4                             CO2 + 2SO2 + 2H2O
4. کاربن دفلزاتوداکسایدونوسره هم ترکیب کوی اوهغوی احیاء کوی .
C + ZnO                            CO + Zn
5. کاربن دفلزاتوسره هغه وخت ترکیب کوی چی فلزویلی شوی وی اوکاربیدونه جوړوی لکه C2Al4 , Be2C اوداسی نور.
استعمال ځایونه :
مرکبونه اواکسیدیشنی نمبر :
کاربن په اکثر غیر عضوی مرکباتو په +۴  اکسیدیشني نمبر او په COاو دفلزاتو په کاربونیل کښی په +۲ اکسیدیشن نمبر عمل کوی . د کاربن غیرعضوی مهم مرکبات عبارت دی د CO  د فلزاتو کاربونیل  کاربن ډای اکساید CO2 کاربنتونه H2CO3 مالګی ،HCN او مالګی یی، د کامپلکس مرکباتو سیاناید چی CN- لری HNCS مالګی  کاربن ډای سلفاید CS2  فوسجین COCL2 ، کاربن تتراکلوراید CCL4  ، کارباید ( CaC2 ،Fe2 C   (MOC , WC, او داسی نور دی .
کاربن ډول ډول مرکبات لری چی مختلف اکسیدیشن لمبرونه لری ( رامنځ ته کوی ) کاربن لږ الکترو نیګا تیف عناصر د خپل په پرتله کارباید تولیدوی د ولانسی الکترونونو د لږ کیدو په اړه د C ― N ― O ― F په سلسله کی یی تمایل د دیکوکالیزشن رابطو مرکباتو د تولید نه زیاتیږی په غیر د هغه کاربن مشابه متجانس ځنځیر معمولی دی چی د کووالنت ساده کارباید په نښه کولای شو CH4  مطالعه کړو او مالیکول یی تترایدی جوړښت لری .
μ= 0 , dC.H = 0, 193Ao  چی د لاندی الکترونی جوړت ښکارندوی دی .
( Ssb )2 ( Sxb )2 ( Syb )2 ( Szb )2
1 تجربه دکاربن ډای اکساید غاز استحصال :
وړلوازم
 وولف بوتل
 کارکونه
 قیف کینول
 خم دارنلونه
 دچونی اوبه دسنګ مرمرټوټی یا HCl , (CaCO3) یاهایدروکلوریک اسید
 ابی اوسورلتمس کاغذ
 ماچس ( دتیلیوډبل)
 غازجار
اوداسی نور...........
عملیه (Method):
په یووولف بوتل کی سوری لرونکی کارکونه بندکړی په وولف بوتل کی دسنګ مرمر (CaCO3) ټوټی واچوی . دبوتل په یوه خوله کی قیف کینول بند کړی اوددی قیف کینول پواسطه HCl یاهایدروکلوریک اسید ورواچوی نوکومه خم دارنل چی دبل سوری کی موپټ کړی ده دهغی بله خوله په غازجارکی کیږدی نورلوازم هم بندکړی .
نودقیف کینول په ذریعه تیزاب (HCl)  دسنګ مرمر (CaCO3) په ټوټوکی کم ورواچوی نودخم دارنلی بل سر چی په غازجار کی موداخله کړی ده نوغازجارکی به هم غاز جمع کیدل شروع شی . کله چی دغازجاریاسلندر خولی ته لیږیدلی اورلګیت یا ، اورمنبع نږدی کړو نوهغه فوراً مړکیږیددی څخه دکاربن ډای اکساید موجودیت معلومیږی . څوغازجارونه دغازڅخه ډک کړی اوپه میزیی کیږدی اوبیادخواصومطالعه کولودپاره څوتجربی اومشاهدی سرته ورسوی .
پاملرنه
1) : دسنګ مرمر(CaCO3)  ټوټی اول باید پریمنڅل شی . 
2) : دقیف کینول نلی سرباید په مایع کی ډوب شی .
سوالونه اوځوابونه :
1) سوال : دکاربن ډای اکساید پیژندګلوی څنګه کیږی ؟
ځواب : دادچونی اوبه شیدویی شکله کوی اواورمړکوی.
2) سوال : کاربن ډای اکساید غازتیزابی وی یا القلی داڅنګه ثابت کیږی ؟
ځواب :  داتیزابی دی ځکه چی اوبو کی CO2 محلول ابی لتمس سور کوی .

میتان  Methane:-
بیرنګه او پرته له ذایقی غاز دی او bp = -161,49co , mp = 182co  دی د ولانسی کواردینشن مشبوعیت مالیکول ( د میتان مالیکول ) غیرفعال دی تیزاب او قلوی ورباندی تاثیر نه کوی او په اسانتیا سره اور اخلی   او مخلوط یی د هوا په   ګډون انفلا قی ( چاویدونکی ) خاصیت لری . میتان دطبعی ګازو مهمه برخه ۹۰٪ - ۶۰  سلنه جوړوی  په زیات اندازه د ډبرو د سکارو د کوکس عملیی څخه په لاس راځی میتان په لوړه کالوری باندی تودوخه تولیدوی چی  د اومه موادو په توګه  د اوبلن غاز د استحصال لپاره پکاریږی  دمیتان  - میتارایدونو مشتقاتو په توګه کولای شو چی  د Be2C کاربایډ (.(m.p = 2150Co) او د Al4C3   (m.p = 2800Co  )  کارباید تر مطالعه لاند ی ونیسو . دغه کلک کرستالی مواد   ویلی کیدونکی دی . x - ray  دپلټنو پربنا په اټومونو کښی یی ( د کاربن اټومونه ) په خپلو کښی مرتبط نه دی . میتا رایدونه  د H2O  په واسطه سره تجزیه کیږی او میتان را منځ ته کوی .
Al4C3  + 12H2O ------>   4Al (OH)3  + 3CH4         
 کاربن ډول ډول پرکاربایدونه رامنځ ته کوی د ساده پرکاربایدونو په تو ګه یو شمیر ساده هایدرو کاربنونه  چی د هایدوجن د ایزو الکترونیک پراکسایدونه او پرنایتریدونه سره شباهت لری په لاندی ډول سره مطالعه کوو . د پراکسایدونو او پر نایترایدونو هایدروجن ایزو الکترونیک یی یو ډول دی په لاندی ډول مطالعه کوو . 

                                                       H
هایدروجن پراکساید                               H – N – N – H
H       هیدرازین           H 
O - O     
 
 H    H                        
C   – C       H               H
 H      H                      
 ایتان                                                                                       
 H H       
N = N               C = C
دای میر   H   H
  H   H
 اتلین                               H   ―  C  ≡ C ―H
                            استلین

ایتان ، ایتلین  او استلین په عادی شرایطو کښی د ګاز په حالت کښی دی په تفاوت سره   د H2O2   او د N2H4  هغه ثابت او د کیمیا له لحاظ څخه لږ فعاله دی  د d  C-C   فاصله په یو ګونی دوګونی او درګونی رابطو د C – C  اټومونو په منځ  کښی مساوی دی  په 1.54  ، 1.071  او1.20Ao سره هایبریدیزیشن  اتومونو فاصله د کاربن په  d C – H  کښی برابر دی په 1.171 , 1.093 او  1.0578  دنورو عناصرو د کار بایدونو دجملی څخه نوی مرکب استیلایدونه چی M2C2    MC2     M 2 (C2)3  د ډول څخه دی چی تر مطالعی لاندی نیول شوی استیلایدونه 
د Ì او ÌÌ ګروپ د  d عناصرود مشخص کوونکی دی  .
په همدی ډول د ÌA عناصرهم کاربایدونه رامنځته کوی او استلاید د تعوضی تعامل په اساس تولیدیږی
2AgNO3   + H2C2   ------>   Ag2C2 + 2HNO3 
په همدی ډول په مستقیمه توګه  دفلزاتو سره د C2H2  تعامل په اثر په لاندی توګه تولیدیږی .

2Al + 3H2C2   =Al2 (C2)3 + 3H2      
Zn + H2C2 = ZnC2   + H2                   
د هغه جملی څخه CaC2  په کلسیم اکساید اود کاربن د تعامل په نتیجه کی د تودوخی په موجودیت کی په برقی داشونو کی تولیدیږی .
CaO  + 3C --------------->  CaC2 + CO
استیلایدونه په لږ او ډیر اندازه په اسانتیار سره د اوبو سره تجزیه کیږی .
CaC2 + 2H2O ------------> Ca ( OH)2 + C2H2
1ګروپ S عناصرو مشتقات انفلاقی خاصیت لری او د اول کروپ عناصر استیلایدونه او ( Hg2C2 , Au2C2 , Cu2C2 ,) d – II په وچ حالت کی چاودنه کوی کلسیم کارباید په تخنیک د ایستلین په استحصال کی استعمالیږی څلور الی آته ګرووپونه د d عناصرو کاربایدونه ډول ډول دی اکثرا دوی فلزی خواص د ځان څخه ښیی یعنی دا چی د لوړ برقی هدایت لرونکی  ، فلزی ځلښت او د فلزاتو د جامد محلولونو تولید دی د d عناصرو کاربایدونه ترکیب په وسیع ساحه تغیر مومی د d عناصرو کاربایدونه د ډیر کلکوال لرونکی دی او د تودوخی په مقابل کی ډیر مقاوم دی د مربوط فلز په انډول د تودوخی په لوړه درجه کی ویلی کیږی د مثال په توګه
Fe Mn W Mo Ta Nb V Hf Zx Ti فلزات
1534 1244 3380 2620 3000 2460 1919 2200 1852 1668 m.pco
Fe2C Mn2C W2C Mo2C TaC NbC VC HFC ZxC TiC کارباید
1650 1520 2800 2690 3880 3500 2800 3890 3530 3140 m.pco
د ( NbC , VC , TiC , MC )  او W2C , Mo2C , M2C  ترکیب کاربایدونه په استسنایی توګه د تودوخی په مقابل کی مقاوم دی او ډیرکلک ویلی کیدونکی دی ( 2000 – 3500 Co )  او د زنګ وهلو په مقابل کی هم ډیر مقاوم دی .
د ( Co3C , Fe3C , Mn3C ) M3C  ترکیب کاربایدونه د کیمیاوی او تودوخی له کبله ډیر لږ مقاومت لری لکه څنګه چی دوی د رقیق تیزابو سره هایدرو کاربن مخلوط جوړوی کاربایدونه د ډیرو تودولو په اثر فلزی پول او یاهم د کاربن سره اکسایدان په برقی داشونو کی رامنځ ته کوی .
V2O5 + 5C --------->  2VC + 5CO
فلزی کاربایدونه د چدن او فولادو په ترکیب کی شامل دی چی د کلکوالی او نورو خواصو د تغیر سبب ګرځی د ولفرام ، تیتانیم او تنتالیم کاربایدونه فوق العاده کلک مواد او کلک الیاژونه او ډیر په سختی سره ویلی کیدونکی دی چی د دوی د ویلی کیدو درجه 4000Co  چی دا الیاژونه لکه 20%HF او80%TaC د کاربن +۴ اکسیدیشن نمبر د الکترو نیګاتیف عناصرو د مرکباتو په انډول خپله غیر فلزات حاصل کیږی CsHaL4 , CoHaL2 , CS2 , Co2 , CHa L4  د هایدبریدزیشن حالت په پرتله د کاربن ولانسی اربیټالونه مالیکولونو CsHaL4  هلایدونه چی تترایدی مالیکولی Co2  او CS2  جوړښت یی خطی سلفیتوهلاید CsHaL2 د کاربن اکسی هلاید COHaL2  ترای ګونال جوړښت لری .

                                        O         C        O
               C                      O         C        S                               C        O
                                        S         C        S

 
                                                                                                C        S

 

 

په عادی شرایطو کی یو شمیر ذکرشوی مرکبات د ګاز په حالت کی دی CoCl2 , CoS , CF4 , CO2  او ځینی مایع دی لکه ( CS2 , CCL4 )  او یاهم جامد او اسانه ویلکیدونکی لکه ( CI4 , CBr4 )  شته دی په جامد حالت کی هغوی ټول کرستالی مالیکولی جوړښت لری د بایتری ( دوه عنصره )  مرکبات د کیمیاوی خواصو سره سم بایتری ( دوه عنصره ) او دری اتمه کاربن (IV) تیزابی خواص لری او یو شمیر یی په اسانی سره د H2O  سره تعامل کوی او تیزابونه تولیدوی .
CO2 + H2O ----------> H2CO3
COCl2 + 2H2O ---------> H2CO3 + 2HCl
د قلوی ګانو سره تعامل کوی
2KOH + CO2 -----------> K2CO3 + H2O
2KNH2 + CO2 --------------> K2CN2 + 2H2O
CAS + CS2 -----------> CaCS2
Ca2N2 + CaCS2 ----------------> 3CaCN3
په عادی شرایطو کی CF2  غاز CCL4  مایع CBr2 , CI2  جامد مواد دی د ده لومړنی هلایدونه  بیرنګه CBr4  زیړ رنګه او Cl4  د سره روښانه رنګ لرونکی دی د غه ټول مرکبات عملا په اوبو کی نه حل کیدونکی دی لیکن په عضوی محلولونو کی حل کیږی د حرارت او کیمیاوی معیارونو په مقابل کی مقاوم دی او د CCL4  په مقایسه لږ مقاوم دی او د قلوی ګانو او تیزابونو سره نه تجزیه کیږی د هغه هایدرولیز یوازی د حرارت او کتلست په موجودیت کی صورت د تترا هلاید له جملی څخه CCL4  د عضوی محلل په توګه ډیر استعمال لری او همداشان د اور لګیدنی ضد مایع په توګه هم استعمالیږی د CO2  مالیکول خطی جوړښت لری CLCO = 1,1QoA اوM = O  دی CO2  د تصاعد تودخی – 78,5C او د غلیان تودوخی – 56C  لرونکی دی او په تخنیک کی د CaCO3  د تجزیی حرارتی په اثر او په لابراتوار کی د HCl , CaCO3  څخه تولیدیږی د CO2 انحلالیت په یوه لیتر اوبو کی په صفر درجه دی اوبه په 15Co په هر لیتر کی یو لیتر کاربن دای اوکساید حل کوی CO2  او H2O  د H2CO3  تیزاب جوړوی دغه محلول په اسانی سره د قلوی محلول په واسطه جذب کیږی او په نتیجه کی مربوطه کاربونیت تولیدوی.
2NaOH + CO2 ------> Na2CO3 + H2O
NaOH + CO2 ----------> NaHCO3
د کاربن دای اوکساید په اضافه مقدار کی
کاربن دای اکساید د سودا په تولید اور لګیدنی ضد موادو په تولید کی او معدنی اوبو په تولید کی او غیر فعال اتوموسفیر په توګه د سنتیزونو په څیر استعمالیږی .
کاربن دای سلفاید CS2 :
په عادی شرایطو کی مفر مایع او بی رنګه ده دهغه Mp = 111.6Co    او b.p = 46,5 دی دسلفر دبخار په تعامل کی داغ کاربن لاس ته راځی  CS2  اندوترمیک دی په اسانی سره اکسیدشن کیږی په لږ تودوخه په هواکښی خود به خود اور اخلی .
  CS2   + 3O2 = CO2 + 2SO2          
 CS2 په اوبو کښی غیرمنحل دی په 150Co حرارت کښی په CO2 او H2S باندی هایدردلیز کیږی. دغه مرکب دیو ښه محلل په توګه د فاسفورس ، قلوی او ایودین عضوی مرکباتو دپاره استمال کیږی . د CS2   ډیره برخه په معنوعی وريښمو کښی د Viscose   په نامه همداشان د زراعتی ضد آفاتو موادوکی هم استمال کیږی .CS2 زهری دی د دوی مالیکول یی سطحی مثلثی جوړښت لری.
اکسو کاربونیتونه په CO2  او قلوی محلول اوهم تعویضی تعامل په اثر حاصل کیږی په   H2O  کښی یوازی کاربونیتونه  او دپتاشم د عناصرو سب ګروپ منحل کیږی  هایدرکاربونیت په لاندی توګه لاس ته راځی .

Ca CO3 + CO2 + H2O                               Ca (HCO3)2            
  هایدروکاربونیتونه اکثرآُ په اوبو کښی منحل دی هایدروجن ترای اکسوکاربونیت  H2CO3  د اوبو په رقیق محلول کښی موجود دی چی د CO2  او H2O  دعمل په نتیجه کښی حاصل کیږی کاربونیک اسید متوسط تیزاب دی
K2 = 2* 10-4      K2 = 4,84 * 10-11   
په اکثر خواص د کاربونیت(Ìv)  سره مشابهت لری . او د کاربن ډای سلفایدو تعامل د الکانی سلفایدونو سره لاس ته راځی د مثال په توګه .   
K2S + CS2 = K2CS2                                                                   
H2CS3 مرکب یو غوړنی مایع دی او m.p = - 31Co    لری. نیوکاربونیټونه  HCl  او H2SO4  سره تعامل کوی H2CS3   لاس ته راځی
K2CS3 + 2HCL = H2CS3 + 2kCl                   
H2CS3 اوبلن محلول د تیوکاربونیک اسید ضعیف تیزاب دی اود اوبو په واسطه سره ورو ورو تجزیه کیږی او کاربونیک اسید او H2S تولید وی
H2CS3 + 3H2O = H2CO3 +3 H2S                 
د نایترایدونو او کاربو نیتونو څخه د کلسیم سیانو  CaCN2 اماید مرکب ډیر اهمیت لری .
 CaCN2 او  CaC2 داکسیدیش څخه N2 په واسطه د تودوخی په موجودیت تولید کیږی.
CaC2 + N2   =    CaCN2 + C      

دغه مرکب د کیمیاوی سری په شان او هم د امونیا ا و د کاربن او نایتروجن مشتقاتو په تولید کی د استفادی وړتیا لری هایدروجن سیان اماید H2CN2  یو بی رنګه کرستالی مرکب دی چی         mp = +46Co تودوخه کی هغه کرستلی حالت لری .  په اوبو کی حل کیږی او په ایترو کی ښه حل کیدونکی دی دغه مرکب ضعیف تیزابی خواص د ځان څخه ښيی او په عضوی محلولونو کی د هغه د توتو میری جوړښت احتمال شته دی

H ― N  =  C― N                 N ― C ≡ N   

په اوبو کی هایدروجن سیان اماید په تدریج سره په کاربونیک اسید او امونیا تجزیه کیږی ، مایع هایدروجن سیان اماید پولی میرایزشن کیږی او ترایمر حلقوی مالیکول جوړوی .

 

 
د نایتراید اکسو  نایتراید او هایدروجن کاربونات جوړښتی فارمولونه په لاندی ښودل شوی دی

C         O                     C         O                           C         O             C        O  

 

د هغه جملی څخه د   ګروپونه بدل شوی دی. OH , O-2 , NH - , NH 2-   چی په هغوی کی د کارب اماید مرکب د کیمیاوی سری په توګه چی سپین کرستالی جوړښت لری  ډیر ارزښت لری او هغه د کاربن دای اوکساید او امونیا اوبلن محلول د عمل په اثر په130درجه دتودوخي اودفشار په 100اتوموسفير کی ترلاسه کیږی
CO2 + 2NH3 = CO(HN2 ) + H2O
 دغه مرکب د کیمیاوی سری او حیوانی خوراکی توکی په توګه استعمالیږی او همداشان په دوا جوړولو کی هم ورڅخه کار اخیستل کیږی. د (IV).کاربن د پاره ډیرشمیر هیترو ځنځیری مرکبات ښکاره دی د مثال په توګه

 

O         C                             O         C
            = 
 
 O   =

 

دغه مرکبات کرستالی مرکبات دی او اساسآ  په عضوی  سنتیزونو کی استمالیږی . دکاربن II مرکباتو له جملی څخه کاربن مونو اکساید ، هایدروسیانیک اسید او کاربن سلفاید او نور دی د کارین مونو اوکسایدII په مالیکول کی   N≡N شته دی. د ولانسی رابطی د میتود سره سم داکسجن او کاربن داتومونو د 2P   دالکترونو دجوړه کیدوپه نتیجه کی او  دریمه رابطه د     دونر- اکسپتر میخانیکیت په اساس د کاربن 2P  آزاد اربیتالونه او دکسیجن 2P  جوړه الکترونونه حاصلیږی .
     
 2p  2S
2P                          2S
 C = O
 C  ≡ O 

 
د تودوخی په شتون کی د CO مرکب ارجاعی خواص د ځانه ښیی او  هغه څخه په میتالوجی کی ګټه اخیستل کیږی یا د شوی اکساید په تودوخه کی په شین رنګه شعله سوزی او زیاته تودوخه رامنځته کوی
CO + ½ O2 -------> CO2           ΔGo 298 = -256,97 KJ/mol
د تودوخی په شتون کی کاربن مونو اکساید د سلفر په واسطه سره اکسیدایز کیږی
CO + S ----------> COS             ΔGo 298 = -229,43 KJ
د کتلست او یاهم د نوری شعاع په شتون کی  Cl2 د CO  سره تعامل کوی اوکسو کلوراید جوړوی د کارین مونو اوکساید مالیکول کولای شی د لیګاند په شکل په مختلفو کامپلکسونو کی برخه واخلی په دغه عملیه کی کاربن خپلواک جوړه الکترونونه د دونر رابطی سیګما د جوړیدو سبب ګرځی د d  عناصر کاربونیلونه تیوریکی او عملی ارزښت لری او یو شمیر یی د فزیکی خواصو سره په لاندی جول کی ښودل کیږی .
د ۵-۲ جدول یو شمیر د فلزاتو کارنیلونه د VI او VII ګروپ د عناصرو جدول
VIII VII VI
d10 d9 d8 d7 d 6
Ni(CO)4
 -
-  CO2(CO)8
Rh2(CO)8
Ir2(CO)8 Fe(CO)5
Ru(CO)5
OS(CO)5 Mn2(Co)10
Tc2(Co)10
Re(Co)10 Cr(CO)6
Mo(Co)6
W(CO)6
 دd عناصرو کاربونیلونه مایع او یا هم کرستالی مواد دی او په عضوی محلولونو کی حل کیږی اود CO په شان زهری مرکبات دی د تودوخی ورکولو څخه وروسته تجزیه کیږی 

CO او خالصه فلز حاصل کیږی . اوپه کیمیاوی سنتیزونو کښی استعمال کیږی دغه مرکبات په مختلفو طریقو حاصل کیږی.  Ni  ، Fe  ، Co  په مستقیمه توګه د CO  سره تعامل کوی
 کاربونیلونه جوړوی. اکثرا دوی د ارجاع په اثر د مربوطه مالګواو یا د کامپلیکس فلزاتو په شتون

کی د CO حاصل کیږی او د یا مګنیتیک مرکبات دی . کاربونیلونه کولای شی چی یو ، دوه اویا هم څو هستی ولری . یو هستی  یی کاربونیل د d  عناصر په اثر ولانسی جوړه الکترونوته حاصل کوی . دکاربونیل په ترکیب کښی آزاد اربیتالونه d  اتومونه د صفری اکسیدیشن په نمبر سره برخه اخلی .
Cr(O) d6  

Fe (O) d8

Ni (O) d10

په Fe(CO)5 , Ni(CO)4  مالیکولونو کی د  b.O ∑b.Og∏ به شمیر اشباع شوی اربیټالونه د دوو درو الکترونو په شتون کی دی د d عناصر د ولانسی الکترونونه طاقه دوه هسته یی کاربونیلونه د کلاستو د ډول د M – M  په رابطو رامنځ ته کوی .
Mo(O)d7

CO (O) d9 9

سربیره پردوه هستوی کاربونیلونو مرکبات د کلاستر ډول د مثال په توګه Fe3(CO)12 ,       CO4 (CO)12 , Rh(CO)16  هم ښکاره دی.
 د سیانایدونو کیمیاوی طبیعت سره سم کیدای شی تیزابی قلوی ګانی په شان دی لکه څرنګه چی په اثر د هایدرولیز د سیاناید د ایونو د NaCN مرکب قلوی محیط او ClCN مرکب تیزاب رامنځ ته کوی .
NaCN + HOH                    NaOH + HCN
ClCN + HOH                     HClO + HCN
د d  عناصر سیاناید لکه هایدرواکساید ونو یی په او بو کی نه منحل کیدونکی دی ولی په اثر د کامپلکس مرکب جوړ ولو په اسانتیا سره د قلوی سیاناید په شتون کی حل کیږی .
4KCN + Mn(CN)2                           K[Mn(CN)6]-
د  HCN مرکب خطی جوړښت لری .
d CH = 1,06Ao , d CN = 1,16Ao
H ― C ≡ N                    H ― N ≡ C
د HCN   مالیکول د هایدروجن د روابطو په پایله کی د بیرنګه مایع اوسویشن کیږی HCN  د اوبو سره په هر نسبت مخلوطیږی او د هغه د اوبو مخلوط ضعیف تیزاب K = 7*10-10  دی او د هایدرو سیانیک اسید په نامه یادیږی د کاربن د ∏ مشتقات سیانایدونه ارجاعی خواص لری او د تودوخی په اثر محلولونه یی د هوا د اوکسیجن په واسطه په د تدریج سره اکسیدیز کیږی سیانایت رامنځ ته کوی .
2CN- + O2                     2CNO-
او همدارنګه په اثر د ایشولو د سیانیت محلول د سلفر سره روداناید تولید کوی سیانایدونه د کاربونیټونو د ارجاع په اثر د کاربن په ذریعه د حرارت په شتون کی لاس ته راځی
NaCO3 + C + 2HCN                   2NaCN + 3H2O
Ca (CN)2 + C + NaCO3                    CaCO3 + H2O
 په تخنیک کی HCN  د CO  ، او NH3  د لاسته راوړلو لپاره ThO2  کتلست څخه استفاده کوی د مخلوطه ته تودوخه  ورکوی تر فشار لاندی نیسی
CO + H2NH                     HCN + H2O       
هایدروجن سیاناید په عضوی سنتیز  KCN , NaCN   د سیانایدنو د کامپلکس په تولید کی او نوی موادو کی استعمالیږی  سیانایدونه فوق العاده زهری دی باید وویل شی چی د کاربن غیرمشبوع مرکباتH6    C6 ، C2H4   ، او C2H2  هم د مرکباتو په جوړښت کی د لیګندپه توګه استعمالیږی .  [ 351 : 3, 446 : 1  ] 

په تخنيک کي دHCN د لاسته راوړلو لپاره د COاو NH3ته تودوخه ورکوي تر فشار لاندي يي نيسي او د Tho2 کتلیست څخه استفاده کوي Co+H2NH            HCN+ H2O
هايدروجن سياناید په عضوي سنتيز کي KCN,NACNد سيانايدونو د کامپلکس په توليد او نورو مواردو کي استعمال کيږي سيانايدونه فوق العاده زهري دي بايد وويل شي چي د کاربن غير مشبوع مرکبات C6H6,C2H4,C2H2 هم د کامپلکس مرکباتو په جوړښت کي د ليگند په توگه استعماليږي [351:3,446:1]

سليکان(silicon)
اکسيديشن نمبر او مهم مرکبات يي
د سليکان لپاره(+4)اکسدشن نمبر معمول دي مهم مرکبات يي Na2SiO2,S,O2 او نوري مالگي دي چي په مستقيمه توگه نه استعماليږي ولي په  ترکيبي توگه ښيښه،کراميک،کاشي،سمنټ،خښته او نور مواد شته
طبيعی سرچینی :
سليکان د ځمکي په کره کي 27,6%شتون لري دا عنصر د مقدار په اساس وروسته له اکسيجنه څخه دی  په عنصري حالت کي په طبيعت کي وجود نه لري د منرال ترکيبي توگه په طبیعت کی شتون لري او همدارنګه د سليکانونو ،الومنيو سليکانونو په ډول شتون لري او په ډيره اندازه په کوارتز SiO2کي شتون لري چي معمولي ډول يي ريګ دي او ځيني يي د کوارتز کريستل په توګه بيداکيږي[199:12]

 

خواص:
د سليکان معمولي ډول د الماسو سره مشابه موديفيکيشن لرونکي او خړ رنګ لري فلزي جلا لري او نيمه هادي دي سليکان ډير زيات ويلي کيدونکي دي m.p=1423c او کلک دي او د کيميا له نظره مقاوي دي د اطاق په تودوخي کي يوازي په Cl2 ,f2او منحل قلوي سره تعامل کوي
Si+2NaOH+H2O                     Na2SiO3+3H2
سليکان په عادي حالت کي په اخري قشر کي3523p2  د الکتروني جوړښت لري
او ولانسي تحريک حالت يي 3s,pxpy,pzدي

دانتقال انرژي په ولانسي حالت کښي (402 KJ,MOL) دي، د کواردينيشن عدد ئـي معمولاً 4n(sp3-hybrid) دي ، ولي د کاربن په توپير کولاي شي د 6(sp3-d2-hybrid) کواردينيشن عدد عمل وکړي.
سليکان په نتيجه د خپلواک d اربيتالونه د شتون کولاي شي ددوناراکسپتور عمل د عناصرو سره سرته ورسوي.[367:3]
استحصال:
1. سليکان په لابراتوار کي دSiO2د ارجاع څخه استحصال کيږي
SiO2+2Mg              Si+2MGO
2. سليکان په صنعت کي دSiO2دارجاع څخه د کاربن په واسطه په برقي داشونو کي توليديږي
Si+2SCO              SiO2+2C
3. سليکان نيمه هادي خاصيت لري او خالصه سليکان د سلان د حرارتي تجزيي څخه SiHCL3,SiCL4څخه حاصليږي Si+2H2                 SiH4
4. خالص سلیکان دمنطقه یی پالایش( تصفیه یا چڼ کول ) په طریقه کی په څومرحلوکی لاسته راځی .
Si + 2Cl2                            SiCl4
SiCl4 + 2Mg                        2MgCl2 + Si
کیمیاوی تعاملونه :
1. دسلیکان فعالیت دکاربن په نسبت لږدی اودځینی عناصرولکه  F , Cl  او O سره ترکيب کوی .
Si + 2O2                    SiO2
Si + 2F2                     SiF4
Si + 2Cl2                     SiCl4
2. SiO2 چی دشیشه اصلی جوړونکی ماده دی دفلوریک اسید سره تعامل کوی .
SiO2  + 2HF                        SiF4 + 2H2O
SiF4 + 2Hf                         H2Sif6
3. د SiO2 سوديمي اوکلسيمي سليکاتونه داوبوسره تعامل کوي ، قوي القلي اوضعيف تیزاب جوړوی .
Na2SiO4 + 4H2O                            4( Na + OH ) + H2SiO4
Ca SiO4 + 4H2O                             2( Ca + 2OH ) + H2SiO4

دSi  استعمال
Si دسلیکان SiO2 په شکل په شیشه سازی کی ډیراستعمالیږی .
خالص Si په الکترونیکی صنایعوکی دترانزیستورانوپه جوړولوکی پکاریږی .
Si په الکترونیک صنایع متالوژی ، دترانستورونو، ماتورپه هسته کی چدن ، دالمونیم په مختلفوالیاژونوکی لکه  Al – Si ، Al – Si – Mg اوداسی نوروځایونوکی په پراخه پیمانه داستعمال ځای لری .
مرکبات:
سليکان په مختليف اکسيديشن لمبرونو مرکبات توليدوي، په اثر د اکسيديشن د فلزاتو د سليکان په واسطه سره د (700-1200c°)  تودوخي په شتون کي په عاطل اتموسفير کي سليسايرونه حاصل کيږي.
2MG +    Si                   Mg2 Si
 6MnO + 5Si = 2Mn3Si + 3SiO2
د جوړښت او خواصو پر بنسټ سلسايدر کار بايد سره توپير ولري، په اليکترونيگاتيويتي ارتباط (E.N) کښي سليسايدونه روابط د ايون گودالنت څخه تر فلزه تغير مومي، د I آوII سلسآيد گروپونه د مثال په توگه CaSi2, CaSi, Ca2Si,  نيمه مآدي دي د کيميآوي خواصو سره سم ياد شوي سلسايدونو غير ثابت دي په اوبو کي په لږه او يا هم ډيره اندازه په تيره بيا په تيزابو کښي تجزيه کيږي. د d او f عناصرو سلسايدونه پيچلي جوړښت لري د مثال په توگه MoSi2, MoSi, Mo5Si, Mg2Si    دي. روابط په دي ډول مرکباتو کښي په فلزي او نيمه مادي ډول دي په ډير مقدار سلسايدونه (سليکان) د تيزابو په مقابل کښي او تودوښي په مقابل کښي مقاوم دي مثال په توگه Mo2Si2 په ټولو تيزابو کي نه منحل کيدونکي دي يوازي په قلوي گانو او مخلوط HF + HNO3 کي تجزيه کيږي . اکثراً د (f) d-  سلسايدونه د لوړ کلکوالي لرونکي دي او يو شمير ئي په سختي سره ويلي کيږي.
مثال:                       
  
دذويانو تودوخي سلسايدونه دډير مقاوم موادو د توليد لپاره په مقابل د تيزابو او تودوخي استعمال کيږي،او هم د نيمه هادي گانو په مقابل کي استعمال کيږي، (MoSi2)د1600C°-1700C° تودوخي په مقآبل کي مقاومت لري، او برقي داشونه درڅخه جوړيږي، يو شمير د (f)عناصرو سلسايدونه په اتومي انرژي کي د نيونرونونو د جذب کوونکي په توگه استعمال کيږي، او داسي نورو مواردو کي استعمال لري، سليکان د هلوجنو سره او اکسيجن، سلفر، نايتروجن، کاربن، او هايدروجن د (+4) نمبر اکسيديشن مرکبات جوړوي، يو شمير دوه گانه مرکباتو

مثالونه دادي:
 آو څرنگه چي (Si) کوآردينيشن ثآبت عدد مساوي په (4) وي، (SP3-hybrid) د مونومير په شکل (SiHaL4) آو (SiH4)  قرآر لري.
او پاته مرکبات ئـي پوليمير دي، اکثره د (Si) مرکباتو د جوړښت (Si4) تترآئيدر دي، (SiN4, Si2C4, SiS4, SiO4 )  چي د (Si)  په مرکز کي دي، چي په لاندي ډول شيماتيک ډول د يو شمير مرکباتو د سطح د جوړښت ښودل کيږي.
 

 

 

 

 

پوليمير مرکبات د کواردينيشن شبکي لرونکي (SiC,SiO2) د ويلي کيدو د حرارت لوړي درجي او کيمياوي مقامتيا لرونکي دي، او مونومير مرکبات معکوساً په آسانه ويلي کيږي، او کيمياوي فعاليتوب لري، بين البيني (منځ منځني) موقعيت د ځنځيري جوړښت مرکبات (SiS2)  آشغآل آو ترلاسه کوي، او هم داشان بيناري (Binary)  مرکبات د انيون کميلکس په شان (Si+4)  هم ليدل کيږي.           ( SiN2-2, SiS2-3, SiO2-3)
په دغه توپير داشان مرکبات اکثراً پوليمير دي، په دي شان عين شمير ولانسي الکترونونه د C آو Si آتوم د عين جوړښت مرکباتو د جوړښت سبب گرځي ولي خپل په جوړښت کي د يو بل سره توپير لري، او همدا شان د کيمياوي فعاليت له کبله هم د يو بل سره فرق کيږي، د کيمياوي طبيعت سره سم ددوه عنصر مرکباتو طبيعت سره سم (N)Si  تيزآب دي لکه څنگه چي اکثراً د قلوي گانو سره په حال د محلول او يا مذايه تعامل کوي.
                      CaSiO3 + H2O                                           SiO2 + Ca(OH)2
                                     SiH4 + 2KOH + H2O = K2SiO3+H2
په دغه شآن د نورو قلوي مرکباتو سره تعامل کوي.
CaS + SiS2 = CaSiS3
د هآيدروليزآنونو څخه توليد کيږي.
SiCl4 + 3H2O = H2SiO3 + 4HCl
SiS2 + 3H2O = H2SiO3 + H2S
سليکآن هلآيدونه (Si-Hal4) ( Silicon- halides) سوايد چي په اثر د مسقيم عمل د مربوطه عناصرو ترلاسه کړو، تترافلورايدونه اکثراً په اثر عمل د غليظ سلفوريک تيزاب پر مخلوط د  CaF2 + SiO2  استحصال کيږي.
CaF2 + H2SO4 = CaSO4 + 2HF
SiO2 + 4HF = SiF4 + 2H2O
(SiCl4)  په آثر د تودوخي ورکولو د مخلوط (SiO2)  د (C)  سره په آتموسفير د کلورين لآسته رآځي،
SiO2 + 2CO + 2Cl2 = SiCl2 + 2CO
په عآدي شرآيطو کي (SiF4) گاز او (SiBru) مآيع آو (SiI4) جآمد موآد دي، او ټوله بيرنگه دي، او برعکس تتراهلايدونه د (Si)  په آسانتياسره هايدروليز کيږي، چي علت ئـي د (3d)  اربيتالونو شتون په (Si)  اتومونو کي دي، هايدروليز په اساس د ميخانيک په پايله د اتصال د شپږو ماليکولونو د اوبو او بيل کيدل د ماليکولونو د (H-Hal) په مکمل توليد د (OH4)Si مخته وړل کيږي، لکه څنگه چي د (SiCl4)  هآيدروليز (SiCl4+3HO=H2SiO3+4HCl) چي سوآيد په لآندي شکل کي درښيوو.
      D1°298 = -238, 3
                                   10H2
 
 

د (H2SO4) مآليکول پوليمير کيږي، او د (H2SO4) د محصولاتو ترکيب جوړه دي، په پايله کي د (Si)  تترآهآيدرونه هآيدروليز په مربوطه هوا کي دود جوړ وي، په توپير سره د نوي هلايدونه د (Si+4) د (SiF4) تيزآبي خاصيت نه يوازي په اثر د هايدروليز بلکه په داثر د عمل د قلوي د فلورايدونو هم ښکاره کيږي.
2KF + SiF4 = K2SiF6
د (SiF4) هآيدروليز تعآملآت په لآندي ډول ښودل کيږي.
SiF4 + 3H2O = H2SiO3 + 4HF
4HF + 2SiF2 = 2H2SiF6

3SiF4 + 3H2O = H2SiO3 + 2H2SiF6
د هايدروجن هکزافلوروسليکات په آراد حالت کي نه رامنځته کيږي، په (H2SiF6) تيزاب د اوبو محلول کي چي قوي ډول (H2SO4)  دي، اکثراً فلوروسليکاتونه په اوبو کي منحل دي، او ټول فلوروسليکاتونه زهري دي، د سليکان هايدرايدونه په مرکباتو کي سيلانونه Selons) په اثر د جوړښت د (Si-Si) رآبطي (ځنځيري رابطي) جوړه وي، او د (SinH2n+2)مرکباتو سلسله رامنځته کوي، د ترکيب سره سم(Si4H10, Si3H8, SiH4)تر (Si6H14)د سيلآنونو فزيکي خوآص د هآيدروکآبونونو سره سمون کوي، په عادي شرايطو کي مونو سيلان (SiH4)آو دآي سيلآن (Si2H6) گاز تراي سيلان مايع، او تتراسيلان (Si4H10) آو هومولوگ سلسله او تر هغوي لوړ جامد وي.
Tm.P°C        SiH4             Si2H6             Si3H8            Si4H10
Tm.P°C        132, 5            -14, 7           -117               -93, 5
                     -15                 -112               +53                +86
په بخښني سره د (Si2H6) آو (SiH4) خوآص يو وبل ته ليکل شوي اشتباه ونه شي.
څرنگه چي روابط په منځ کي د (Si-H) آو (Si-Si) په پرتله (C-HآوC-C) ضعيف دي، له دي کبله د هايدروجن سليکان مرکبات لږ مقاوم د هايدروکاربونو په پرتله دي، چي ددي سره سمون لري دي، اکثراً په هوا کي په خپله اور اخلي، سيلانونه د ډيری تودوخي په رامنځته کولو لگيږي، د مثال په ډول:
SiH4 + 2O2 = SiO2 + 2H2O,   H°298 = -1288KJ
سيلآنونه د هلوجنونو سره د پړکيدو (انفلاق) سره عمل کوي، سيلانونه هايدرايدي تيزابونه دي چي ددي عمل ښکارندويه ددوي تعامل قلوي سره دي، په خنثۍ او تيزابي محيط کي ياد شوي مرکبات په ښکاره ډول سره مقاوم دي، او د (H2) هآيدروجن سليکآن (Si) په مستقيمه توگه تعامل کوي، سيلانونه په غيري مستقيمه توگه د مثال په ډول د تيزابو د عمل پر يو شمير (Silicide) رامنځته کيږي. و
Mg2Si + 2H2SO4 = SiH4 + 2MgSO4
Mg2Si + 4NH4Br = SiH4 + 2MgBr + 4NH3
په دوهم تعآمل کي آمونيم برومايد د تيزاب په څير عمل کوي، څرنگه چي د (Pᴨ,Pᴨ) ډول روابطو د سليکان لپاره مشخص کوونکي نه دي، له دي کبله هايدرايدونه ددوه گوني، دري گوني رابطي په منځ کي د (Si) د آتومونو لکه آتلين، استلين او بنزول نه ښکاره کيږي، (305,7) (Crimines  SiO2) د تودوخي په (1713C°) ويلي کيږي، او په (2250C°) تودوخي په خوټيدو راځي ډير کلک دي او کيمياوي لحاظ څخه ډير مقاوم دي پر ده باندي يوازي فلورين، سلطاني تيزاب (g)HF آو همدآ شآن قلوي محلولونو آو (H3PO4) آغيزه کوي په آوبو کي په عادي شرايطو کي نه حل کيدونکي دي، ولي په 150C° تودوخي آنحلآليت ئـي زياتيږي، او په (0,25%, 500C°) ئـي حل کيږي، (SiO2) د کوآرتس په ښيښه کي (SiO2) په اسانتيا سره بدليږي، په توپير سره د کرستالۍ موريفکشن (SiO2) په کوارتس ښيښه کي د جوړښت واحدونه ئـي تترائيدر غير منظم ځاي لري، د کوارتس ښيښه د کيمياوي لحاظ څخه او تودوخي له کبله مقاوم دي، او د ښيښه ئـي ظرفونو په جوړولو کي ورڅخه کار اخيستل کيږي، د کوارتس ريگ په ډيره اندازه د ښيښو، سمينت، کاشي او نورو شيانو په توليد کي استعمال کيږي، تر ډير لوي فشار لاندي او د تودوخي (120Katmاو د تودوخي 1300C°) خالصه موريفکشن (SiO2) لاس ته راځي چي د (Steciovite) په نوم ياديږي، کثافت ئـي (60%)  تر کوارتس لوړ دي، او د رونيل جوړښت لري، يعني (Si) په کي دی
6(Sp3d2-hybrid) کوارينيشن نمبر لري، سربيره پر سليکاتونو په طبيعت کي آلوموسليکاتونه هم پراختيا موندلي ده، چي په جوړښت او تشکيل کي ئـي تترائيدرونه د (SiO4) آو د (AlO4) تترائيدرونه هم بر خه اخلي اکثراً اکسوسليکاتونه لکه څنگه چي د (SiO2) لپآره ئـي ښيښه ئــي حالت مشخص دي، اکثره ښيښي په اثر د ويلي کولو او د سودا او يا (Na2so4) (CaCO3)آو د کوآرتس ريگ مخلوط کولو تر لاسه کوي چي په پايله کي ښيښه چي په جوړښت کي ئـي (Na2O.CaO.6SiO2) دء حآصل کيږي، چي لوي پوليمير انيونونه لري حاصل کيږي، نو له دي کبله ښيښه نه منحل کيدونکي او د کيميا د لحاظ څخه غير فعال ده، عادي ښيښه د سليکاتونو ، د اوسپني سليکاتونو په شتون کي تر يوه حده زرغون رنگ ځان ته نيسي، د ښيښي د توليد لپاره فزيکي او کيمياوي معين خواص (شفافيت، مقاومت) د کيمياوي لحاظ څخه تودوخي اوميخانيک او داسي نور په کي نو اضافه مواد ورته زيات وي، چي ترکيب او جوړښت ئـي تغير مومي.
لکه څنگه چي په Kپوتآشيم لرونکي ښيښو کي د نرم کيدو تودوخي درجه په پرتله د عادي ښيښه يعني (Na) پورته دي، نو له دي کبله هغه د مخصوص لابراتواري ظرفو په جوړولو کي استعماليږي، د Caبدلون په Pb او د Na بدلون په K سبب د لوړ کيدلو د آنکسآر د رڼا ضريف او لوړ کيدل د کثافت درجه د ښيښي کيږي، د سربي کرستل ښيښو څخه د گلدانونو گيلاسونو، او ظروفو او نور ذينتي شيانو په جوړولو کي کار اخيستل کيږي، د Co مرکباتو زياتول په ښيښه کي سبب د شين رنگ کيږي، (Cr2O3)  سبب د زمردي رنگ زرغون رنگ او د Mn مرکبات سبب د بنفش رنگ کيږي، او همداشان د (B2O3)  زيآتول په ښيښه کي خواصو ته ئـي بدلون درکوي، ښيښه د کيمياوي لحاظ څخه مقاوم دى ولي ماتيدونکي دي، چي مانع د استعمال کولو په نلونو او نور کيمياوي مشتقاتو کيږي، په دي اواخرو کي ئـي د ښيښي مقاومت لوړ کړي، په جوړښت کي ئـي کوچني کرستالي شکلونه زيات دي، د اکسو سليکاتونو د جوړښت واحد لکه د (SiO2) د تترآئيدر گروپ اتومونه (SiO4)  دي د Si  دوه آتومه په کي د يوه آتوم د O2 د طريقه څخه د يوبل سره ارتباط لري که چيري د (SiO2) په کرستل کي هر تترائيدر (SiO4) په آسآس د رآبطو د جوړښت څلورکنجه يا راس اشغال کړي په هغه صورت کي په (Si-O-Si) آکسو سليکاتونو د (SiO4) تترآئيدر روابط Si-O-Si کولاي شي دوه، دري او يا هم څلور راسه تشکيل شي يعني:

 

 

 

چي پر دي بنا کولاي شو چي د (CiO4) د جوړويدو مختليف ډولونه امکانات يو د بل تر څنگ جوړ شي، او ډول ډول جوړښتونه اکسو سليکاتونه رامنځته شي، د (SiO4) د تترآئيدرونه کولآي شي په مختلفو شکلونو يو د بل سره يو ځاي شي، چي په (٢-٥) شکل کي ښودل شويدي.

 

په نتيجه کي د کنترول د تبلور د مذايه کرستل د ښيښو بريالي شوي ده، چي که کرستالي مواد ډير هم شانه مواد لاسته راوړي، لکه، کرستالي ښيښه چي مقامت ئـي د عادي ښيښي په پرتله پنځه مرتبي زياته ده، او چُدن ته نژدي کيږي څرنگه چي (SiO2 د H2O) عملآً تعامل نه کوي، نو له دي کبله مربوطه تيزاب د سليکان په اثر د عمل کولو د تيزاب پر محلول د اکسو سليکاتونو او يا هم هايدروليزيک شمير مرکبات د (Si)  لکه، هلايدونه، سلفايدونه او نور توليديږي، د د مثال په توگه په اثر د هايدروليز د (SiS2) په پيل د آرتو سلسليک تيزاب (H2SiO4) توليد کوي.
SiS2 + 4H2O = H4SiO4 + 2H2S
K1 = 10-5             K = 10-12
دغه تيزآب په اوبو کي منحل دي، ولى د وخت په تيريدو سره په ډيره يا لږه اندازه پوليميرايزيشن کيږي.

 

 

 

همدآشآن د OH گروپونه پاتي کيداي شي، او کولاي شي تعامل وکړي، او دري بُوري مکروموليکول جوړ کړي، د ارتو سليسليک اسيد (H4SiO4) په پولي آسيد سره د تغير د  (H4SiO4) محلول په کلوئيد محلول يعني زول   Zolکيږي، او Zol خپل په وار سره تړل کيږي وجيل Gel ته تبديليږي، [307:73] د سليکان د تيزابونو ترکيب په لومړني موادو د تعامل په شرايطو مربوط دي، په اثر د تودوخي يادشوي رسوب کولاي شي په تدريج سره پرته له اوبو مرکب ته تبديل شي، او د (SiO2) يعني سليکآن جيل رآمنځته وي چي د (Adsorbent) په ډول استعمال کيږي، (SiS2) په آثر د ويلي کولو د سليکآن آمورف سره د سلفر د هوآ په نه شتون حآصل کيږي.
2H2S + Si = SiS2 + 2H2
(SiC) سليسيم بايد Cordoned لکه کاربن او سليکان د مکعبي موديفيکشن (لکه الماس)
او هګزا ګونال شتون لري خالص سليکان کار بايد دي اليکتريک دي ولي په اثر د مخلوط کيدل د نور نيمه هادي موادو
( ) کيږي دغه مرکب ډير ستونزمن ويلي کيدونکي دي (m.p=2830c ) او د کلکوالي له نظره وروسته له الماس دي او د کيميا له نظره مقاوم دي يوازي د تودوکښي په شتون کي (HF+HNO3) د مخلوط سره په اثر دا ويلي کيدل د ويلي ګانو سره په شتون کي د اوکسيدانت له منځه ځي مثال: SIC+2KOH+2O2=K2SIO3+CO2+H2O په قوسي برقي کورو کي  په تودو کښي د (2000-2200c )د کوارتز ريګ د مخلوط څخه کوکس استحصال کوي کاربو وندا په وسيع ډول سره د جلا ورکونکي موادو په ډول او حريق ضد موادو په ډول استفاده کوي د sicکرستالونه په راديو تخنيک کښي هم د استفادي وړ دي د
Si3n4سليسيم نايترايد مرکب هم  کيمياوي کيمياوي او د تودوښي  مقاوم دي دغه مرکب د سپين رنگي پودر په شکل دي او د تصاعد نقطه يي 1900C دي ياد شوي مرکب د HFآو د قلوي فلزآتو د محلولونو په مقآبل کښي مقاوم دي او يوازي په اثر د ويلي کول د قلوي ګانو سره په کراره تعامل کوي  Si3N4+12NaOH=3Na4SIO4+4NH3
د Si3N4 کرستال پرته له رنګ او د نيمه هادي په ډول عمل کوي دغه شآن مرکبات د حريق ضد په ډول د نيمه هادي ګانو په ډول کيمياوي مقاوم د الياژونو په توليد د رنګ مقاوم سخت ويلي کيدونکي په لوړو حرارتو کي استفاده لري سربيره پر غير عضوي مرکباتو عضوي سليکانو ته د ارزښت وړ دي چي ساده ترين يي دا لاندي دي
فورمول
په دي ډول مرکباتو کي د ځنځير د نوعيت پر اساس او طبيعي راډيکل په منځ کي د سليکان او عظوي مرکبونه لکه ګندکوچکونه ،تيلونه،او نوري يو د بل څخه جلا کيږي عمومآ دغه قسم مقاوم يوليميرونه په مقابل کي د تودوخي تر 600c   دي[367:3    468:1]
د جرمانيم سب ګروپ(Germanium)
اکسيديشن نمبر او مرکبات يي
لکه نور عناصر و په ګروپ کښي هم د پاسه تر کښته ټيټ اکسيديشن نمبر ٢+ ثابت دي که چيري د غيري عضوي موادو کاربن په لږه اندازه د c2+اکسيديشن نمبر توليد کړي جرمانيم په ٢+اکسيديشن نمبر ثابت مرکبات را منځ ته کړي او همدا شان په ١١+اکسيديشن نمبر مرکبات هم را منځ ته کړي pbسوب په ٤+ اکسيديشن نمبر لږ تر مرکبات ٢+ په پرتلهرامنځ ته کوي او کولاي شي چي قلعي snدواړه اکسيديشن نمبرونه ٢+او ٤+ ورته معمول دي جرمانيم په شکل د هغه عنصر استعماليږي او د قلعي سرب مربوطه مرکبات يي pb3o4,pbs,pbno3)2 -2h2o,sno2,sncl2,5h2o,sncl4,sncl2,snso4,pbo, pb(ch3-coo)2 هم استعماليږي
 طبيعي منابع :-دځمکي په کره کښي (ge10-4%)اوقلعي(sn-4x10-3%) او(pb9,0x10-4%)شتون لري (ges2)د مخلوط په شان د سلفايدونو سره(Ag,cu,zn)پيداکيږي او د قلعي او سرب مهم منرالونه (pbs,sno2) دي د قلعي او کسايد او سلفايد سرب دي
استحصال:
- جرمانيم د لاندي کيمياوي فورمول په اساس استحصال دي
Geo2+2h2=ge+2h2o
Ge په تخنيک کي د نيمه هادي په توګه ډيراستعمال لري قلعي هم د قلعي او اکسايد څخه د کاربن په واسطه سره ارجاع کوي
Sno2+2c→Sn+2CO
د سرب د توليد لپاره په ابتيدا کي د هغه منرال په اکسايد تبديل کيږي او وروسته هغه د coپه واسطه ارجاع کيږي
2Pbs+3O2→2PbO+2SO2
PbO+CO→Pb+CO2
خواص:
- جرمانيم ماتيدونکي او د فلزي جلا لرونکي دي قلعي او سرب نرم پاسته فلزات دي او په اسانتيا سره ويلي کيږي قلعي د څوموديفکيشن لرونکي دي په دي سلسله کي (pb,Ge)فلزي خواص زياتوالي مومي له دي کبله د کوالنت روابطو اندازه په مربوطه مرکباتو کي لږيږي  او د e-h4ثابت حالت لږکیږی(ge-3d104524p2)(sn-4d105525p2)2(pb-4f5d104526p)دي په ٤+ نمبر اکسيديشن مرکباتو کي ټول ولانسي الکترونونه شريک کوي د قلوي اکسايدونو او هايدرواکسايدونو د Ge2+له طرف څخه pb2+زياتيږي GeO2تيزابي خواص لري او pbOقلوي خاصيت لري د E-Hal4مرکبات په هلوجن لرونکي پرته فلزي مرکباتو مشابهت لري او E-hhal2په ځانګړي ډول pb-hal2مالګه ده د ٢+ نمبر اکسيديشن ثابت د geله طرف څخه وpbطرف ته زياتيږي لکه څنګه چي د ge2+مرکبات قوي ارجاع کوونکي دي او د pb+4مرکبات تحمض کوونکي دي د سرب دغه خاصيت په لاندي بطريو کښي د لاندي فورمول په اساس ښکاري
Pb+pbO2+H2SO4→2pbSO4+2H2O
په دي عمليه کي سرب په حيث دانود (pb-2e+H2SO4→pbSO4+2H دکتود په حيث(pbO2+2e+H2SO4→pbSO4+2H2O) رول لري د چارج کولو عمليي په اثر معکوس تعامل کوي [379:30]
مرکبات:
- ياد شوي عناصر په مختليفو اکسيديشن نمبرو مرکبات توليد کوي د عناصرو فلزي ځانګړني زياتوالي دي په سلسله (pb,sn,ge)ددوي عمل کولو د فلزاتو سره ښکاره کيږي لکه ge,siاو ددي انالوګ د mgمرکباتو په ترکيب د mg2e توليد کوي دغه ډول مرکبات په نام د جزمانيد (Germanid)ستانايد(stanide)او پلمبايد (plumbide)ياديږي لکه (mg2si,mg2ge,mg2sn,mg2pbپه سلسله د,ge(+5)) (pb(+5),sn(+5)د مرکباتو دوه عناصر ثابت د(دوه عنصرو مرکباتو ثابت) لږ کيږي چي ښکارندوي ددي ځانګړني د مرکباتو د ايزو بار ،ايزوترم،پوتنشيل حميت دي
فورمول:-

 

همدا شان د e-xانرژي لږ کيدل د مرکباتو يو ډول ښکارندوي د پورتني خواصو دي د هر سره د عناصرو مرکبات pbcl4)ecl4,ef4,eo2)زيات ثابت نه دي ښکاره دي د اربيتالونه د شمير د زياتوالي سره سم په تيرولو سره د cاو siپه سلسله د ge,sn,pb)sp3hybrid حالت لږتر مشخص کيږي او برعکس د هغوي تمايل وه
Sp3d2- hybridization زياتيږي لکه څنګه چي په توپير سره د sio2چي په کرستلي او pbo2,geo2,sno2 روتيل ډول جوړښت لري يوازي د geo2موديفيکيشن په لوړي تودوخي د کوارتي ډول جوړښت لري geo2,sno2هر دواړه په سپين رنګ مشابه د sio2په سختي سره ويلي کيږي pbo2(m.p=1100-2000c په تور نصواري رنگ په اثر په تودوخي تجزيه کيږي مشابه د geo2,sio2په اسانتيا سره په ښيښه يي حالت بدليږي د geo2په زياتوالي په کوارتس کي حاصل شوي ښيښه ډيره شفافه وي او نور ډير انکسار ورکوي نو له دي کبله geo2د عينکو د ښيښو په توليد کي هم ډير رول لري sno2د کاشي جوړولو په تخنيک کښي او چيني جوړولو کي او د مينا او چيني په لعاب په کار کي ډير استعماليږي داي اکسايدونه يي د کيميا د لحاظه ډير فعاله دي يو شمير موديفيکيشنونه د geo2مشابه ورته والي د کوارتس ته جوړښت لري او نسبتآ زيات فعاليت لري
روتيل ډول GeO2وSnO2او PbO2په اوبو کي نه حلکيدونکي دي په دغه سلسله کي تر يوه حده قلوي زيات دي GeO2لک SnO2 تيزابي مرکب او په تود قلوي کي منحل او SnO2امفويتر په دوامداره تودوخي په H2SO4,SN(SO4)2توليد کوي د SNاوPbداي اکسايد د تودوخي په شتون په اثر ويلي کيدل د قلوي سره تعامل کوي په پايله کي د M2eO4، M4eO4MeO3      M2eO3ترکيب  مرکبات رامنځ ته کوي
2CaO+PbO2→Ca2PbO4
2PbO+PbO2→Pb2PbO4(Pb3O4)
د GE,Sn,Pbتيزابونه په ازاد حالت کي په شکل سره حاصليږي په نتيجه کي ترکيب رسوب رامنځ ته کوي په اثر د تعامل د nh3محلول د sncl4سره هګزا هايدروکسو ستانيک اسيد [SNOH)6]را توليد کوي
SNCL4+4NH3+6H2O=H2{SN(OH6}+4NH4CL
يا شوي مرکب وروسته له توليد څخه په پوليمير کيدو شروع کوي او sno2.nh2oترسب کوي نوي توليد شوي تيزابونه د SNاوPbپه تيزابونو او قلوي ګانو کي منحل دي چي د قلوي سره M2{EOH)6}ډول مرکب جوړوي GeS2سپين رنګ او SNS2ژيړ رنګ لري او په اوبو او رفيق تي.ابونو کي نه منحل کيدونکي دي د هغوي په اثر د عمل د h2sسره د مشتقات e(+4)توليد کوي د مثال په توګه                                                                                                                         SNCl4+2H2S=SnS2+4HCl
ES2د قلوي ګانو سره تعامل کوي لکه                                                                                       ES2+(NH4)2S=(NH4)2ES3
دغه مرکب د HCLسره تعامل کوي                                                                           (NH4)2ES3+2HCL=H2ES3+NH4CL
H2ES3=ES2+H2S
GEاو انالوگ به sp3 hydrid EHal4مرکبات کي توليد کوي چي فضايي تتراييدر په  SN-Hal4,Ge-Hal4اوPb-Hal4سلسله کي ماليکولي ثبات لږ دي PbBruاوPbi4لاهم ښکاره نه دي په جامد حالت کي تتراهايدرونه پرته له SNf4اوPbi4ماليکولي ډول کرستل لري نو له دي کبله په اسانتيا سره ويل کيږي او د کيمياوي فعاله موادو له جملي څخه دي په عادي شرايطو کي Gef4د گاز حالت اوE-Hal4کي مايع حالت لري په اشنايي شکل Gei4نارنجيSNi4ژيړPbCl4ژيړ رنګ لري نور تتراهايدرونه د Geاکالوګ في بيرنګ دي د پورتني عناصر هايدرايدونه لږ دي او غير ثابت دي چي د E-H,-Eروآبطو د ل کيدو په پرتله د Si-Siاو i-Hري يو شمرخوصيي په لانديجدول کي ښودل يږي

 

 

 

 

لکه څنګه چي د پاسني ارقامو څخه ښکاره دي د SiH4(سيلان)GeH4,PbH4په سلسلو کي د موآدو ثبات لږ دي وروستني مرکب فوق العاده غير ثابت ديد هايدرايدونو په اثر تعامل د تيزاب (رقيق تيزاب)پر جرمانايد Germanidاو استانايدstanidesتر لاسه کيږي
Mg2E+4HCL=MgCl2+E-H4
Mg2+4NH4CL=2MgCl2+EH4+4NH3
د تيزاب د عمل له کبله پر Mg2Geپرته له GeH4په يو وخت کي داي جرمان Ge2H6مرکب تراي جرمان Ge3H8توليد کيږي همدا راز مغلق تراجرمانونو او داي استانايدونه SN2H6هم ښکاره کيږي د ٢+اکسيديشن نمبر زيات تر ه د Pbعنصرو د مرکباتو بيلونکي دي ولي د Geلپاره لږ شمير مرکبات باينري Binaryيي ښکاره دي اکثره مشتقات Pb(+2)کرستالي مواد دي پرته له Pb(CH3-COO)2,Pb(NO3)2اکثره مرکبات Pb-Halلږ منحل کيدونکي دي اوPbSO4,PbCrO5اوPbCO3په هغو کي هرومرو غير منحل کيدونکي دي چي دا ښکارندويه د Pbد مقاومت په مقابﻻ کي د اکتر تيزابونو دئ اکتر e2+مرکبات بيرنګه دي ولي GeO   SNOتور رنگ لري PbOسور او يا هم ژيړ رنګ لري GeSاوSaSنصواري رنګ لري PbSتور رنګ SNi2سور رنګ Pbi2د ژيړ رنګ لرونکي دي د E(2+)مرکباتو کرستالونه جوړښت په عمومي توګه مغلق تره ديلکه څنګه چي SNO,PbOسور شبکه يي طبقه يي دي د (٥-٣)شکل سره سم جوړيږي چي تتراګونال پير اميدونو واحدونو څخه ٍEO4يو ځاي د يوي جوړي الکترونو نو سره localجوړيږي EOآکسآيدونه آو E(OH)2هآيدروآکسآيدونه د آمفوتير ځانګړني لرونکي دي او د قلوي تيزابونو سره تعامل کوي E(OH)2+2HCL=ECL2+2OH                                                                                                                                    
E(OH)2+KOH=K{E9OH)3}
دPb(2+)مشتقات د قلوي خواص او د CL2تيزابي خواص لرونکي دي دPb(OH)2,SN(OH)2په اضافي حالت کي د قلوي ګانو شتون لري پرته له هغه تجزيه کيږي د کاميلکس مرکباتو د جوړيدو ميل لري E-HAL2په پرتله د E-HAL4 لږ تره دي د قلوي د هايلايدونو سره M{E-HAL3}آوM{E-HAL4}ډول کمپلکسونه جوړوي د GE2+آو SN2+ مشتقات قوي ارجاع کوونکي دي لکه څنګه چي GeCl2دCl2سره په اساني سره تعامل کوي او sncl2د کوټي په تودوخي سره په شدت سره تعامل کوي pbcl2په عادي شرايطو د cl2سره تعامل کوي د GE(2+)آوSn(2+)مشتقات يو شمير فلزات د مرکباتو څخه ارجاع کوي د مثال په ډول
2Bi(NO3)3+3NA{SN(OH)3}+QNAOH 2Bi +3NA2{SN(OH)4}
هغوي fe( په fe( او cro32-ارجاع کوي sn(+2)مشتقاتو د ارجاعي خواصو په سنتيز او اناليمز کي د کيميا استعماليږي د pb(+4)مرکبات قوي اکسيدانت دي او دا ځانګړني يي په تيزابي محيط کي ځان ښيي د مثال په توګه هغوي د Mn2+د اکسيديشن ترMno4کيږي
2Mn2++5PbO2+4H+=5Pb2++2MnO4+2H2O
PbO2اوPb3O4د اکسيدينت په ډول د اورلګيتو په صنعت کي استعماليږي دPb(2+)انتقال و  Pb(4+)ته يوازي د اکسيديشن په برقي عمليه کي او يا اکسيدينت کي ډير قوي دي چي د حرارت په شتون کي او د قلوي محيط کي امکان لري مثال

Pb(CH3-COO)2+Cl2+4KOH=PbO2+2kcl+2KCH3-COO+H2O
د Pb(2+)د مرکباتو څخه PbOد اپتيکي ښيښو په صنعت کي کرستل او مينا العاب جوړولو کي استفاده کيږي Pbcro4سور نارنجي رنګ لري په 2PbCO
3,Pb(OH)2رنګه منرال په ترکيب کي شامل دي چي د رنګونو په تهيه کولو کي استعماليږي په دي وروستيو کي د قلوي او سرب  عضوي مواد هم د زيات اهميت وړ دي [485:1]
د تيتانيوم (titanium)سب ګرزپ عناصر
د اکسيديشن نمبر او مهم مرکبات يي :
د تيتانيم لپاره TICL4,TIO2,)+4,(TICL3,6H2O)+3آکسيديشن نمبر مرکبات HF+4,ZR+4,BATIO3,TIOSO$مرکبات لپاره E(SO)4.4H2O,ECL4,EO2,E2O3(NO3)2.5H2Oشته دي
په طبيعت کي شتون :
د ځمکي په کره کي HF-3,2X10-40%\ZR-1,7X10-2%\TI-0,63%شتون لري tiپه مقدار د کاربن په پرتله په طبيعت کي ډير دي يادشوي عناصر يوازي په طبيعت کي د مرکباتو په ډول شتون لري د tiاساسي عناصر عبارت دي له FeTiO3,Fe2O3,FeTiO3,TiO2او د  ZrSi4,ZrO,Zrدي او د HfاوZrسره ليدل کيږي
استحصال : که چيري د تيتانوم FeTiO3منرال او د H2SO4سره په مربوطه سلفيتونو FeSO4او TiOSO4تبديل شي د هايدروليز په اثر TiOحاصليږي د TiO2د لاندي تعامل په اثر په TiCl4بدلولاي شو TiO2+2C+2Cl2=TiCl4+2CO                                            
د Ticl4څخه د Mgپه مرسته فلزي تيتانوم لاسته راځي
TiCl4+2Mg 2MgCl2+Ti                                                                  TiCl4+4Na 4NaCl+Ti
يا د شوي تعامل د Arپه اتومسفير کي په 800/900c تودوخي کي صورت مومي په دغه شان د zrاوhfمنرالونه لومړي په Ecl4بدليږي او وروسته د Naپه واسطه سره د تودوخي په شتون کي په مخصوصه داشونو کي ارجاع کيږي
ECL4+4NA E+4NACL
خوآص:Ti,Zr,Hfسپين نقره يي ششان فلزات دي په اثر د مخلوط کولو د O.H,N,Cآو نور عنآصر د خپل آرجآعت له ﻻسه ورکوي کلک او ملتيدونکي کيږي او د تودوخي ورکولو په مرسته هايدروجن او نايتروجن شديدآ جذب کوي هايدرايدونه او نايترايدونه توليد کوي يا شوي عناصر و وروستني قشر الکترونيکي جوړښت
Zr-4d2        5s2,ti-3d2-4s2            Hf-4f14  sd2  6s2
يو شميرخواص د يا شوي  عناصرو په لاندي  جدول کي ښودل شوي
فلز P.pc
m.pc
Dg/cm3 الکترو پوتانشيل
T1 1668 3260 4,51 E (T13+/T1)=1,75

Zr 1853 4330 6,5 E (ZR+4/ZR)=-1,43
HF 2222 5400 13,31 E (HF+4/HF)=-1,57

مرکبات: ياد شوي عناصر سره مختلف مرکبات توليدوي د ZR,TIآوHfپودرونه او د N2,O2,S2عنآصر جذبوي چي د ياد شوي غيري فلزاتو په دجذبولو سره په مربوطه اتومونو تبدليږي  او د کيمياوي اړيکو په جوړولو کي سهيم کيږي او د فلزي روابطو مرکبات جوړوي د ريلوکاليزش (فلزي)روابطو په اړخ کي لوکاليزيشن(کورالنت)روابذ رامنځ ته کوي چي په پايله کي سيستم کلک او ماتيدونکي کيږي د TI,ZR,HF,د ګآزي جذب ليوالتوب د ژورو خلاوو د استحصال د ګازونو او الياژونو په جوړولو او نورو مواردو کي ځاي لري د TI,ZR,HFهآيدرآيدونه مآتيدونکي مشآبه ايره يي او يا هم تور رنګ اري د هغوي ترکيب د EH2فورمول لري دغه مرکبات دCaH2سره ورته والي لري د ti,اکسيديشن د اکسيجن په واسطه سره د مختلفو مراحلو په تيرولو سره ترسره کيږي چي سسوايو د لاندي مرکب په واسط سره ښيو
TI+O2 TIO TI6O TI3O2 TIO TI2O3 TIO2
د آکسيجن د مقدآر په زيآتولو سره د فلزي روآبطو برخه لږ کيږي او کوالنت روابط زياتيږي Ti6O,TiO3فلزي او TiO2کوالنت مرکبات دي د tiسب ګروپ هايدرايدونه او نايترايدونه په اثرد مستقيم عمل د عناصرو د لوړي تودوخي په شتون کي رامنځ ته کيږي e-n,ecمرکبات د متحول ترکيب سره ډير کلک ويلي کيدونکي کرستالي مواد دي چي په m.p=3000-4000c سره ويلي کيږي او د ښه برقي هدايت لرونکي دي او د کيميا له نظره غير فعال دي د E-si2سلسايدونه او بورايدونه د E-Bآوe-b2يو شان خواص لري او د ټول متحول ترکيب لري د HFC,ZRC,TIO,ZRN,TIN,TICمرکبات د NaClډول جوړښت لري يو د بل سره جامد محلول رامنځ ته کوي د Tiسب ګروپ عناصر و فزيکو کيمياوي ځلا اصو ارزښت زيات دي او په تخنيک کي د ډير اهميت څخه برخمن دي د مثال په توګه :- د TiO80%اوHfc20%الياژ ترکيب يو ډير کلک ويلي کيدونکي څخه دي د ويلي کيدو درجه يي m.p-4000c دي د Tiد تعامل ځانګړني او انالوګ يي د فلزاتو سره د عناصرو په دوره يي جدول کي د موقيعت سره اړيکه لري لکه څنګه چي نږدي عناصر د هغه د خواصو له کبله Ti,v.crډير شمير جامد محلولونه توليد کوي
عنصر T1 v cr mn fe co Ni
آلکتروني جوړښت D2s2 D3s2 D3s2 D5s2 D6s2 D7s2 D8s2
انحلاليت په t1کي _____ 100 100 28 20 13 10

دMn,Fe,CoNiسلسله کي د جامدو محلولونو د توليد امکان tiلږ کيږي او معکوس د هغوي د تعامل انتري مينا تيک مرکبا تو ته زياتيږي لکه څنګه چي tiد تعامل د ويلي کيدو په اثر د feسره شديد تعامل تر سره کيږي Fe3TiاوFeTiرامنځ ته کوي په مشابه توګه د trاوzrداخل کوي په الياژونو کي د زيات ارزښت هندتوب فزيکي او کيمياوي خواصو کيږي لکه څنګه چي 0,1%د تيتانوم tiعلاوه کول په فولاد کي د کلکوالي ددرجي او ارتجاعيت ددرجي د لوړوالي سبب ګرځي دغه ډول فولاد د ريل ګاډي په پټلي د داګيو محورود عرابو محور او نورو تجهيزاتو کي استعماليږي د Zrزياتول په فولاد کي د کلکوالي درجه د ښوينديتوب درجه لوړوي چي دا ډول فولاد د زرهي سپرونو او تختو په جوړولو کي استعماليږي د Tiاو هغه انالوګ لپاره هغه مرکبات د ٤+ اکسيديشن نمبر سره ES2,EO2,E-HAL2,E(SO2)2مشآبه او ښکاره دي سربيره پر هغه مشتقات (4+)complexکامپليکس تيتانات زرکونات او هوفونات ښکاره دي
E-HAL4                        EO2                ES2                E(SO2)2
{E-HAL6}2-                  EO4-4            ES4-4              [E(SO4_3]
[ZRF7]3-[HFF7]3        EO32-            ES32-
[ZRF8]4-[HFF8]4-
دTi+4کواردينيشن شميره ٦ زيات معمول دي او په ٤ کواردينيشن شميره هم مرکبات رامنځته کوي Hf(+4),zr(4+)سربيره پر هغه په ٧ کواردينيشن عدد هم عمل کوي داي اکسايد د Eo2داي اکسايد د کرستالي کواردينيشن شبکه لري په يوه
موديفيکيشن کيTiO2روتيل د Tiکواردينيشن شميره د ٦ سره مساوي ده پهO2 Zrاو HFO2کرستآلونو کي ZR,HFکوآردينيشن نمبر ٧او ٨ دي د (٤-٥)شکل سم سره رسيږي eo2ډير ويلي کيدونکي سپين مواد دي د لوړي تودوخي سره توليد کيږي EO2د کيميآوي لحآظه غير فعال دي په اوبو کي ساړه غير رفيق تيزابونه پرته له Hfڅخه او غير منحل قلوي ګاني دي يوازي په اتم ددامداره وي په قرارتيا سره د تيزاب په اثر د ويلي کولو د قلوي ګانو سره تعامل کوي د داي اکسايدونو د جملي څخه TiO2ډير د استعمال وړ دي په اثر د غير فال خواص tio2د رنګ جوړولو رابړ جوړولو او نورو مواردو کي استعماليږي

 Tio2 Zro2 Hfo2
Tm.pc
1870 2850 2900
Ah
-944 -1095 -1114
  -889 -1025 -1054
د e-Hal4تتراهايدونه وکلورايدونهوبرومايدونه ايودايدونه په جامد حالت کي ماليکولي شبکه لري ماليکولي ثبات يي تترائدي E-HALولآړ Tiپر روابطو دي په پايله کي خپلواک اربيتايلونه eاتومونه اويل شوي الکتونونه ليګندري

      E            

 
 
نتیجه ګیری
ددی مونوګراف دموضوعاتودلنډوکتنوڅخه وروسته دپایلی ته رسیږو چی دعناصرودوره یی جدول څلورم ګروف الکترونی ویش،عمومی فارمول،داسحصال طریقی،کمیاوی تعاملونه مرکبونه اوداستعمال ځایونه په جامع ډول ترتیب اولیکل شویدی ځینی اصطلاحات په خپل ځای تشریح شویدی،شکلونه اوجدولونه په ښه ډول سره رسم شوی دی
په نتیجه اوس مونږ پوهیږو چی ددی ګروف موقیعت دددورانی جدول په کوم ځای کی قرارلری.دوی څنګه مرکبونه جوړوی کوم فزیکی اوکوم کیمیاوی خواص لری.
ددوی داستعمال اهمیت اوځای مشخص کولای شو صنعتی اوتخنیکی ارزښت لری 

سوالونه :
1. د ( CH3 )2 SiCl له تعامل څخه اوبه اودمیتایل سیلانول مرکب لاته راځی .دهغه دتعامل معادله ولیکی ؟
2. دسلیکان دمنرالونوکیمیاوی تجربی فورمولونه ولیکی  ، Thorite , Zircon , Spodon , Muscovit
3. دزرکون او تیوریت هندسی جوړښت یی څه دی هغه رسم کړی ؟
4. د LiAl(Sio3)2 جوړښت رسم کړی .
5. امیتایست اواګات تعریف کړی ؟
6. دنوردموج اوږدوالی محاسبه کړی چی هغه کولا ی شی دسلیکان ولانسی الکترون دبرقی هدایت ورکولوسویی ت تحریک کړی ، اوپه کومه ساحه کی سپکترتولیدوی ؟
7. خپل دلایل د C Cl4 او SiCl4 دخواصوپه باره کی بیان کړی ؟
8. دسلیکان اوسلیکونیزترمنځ څه توپیردی ؟
9. دیوه فلزولانسی ساحی اوحرارتی هدایتی ساحی انرژیکی شیمارسم کړی ؟
10. دورو ورواوچتک حرارت ورکول اغیزپه سرامیک اوفلزمقایسه کړی ؟
.‍

 

کتاب ژوهنوالی 4

د دورانی جدول دریم  اصلی گروپ عناصر

 

 

پدی ګروپ کی برون (Boron)  المونیم (Aluminum) ، ګالیم (Gallium)، اندیم (Indium) او تالیم(Thallium) او فرعی ګروپ یی سکاندیم(Scandium) ، یو تیریم (Yttrium) ، لنتانیم (Lanthanum) او اکتنیم (Actinium) اود لنتاندونو او اکتنایدونو کورنی شاملی دی .

الکتروني ويش :

 B⁵       1s¹2s² 2p²     

Al¹³      1s² 2s² 2p⁶  3s²3p¹

Ga³¹     1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶3d¹⁰ 4s² 4p¹

In⁴⁹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶4d¹⁰ 5s² 5p¹

Ti⁸¹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴5s² 5p⁶5d¹⁰ 6s² 6p¹

 

1-1:     جدول  :   د    III A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	کيمياوي سمبول	B		Al	Ga	In	Tl
1	دعنصر اتومی عدد	5		13	31	49	81
2	دعنصر اتومی کتله	11		27	70	115	204
3	د شعلي رنګ	سبز چمني		---	بنفش	بنفش مايل به ابي	سبزوروشن
4	ماليکولي فورمول
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns2  او  np6)	2s22p1		3s23p1	4s24p1   3d10	5s2 5p1      4d10	4f144p106s26p1
6	اتمي شعاع (   pm  )	98		143	141	166	171
7	ايوني شعاع(    pm  )	20		50	62	81	95
8	ايونيزيشن انرژي 1(kJ/mol)E	801		577	579	560	589
9	الکترونګاتيفي	2/6		1/9	2/0	1/7	1/6
10	دويلي کيدو ټکي Co	2027		660	29.8	156	304
11	دايشدو ټکي Co	3927		2447	2237	2047	1470
12	gr/cm3  کثافت	2/43		2/7	5/91	7/31	11/83
13
14	اکسيديشني نمبرونه	4-  تا  4+		+3	+3,+1	+3,+2 ,+1	+3,+1
15	الکترودی پتانسیل	-0/87		-1/66	-0/53	-0/54	+0/74
16	د     هلوجن  سره تعامل	BX3   ,C	,C Al2X6		Ga2X6	In2X6	TiX
17	د  O2  خا لص سره تعامل	12000C   ,B2O3		8000C Al2O3,	Ga2O3 16000C	6000C  In2O3	4000C  Tl2O3
18	د     H2O      سره تعامل	نلري		نلري	نلري	نلري	نلري
19	د     N2      سره تعامل	12000C BN		AlN  7400C	نلري	نلري	نلري
20	جداسازی	گیلو-ساک		وهلر	بوابودران	رایش	کروکس

 

د دریم اصلی ګروپ د عناصرو خواص:

     په دریم ګروپ کی فلزی خواص د لوړی خواه څخه کښته خواته زیاتیږی. ددی ګروپ لمړنی عنصر بورون دی چی یو شبه فلز شمیرل کیږی. او څو الوتروپی (مختلف شکلونه ) لری.  د حرارت ورکولو په واسطه بوریک اسید په بوریک اکساید (B₂O₃) بدلون پیدا کوی. د بورون تیزابی اکساید څخه د مقاومت لرونکو شیشو په جوړولو کی کټه اخستل کیږی. نوموړی شیشی د پایریکس (pyrex)  شیشی په نامه یادیږی بورون د خاریجی قشر الکترونونه پواسطه اشتراکی رابطه جوړوی ، +3 اکسدیشن نمبر اختیاروی. ددی ګروپ نور عناصر فلزات دی ، د هغو اکسایدونه د R₂O₃  فورمول لری.

المونیم یوه مهمه تعمیراتی ماده ده . Al₂O₃ یا المونیم اکساید امفوتیریک خاصیت لری. یعنی دا ماده هم تیزابی او هم قلوی خاصیت له ځانه ښیی المونیم اکساید په تیزابونو کی حل کیږی او د المونیم آیون تولیدوی.

Al₂O₃ + 6H⁺ -------------> 2Al⁺³ + 3H₂O                                                           

نوموړی اکساید په قلوی کی هم حلیږی

Al₂O₃ + 6H₂O + 2OH^-  -----------------------> 2Al(OH)^-₄                                  

په جدول کی د المونیم لاندی د (Ga) عنصر قرار لری دا فلز که د لاس په ورغوی کی ونیول شی ویلی کیږی.

دا فلز په 30 C^o درجه کی ویلی کیږی او په 2400 C^o  درجه کی په ایشیدو راځی . لدی کبله دلوړو درجو په ترمامیترونو کی استعمالیږی.

د Ga  ګالیم د ایونایزیشن انرژی له المونیم څخه لږ ده ، ځکه چی اتومی شعاع په یوه ګروپ کی له پورته نه کښته خواته ډیریږی. او له دی کبله ده چی د Ga  کیمیاوی خواص تغیر کوی. ګالیم ، اندیم او تالیم له اکسجن او سلفر سره ډیر ژر ترکیب کیږی. کلورین او برومین سره په عادی حرارت کی اما له آیودین سره د حرارت په مرسته تعامل کوی. ګالیم هم لکه د المونیم په شان په القلی کی حلیږی.

2Ga + 6H₂O +6 NaOH ----------------------> 3H₂ + 2Na₃[Ga(OH)₆]               

ولی اندیم او تالیم د اکسیدیشن کوونکو په نه موجودیت کی د القلی ګانو په مقابل کی با ثباته دی.

المونیم اکثراً کوولانسی مرکبات جوړوی ، مګر ځینی ایونیک مرکبات لکه AlF₃ هم منځته راوړی.

د مثال په توګه د المونیم د مالګو د حل کولو څخه په اوبو کی Al⁺³ کیتون تولیدیږی ګالیم ، اندیم او تالیم هم ایونیک مرکبات لری. د هغو کیتونونه د اوبو په مرسته جوړشویو محلولونو کی موجود وی.

المونیم یوازی +3 اکسیدیشن نمبر لری او ډیر اهمیت هم لری. د ګالیم او اندیم یو شمیر مرکبات چی (+1) اکسیدشن نمبر لری هم موجود دی. اما تالیم +1 او +3 د اکسیدیشن نمبر لری چی دواړه یی ډیر مهم دی

 دریم ګروپ اعظمی اکسیدیشن نمبر +3 دی. د داخلی جوړه شوی الکترونونو تاثیر ددی ګروپ په عناصروکی مهم ندی. په دی هکله ویل کیږی چی د B او Al اکسیدیشن نمبر د هغو په ټولو مرکباتو کی +3 وی (د ځینو جامد کمپلکسونو په استثنا ) +1 اکسیدیشن نمبر په دی ګروپ کی له پورته نه کښته خواته ډیر اهمیت کسب کړیدی. د تالیم +1 اکسیدیشن نمبر د هغه +3 اکسیدیشن په شان مهم شمیرل کیږی.

له آیودین څخه د فلورین لوری ته د الکترونونو شمیر له کښته څخه پورته خواته لږوالی مومی . په دی اساس د Landon قوی (Lon don Fritz انګیسی عالم وؤ) هغه جذبی قواوی چی قطبی مالیکولونو تر منځ په لخطووی دوه قطبی پیداکیدلو په اثر تولیدیږی د لاندون قواوی په نامه یادیږی. دا قوی دواندروالس د قواوو له انواعو څخه شمیرل کیږی. چی په تدریجی ډول ضعیفیږی. په دی اساس ویل کیږی چی د ویلی کیدو او ایشیدو ټکی له BI₃  څخه BF₃ په لور لږوالی پیدا کړی. برسیره پردی په حقیقت کی BI₃ جامد یا BBr₃ مایع او BCl₃ د ګاز حالتونه لری.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-    بورون Boron (B) :

 

  د بورون عنصر د لمړی د پاره 1808 م کال کی ګیلوسک او تینارد (فرانسه) لخواه وپیژندل شو. بوران د کيميا د نظره په A111 ګروپ کې قرار لري.اتومي نمبر يي 5 او اتومي وزن يي 10.02 دى .ولانس يي 3 او ايوني شعاع يي 0.23A ده.الکترونيګيټيويټي يي 2 او د جذب حالت يي BO3 دى.په جامد شکل پيدا کيږي چې کثافت يي  2.34g cm^-3 د ويلى کيدو ټکى يي د2076C دى او د جوش ټکې يي  39270C او دوه ايزوتوپونه لري.

 دبوران مرکبات په عربي کې د بوراق(Buraq) او د فارسي د بوراه(Burah) او د ترکي د بور(Bor) په نومونو د زرګونو کلونو لپاره پيژندل شوى ؤ.او په پخواني مصر کې په ناتران(Natron) سره پيژندل شوى ؤکوم چې د بوريت او نورې مالګې يي لرلى.د بوراکس ښيښه يي پوخ(Glaze) 300م کال کې په چين کې استعماليده او په پخواني روم کې د بوراکس مرکبات د ښيښې په جوړولو کې استعماليده مګر دا عنصر د نورو مرکباتوڅخه په (1808)م کال کې جدا شو.

ترکيه او د امريکا متحده ايالات د نړۍ د بوران زيات توليدونکي هيوادونه دي چې ترکيه د نړۍ(63%) د بوران منابع لري. بوران په طبيعي ډول په ازاد شکل نه پيدا کيږي مګر د بوراکس،بوريک اسيد،کوليمينايټ،کرنايټ،الکسايټ او د بوريت په شکلونو په ترکيبي ډول پيدا کيږي.

بوريک اسيد اکثره وخت داورغورځوونکود اوبو په چينو کې پيدا کيږي.الکسايټ د بوريت منرال دى چې په طبيعي ډول(Fiber optic) تار ډوله معلوميږي.په اقتصادي ډول يي مهمې منابع د کاليفورنياد Mojave desert اود مرکزي او غربي ترکيي برخې دي. د بوران انتي بيوتيک مرکبات بورومايسين دى چې دStreptomyceڅخه جلا شوى دى.په 1989م کال کې د بوران په غذايي ارزښت باندې د متحده ايالاتود زراعت په ډيپارټمنټ کې بحث او خبرې وشوى.

د متحده ايالاتود صحت قومي ادارې رانقل کړي دي چې انسان بايد په عادي حالت کې په غذايي رژيم کې 2.1-4.3mg/kg د بدن وزن بوران واخلي.

بوران د(1910) م کال څخه را په ديخوا دنباتاتود يو ضروري عنصر په توګه ثابت شوى دى او ددې د ضرورت راپور د وارنګستن او سانر او لپسن پواسطه ورکړل شوى دى.

A-  طبعی سرچینی:

 

بورون د ځمکی په کره کی 3.10^-4% وجود لری بورون په آزاد حالت د عنصر په ډول وجود نلری. او Mg  او Ca د مالګو او تیزابونو او د پولی بوریک اسید (B₂O₃)_n(H₂O)_n  په ډول پیدا کیږی طبیعی بورن دوه ایزوتوپه لری B¹⁰(18.83%) اوB¹¹(81.17%)  بورون د بوراکس Na B₂O₇ په منرال کی وجود لری.د بورون اصلی معدنونه عبارت دی له (Ca₂B₆O₁₁. 5H₂O ) Colemanite , (Na₂B₄O₇ .4H₂O) kernite , (NaCaB₅O₉ . 8H₂O ) ulexite

 

B-   مرکبونه او اکسیدیشنی نمبر:

 

    بورون پخپلو اکثر و مرکباتو کی په +3 اکسیدیشنی نمبر عمل کوی لکه                        (BN , H₃BO₃, Na₂B₄O₇, B₂O₃)

بورون ډیرمرکبونه جوړوی . دبورون ترکیب دفلزاتو سره مختلف بورایددونه                 ( MB₆ , MB₂ , M₃B₄،MB, M₂B, M₄B ) تولیدوی . مثال په ډول

CrB₂, Cr₃B₄, CrB, Cr₂B Cr₄B, NbB₂, Nb₃B₄, NbB, Nb₃B₂, Nb₂B هر څومره چی په نموړی مرکبونو کی دB تعداد زیات وی هعومره ددوی جوړښت پیچلی او مغلق کیږی.          د d عناصرو اکثریت بورایدونه ډیر کلک او د اور په مقابل کی ((2000-3000C⁰ پوری مقاوم دی  چی پدی ترتیب مقاوم کیمیاوی هم دی.  دمثال په ډول د d عناصرو بورایدونه               Mb₂  - همدارنګه هکز بورایدونه او د F  عناصرو  Nb₂  بورایدونه دغیرعضوی تیزابونو او دحرارت په مقابل  کی مقاوم دی.ولی هغوی په مذابه قلوی ګانو او پراکسایدو په واسطه تخریب کیږی د S د عناصرو بورایدونه لکه MB د کیمیا له نظره فعال دی او د تیزابونو په واسطه تجزیه کیږی یو مخلوطه د بورایدونو لاسته راوړی د d عناصرو بورایدونه ( Ta ,Nb ,Ti , Zr , Cr  ) دحرارت په مقابل کی زیات مقاوم دی د هغوی دالیاژونو څخه  دجیت د طیارو د ماشینونو د پروزو د جوړلو لپاره د اور ګازی توربینونو کی استعمالیږی. یو تعداد بورایدونه د کتلست په توګه  اوهم د برقی سامانونو – د کتود الکترونو د جوړلو لپاره هم استعمالیږی. په مرکباتو کی +3 اکسدیشنی نمبر برخه اخلی د ډیر و عناصر سره ترکیب نظر وبورون ته الکترونیګانیف دی لکه په هلایدونو  ، اکسایدونه ، سلفایدونه ، ناتیرنونه  ، او هایدوکسایدونه او داسی نورو

 

‌BF₃      ,          B₂O₃       , B H₃                                   

BF₄^-   ,             BO₂^-         BH₄^-                      

د کولانت رابطی د تعداد په مطابقت د بورون +3کواردیشی عدد  مساوی په 4 یا هم 3 دی چی د هغه په SP³ او یا hydroid  SP² هایبریدی اربیتالونه سره مطابقت کوی.

 

  Tetraeder BF₄^-  , BH₄^-                                SP^{3                       2S}     

SP³ 

 

         

Trigonal       BCL₃      BO^-3₃      

SP²

 

 

Cl

 

 

B

 

 

Cl                        Cl

                H

                B

 

HN                      NH

 

 

HB                      BH

 

 

              N

              H

                O             -3

 

 

B

 

 

O                        O

دبورون SP²  - hybrid ولانسی اربیتالونه د Trigolnic – سختمان لرونکی دی لکه د کاربن دا رنګه هاییریدایزیشن  ددیلوکالیزیشن د روابطو په واسطه π_p  - π_p    ثابت ګرځی  دا رنګه رابط په واسطه د اشتراک د 2p د بورون د اتوم د آزاد اربیتالونو او د جوړه الکترونه د ترکیب شوی ازادو اتومونو څخه حاصلیږی .

 

                                                         

                                        

 

 

 

 

 

د پورتنی موکبونو له ډلی څخه BF₃ او BCl₃  تر یوی اندازی پوری استعمالیږی B₂O₃ د CuF₃ سره د غلیظ H₂SO₄ په موجودیت کی تودوخه ورکول کیږی او ترای فلوراید تر لاسه کیږی.

B₂O₃ + 3CaF₂ + 3H₂SO₄ = 2BF₃ + 3CaSO₄ + 3H₂O    

BCl₃ لکه SiCl₄ د Cl₂ او داغ مخلوط B₂O₃ د تعامل له مخی د کاربن سره پّ لاندی توګه تر لاسه کیږی .

B₂O₃ + 3C +3Cl₃ = 2BCl₃ + 3CO    

 تر ای هلاید بورون د جوړه  الکترونونو اکسپتر قوی خاصیت لرونکی دی. د مثال په توګه  BF₃ د H₂O  او NH₃ ایتر الکول او داسی نور یو ځای کیږی.  

 

           F                     H

F        B            O

 

         

          F                      H

 

                                                Tm.p = 10/2 C^o

 

 

 

 

           F            H

F        B            N          H

 

         

           F            H

                                             

                                         

 

                                                Tm.p=163 C^o

 

 

 

د اکسپتر – دونر (E) قابلیت ددی سبب ګرځی تر څو د ترای فلوراید او ترای کلوراید له مرکبونو څخه د کتلیست په حیث په عضوی سنتز کی استفاده وشی.

ترای هلایدونه بورن تیزابی طبیعت لری چی هایدرولیز کیږی او تیزاب تولیدوی .

‌BHal₃ + 3HOH = H₃BO₃ +3H – Hal

نوڅکه BBr₃  او BCl په مرطوبه هوا کی د ود تولیدوی او BI₃ دH₂O  په انفلاقی ډول (چودنی حالت ) تعامل کوی. د BCl₃ تیزابی خاصیت هغه وخت معلومیږی چی مایع NH₃ سره تعامل وکړی. ‌

BCl₃ + 6NH₃ = B(NH₃)₃ +3NH₄Cl 

‌B₂O₃ څوډوله مودیفکشن لری. د کرستالی B₂O₃ ویلی کیدوټکی 450 C^o  او د جوښ ټکی یی 2250  C^o دی او لوړ تولیدی ګرما لری H₂₉₈=1461 Kj/mol  ∆  او تولیدی ایزوبار پوتانشیل یی ∆G₂₉₈ =1178 Kj/mol  د . په آسانی سره ښیښه ماننده حالت غوره کوی او سخت کرستل کیدونکی ماده ده.

B₂O₃ په شدت سره د اوبو سره عمل کوی او مربوطه تیزاب (H₃BO₃) تولیدویB₂O₃  ښیښه ماننده مرکب دی .د H₂O  پواسطه تجزیه کیږی BN دوه مودیفکشن لری. د هغه د متشکله عناصرو په اثر هګزاګونال جوړښت د ګرافیت په ډول لاسته راځی BN سپین رنګ لری او نیمه هادی دی د ګرافیت په مقابل کی مقاوم دی mp= 300 C^o دی .  دتودوخی په موجودیت د H₂O سره په آهستګی سره تجزیه کیږی . دهغه تجزیه د رقیق تیزاب په موجودیت کی زیاتره صورت مومی.

د BN بل ډول مودیفکشن د الماس کرستلی شبکه لری. نوموړی کرستل (بورا زون) توره زیړ رنګ لری یا بیرنګه وی . بورا زون ډیر کلک دی او دا لماس سره معادل د سختی درجه لری. بورازون په خلاء کی تر 2700 C^o پوری تغیر نکوی او په هوا کی تر 2000 C^o تودوخه په موجودیت کی یواځی د هغه سطح اکسیدی کیږی حال دا چی الماس په 900 C^o کی سوځی. بورازون لکه الماس دای الکتریک دی . همدغه خاصیتونه سبب کیږی تر څو بورازون په تخنیک کی ډیر ارزښت پیدا کړی.

بورازونونه د لاندی معادلی په اساس کولای شی چی تولیدشی.

6MgB₂ + 12HCl = H₂ + B₂H₁₀ + 6MgCl₂ + 8B

بسیط بور هایدراید BH₃­ په عادی شرایطو کی ثابت   ندی . ځکه د هغه کواردیشنی غیر مشبوع دی او پخپل دایمیر ته تبدیلیږی.

BH₃+BH₃ = B₂H₆          ∆G₂₉₈ =-117 KJ/mol

په آزاد حالت کی د تولید شوی هایدرایونو له ډلی څخه BnHn =4 او BnHn+6 وجود لری چی د دوی ساده ترینه دB₆H₁₀ , B₂H₆ ,  غاز B₆H₁₀, B₅H₉  مایع او B₁₀H₁₄ مواد د جامد څخه عبارت دی .

 

 

 

                                          

1/34 A^o

97^o

119^o

1/20 A^o

                     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1/77 A^o

 

 

 

د تیترابورون B₄H₁₀ اوپنتابورن B₅H₉ جوړښت په اتم کی د B₅H₉ په مالیکول کی الکترونونه زیادتر دیلو کالیزیشن شویدی د پنځه مرکزه اړیکو سبب ګرځی .

د B₅H₉ په مالیکول کی د 24 الکترونونه له جملی څخه 10 الکترونه د پنځه دوه مرکزه B-H اړیکود تولید لپاره 8 الکتروند څلور دری مرکزه B-H-B اړیکو د تولید لپاره او پاتی 6 الکترون د پنځه مرکزه اړیکو په جوړولو کی برخه اخلی په دی مرکب کی دB کواردنیشن عدد 6 ته رسیږی . بسیط بورون ساختمانی فورمول په شکل کی ښودل شویدی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

      B     ,      H                                B₅H₉

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                       B₄H₁₀

HHH

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                    پنتا بورون                                                                   تترابورون

 

بورهایدرایدونه فعال کیمیاوی مرکبات دی چنانچه ډیر بورانونه په هوا کی خود بخوده لمبی کوی او د ډیر تودوخی په تولیدسره محترق کیږی. د مثال په ډول C₂H₆ -2025 kj/mol  او C₂H₆ -1425 KJ/Mol دا امکان راکوی تر څو  نوموړی مرکبونه د سون مادی په توګه راکتونو کی استعمال شی.

BH₃ د H₂O  الکول او قلوی سره تجزیه کیږی او H₂ تولیدوی.

B₂H₆ + 6H₂O = 2H₃BO₃ + 6H₂

ډیر بورونونه نامطبوع بوی لری او ډیر زهری دی. د بورون دوه عنصره مرکبونه (+3) د قلوی مرکبونو سره تعامل کوی کامپلکس انیون تولیدوی.

 

2KOH + B₂O₃ = 2KBO₂ + H₂O

2LiH +(BH₂)₃ ====> 2Li(BH₄₎

NaH + BF₃ = Na(BF₃H)          

بورون (+3)  B مختلف کمپلکس انیونونه جوړوی : لکه فلوروبورات [BF₄]^- فلورو اکسی بورات [BF₂(OH)₂]^- , [BF₃OH]^-     فلورو هایدرایدبورات [BF₂H₂]^- , [BF₃H]^- او داسی نور . ټول دغه کامپلکسونه د B اتومونو په SP³ hybrid  مطابقت کوی چی تتراایدر Tetraeder  جوړښت لری.

تترا فلورو بورانت [BF₄] مختلف ډولونه دی. ددی ټولو مرکبونه په اوبو کی حلیږی. د هایدروجن تترا فلورو بوریت HBF₄ د یوقوی اسیدی محلول په حالت کی دی او په لاندی توګه تر لاسه کیږی.

H₃BO₃+ 4HF = OH⁺ +[BF₄]^- + 2H₂O b

همدارنګه HBF₄ د BF₃ د هایدرولیز پواسطه هم تر لاسه کولای شو .

BF₃+3H₂O = H₃ BO₃ + 3HF

3HF + 3 BF₃ + 3H₂O = 3 OH⁺₃ + 3[BF₄]^-

4BF₃ + 6 H₂O = 3OH⁺₃ + 3BF^‑₄+ H₃BO₃

مختلف عناصر کولای شی چی تترا هایدراید بورایت تشکیل کړی لکه مځکنی القلی فلزونه چی خالص آیونی مرکبونه یعنی Tipic مالکی څخه عبارت دی دوی د جامد په حالت کی ډیر مقاوم دی یعنی په 250 – 500 C^o کی تجزیه کیږی.

د دوی له ډلی څخه Na[BF₄]  مرکب ډیر استعمال لری او په اوبو کی ښه حلیږی او په عادی تودوخه کی په کراره هایدرولیز کیږی. نوموړی مرکب په لاندی توګه تر لاسه کیږی.

NaH + B(OCH₃)₃ = Na[BH₄] + 3CH₃ – ONa

د نورو فلزونو تترا هایدرو بورایتونه په اکثریت ډول د مربوطه هلاید د تعویضی تعامل په نتیجه کی ترلاسه کوی.

3Na[BH₄] + Al(BH₄)₃ + 3 NaCl

د هایدروجن اکسو بورات H₃BO₃  سپین کرستلی مواد دی د محلول په حالت کی نوموړی مرکب د ارتو بوریک اسید په نوم یادوی . د جامد په حالت کی نوموړی مرکب روغنی رنګ لری په اوبو کی نسبتاً کم منحل دی ولی د تودوخی په زیاتیدو سره د هغه انحلالیت زیاتیږی . دغه مرکب ضعیف یو قیمته تیزاب دی د نوموړی تیزابی خاصیت یواځی د OH^- انیون د وصل کیدو له مخی دی.

B(OH)₃ + HOH = [B(OH)₄]^- + H⁺

H₃BO₃ د تودوخی پواسطه خپل H₂O له لاسه ورکوی په پولی میر میتابوریک اسید باندی تبدیلیږی چی وروسته په B₂O₃  باندی تبدیلیږی.

H₃BO₃ + -H₂O = HBO₂ + -H₂O  = B₂O₃

د ترمو دینامیک له مخی HBO₂  ثابت دی چی خشت ماننده ساختمان لری. د B آتومونه د SP³ – Hybride  قرار لری چی په تترا ایدر کی د اکسجن د اتومونو پواسطه د BO₂  په شکل کی احاطه شویدی.

د هایدروجن پولی بورات په محلول کی په ډیر اسانی سره هایدریشن کیږی نو ځکه د تیزاب د عمل پواسطه اکثزاً ارتو بوریک اسید تولیدوی.

Na₂B₄O₇ + H₂SO₄ = Na₂SO₄ + H₂ B₄O₇

H₂B₄O₇ + 5H₂O = 4H₃BO₃

برعکس H₃BO₃ د تیترالیزیشن د عمل په اثر د اضافی قلوی سره B لپاره B – O – B  اړیکه جوړوی چی د پولی بورات باعث ګرځی د کرستل هایدرات په ډول تر لاسه کیږی .

4H₃BO₃ + 2NaOH +2H₂O = Na₂B₄O₇ . 10 H₂O

بی له اوبو اکسو بورات د فلزونو د اکسادونو د ویلی کیدو په نتیجه کی لاسته راځی.

CaO + B₂O₃ = Ca(BO₂)₂

پولی بوراتونه لکه (+4) اکسو سلیکاتونه او (+4) اکسو فاسفاتونه په آسانی سره په ښیښه باندی تبدلیږی.

چی اکثراً مشخص رنګونه لری. د مثال په توګه Na₂BO₂.Cr(BO₂)₃  شین رنګ او 2NaBO₂.Co(BO₂)₂ آبی رنګ لری.

Na₂B₄O₇ + CoO = 2NaBO₂.Co(BO₂)₂

په تحلیلی کیمیا کی د بوراتونونو په کومک د d عناصر د فلزونو اکساید ونه لاسته راوړی . همدارنګه د فلزونو د اکسایدونو سره بورکس یو ځای کوی او د ښیښی لعاب جوړوی. که چیری په سلیکاتونو باندی Na₂B₄O₇ او یا H₃BO₂ د (B₂O₃ 3-12%) علاوه شی نو دښیښی کیمیاوی او حرارتی مقاومت زیاتیږی. لکه پائیرکسین او جسینا ښیښی ، کیمیاوی لوښو، شیشه یی نلونو په جوړولو کی استعالوی. په بور B لرونکی ښیښی کی BO₃ او BO₄ ګروپونه شامل دی. د هایدرو جن سلفاید بورات (تیولوریک اسید) غیر ثابت دی او په اوبلن محلولونو کی په آسانی سره تجزیه کیږی

 

خواص

 

بورون د امورف په شکل (نصواری رنګ) او تور کرستلی رنګ m.p= 2300C^o , d=2/34 g/cm³ , b.P=3700 C⁰) معلوم دی. د بورون کرستلی شکل ډیر محکم او کلک  او نیمه هادی دی . د P  په دوره انی جدول اولین عنصر کی دی. د بورون آخری قشر په نورمال حالت کی 2S² 2P¹   د الکترونی ساختمان لرونکی دی .  او په تحریک کړ شوی حالت یی عبارت دی له 2S¹ Px¹ Py¹

‌ کیمیاوی تعاملونه :

 

1ـ  بورون د اکسجن سره د د اور په شغله (700 C^o) تودوخه کی سوځی.

4B + 3O₂ ------------------> 2B₂O₃                                                                    

2- که چیری بورون ته د نایتروجن سره 700 C^o تودوخه وکړل شی نو بورن نایتراید پلاس راکوی.

2B + N₂ ---------------------> 2BN                                                                     

3- د تودخی درجی په صورت کی بورون د فلزونو سره لکه د Al او Mg سره تعامل کوی او بورایدونه لاسته راکوی.

Al +B ------------------------> AlB                aluminum boride                        

4- بورون د هلوجنونو سره تعامل کوی هلایدونه جوړوی.

2B + 3F₂ -------------------------> 2BF₃                                                             

2B + 3Cl₂ ------------------------------> 2BCl₃                                                   

5- بورون د سلفر سره تعامل کوی د بورون سلفاید پلاس راکوی.

2B + 3S ------------------------> B₂S₃                                                                

6- د کاربن سره تعامل کوی کلک کاربن بورایدونه پلاس راکوی.

3C + 4B ---------------------> C₃B₄                                                                    

7- بورون د H₂So₄  او HNO₃ سره تعامل کوی بوریک اسید پلاس راکوی.

2B + 3H₂SO₄  -------------------> 2H₃BO₃  + 3SO₂                                           

B + 3HNO₃  ---------------------> H₃BO₃ + 3NO₂                                           

SP² – hydride   ساختمان Trigonal 120^o زاویه جوړوی او دریو نوروعنصروسره دکوولانت رابطه σ جوړوی مثلآ BF₂  ،BO₃^-3  او داسی نور د برون په اتوم کی د خالی اربیتالونه موجودیت ددی باعث ګرځی . تر څو چی نموړی عنصرد الکترون اخستونکی په ډول جوړه الکترونو Electron acceptorr په ‌ډول عمل کوی همدارنګه زیات تعداد د برون مرکبونه د لویس تیزاب په نوم یادیږی چی د دلویسLewis قلوګانو سره عمل کوی. د مثال په ډول بورون ټینګ کرستالی جوړښت لری نو ځکه په عادی شرایطو کی لږ فعال دی د کوټی په تودوخه کی یواځی د فلورین سره تعامل کوی بورون د تودخی په لوړو درجو کی دډیرو کیمیاوی عناصرو سره تعامل کوی.

مثال :-

    Bf₃ + f^-   =    [Bf₄]^-       ΔG  = -67 Kj /mol  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

استحصال :

 

1-    که چیری د داغ نتګستن فیلامان پر مخ (1500 C^o) د هایدروجن سره BBr₃ ته ارجاع کړو ، خالص بورون لاسته راځی.

2BBr₃+3H₂ ------> 2B+6HBr

تر لاسه شوی بلورونه چی د فیلامان پر مخ تراکم کوی تور رنګ لری او فلزی ځلا لرونکی وی.

2-    تخنیکی بورون د B₂O₃ مرکب له ارجاع څخه د Mg پواسطه تولیدوی

3Mg + B₂O₃ ------> 3MgO + 2B

3-    دا یو اکزو ترمیک تعامل دی چی د هغه په نتیجه کی د بورون امورف لاسته راځی MgO د Hcl  پواسطه لاسته راوړو .

خالص کرستلی بورون د هایدورجن پواسطه د هلوجنایده بورون څخه لاسته راځی.

4-    دB₂O₃   ارجاع څخه هم بورون لاسته راځی.

B₂O₃ + 6K -------------> 2B + 3k₂O                                                        

5-    KBF₄  د ارجاع څخه هم بورون لاسته راځی.

KBF₄ + 3K ----------------> B + 4KF                                                      

KBF₄ +3Na --------------> B + 4NaF                                                     

استعمال:

 

    د بورون څخه د میکروب وژونکی موادو په حیث کار اخستل کیږی. او هم د بور د اوبو څخه د ګلاس (شیشی) جوړولو په فابریکو کی کار اخستل کیږی.

 

 

 

 

 

 

 

2-   المونیم Aluminum (Al)

 

     المونیم سپین نقریی معکبی بلوری شکل لری او دڅټک وهلو په مقابل کی مقاوم دی. دغه عنصر 1827 م کال کی د ویلرامريکايي عالم د لاندی معادلی په اساس کشف کړ.

AlCl₃ + 3Na ----------------------------> 3NaCl + Al                                         

اتومی وزن یی 27   ، اتومی نمبریی 13 په دریمه دوره کی موقیعت لری د انرژی دری اصلی سویی لری. په آخری مدار کی یی دری الکترونونه او دری ولانسه دی.

 

A-  طبیعی سرچینی :

 

     المونیم د مځکی په کره کی د8.8 %  په حدودو کی موجود دی. المونیم د ډیرو منرالونو په ترکیب کی شامل دی. په خالص ډول د المونیم سلیکاتونو په ترکیب کی چی د مځکی د کره اساس جوړوی  وجود لری خالص Al₂O₃ یو مهم منرال دی او د ګورندوم په نوم یادوی چی قیمتی ډبری لکه یاقوت ، زمرد، فیروزه او لاجورد تشکیلوی.د خپل زیات کیمیاوی فعالیت لرلو له امله په طبیعت  کی په آزاد ډول نه پیدا کیږی.

 

B- د المونیم بیناری( دوه ګونی) مرکبونه (اکسایدونه، هلایدونه او کاربایدونه)

   د المونیم بیناری مرکبات په عادی شرایطو کی د پولی میر په شکب دی. سپین جامد مرکبات جوړوی.

1.     اوکسایدونه:Al₂O₃:-

  د المونیم د اکسایدونو ډیر مودیفیکشونونه لیدل شویدی. باثباته مودیفیکیشن یی Al₂O₃  دی دا مودیفیکیشن د ځمکی په پوستکی کی د کوروندوم منرال په شکل موجود دی. کوروندوم اکثراً ناخالیصیتونه لری. چی هغه ته رنګ ورکوی. د کوروندوم د کرستل شفاف رنګ مثلاً (سوریاقوت په هغه کی د Cr⁺³  ناخالصی وجودلری)شین یاقوت چی په هغه کی د Ti⁺⁴ Fe⁺³, Fe⁺⁴,) ناخالصی موجود دی. قیمتی ډبری(کریمه احجار)دی. همدارنګه په دی ډبرو کی د Al – O – Al  رابطو کلکوالی او د هغود کرستلی متکاثف جوړښت ددی سبب شوی چی د ویلو کیدو د حرارت درجه یی لوړه (2050 C^o) وی او المونیم اکساید حرارتی مقاومت ډیرکړی. کوروندوم د کلکوالی له پلوه یوازی له الماس څخه وروسته دی. او دا ماده د کوروندومی په نیغونو کی د پریکوونکی مادی په حیث استعمالیږی. د کوروندوم مونو کرستلونه چی په مصنوعی میتود لاسته راوړل کیږی. (مخصواً یاقوتونه) د کوانتی جنراتورونو په توګه ورڅخه ګټه اخستل کیږی.

د Al₂O₃ کرستلی مودیفیکیشن د کیمیاوی له پلوه ډیر مقاوم دی. اوبو او تیزابونو سره تعامل نکوی. د القلی پواسطه د حرارت ورکولو په مرسته تخریبیږی د Al₂O₃ مهمه ساحه د هغه استعمال د فلزی المونیم په لاسته راوړلو کی دی.

 

2.           المونیم سلفایدونه :

 

 

 

 

 المونیم سلفاید (Al₂S₃) کولای شو د هغه له ساده موادو څخه د قرمزی کیدو د حرارت درجی پوری په لاس راوړو. دا ماده کرستلی ده ( دویلی کیدو د حرارت درجه یی 100 C^o ده ( او آن په هغی هواکی چی د لمده بل لږ اثار هم پکی وی په بشپړه توګه هایدرولیږ کیږی. AL₂O₃ ویلی کول د قلوی سلفایدونو سره د المونیم د پولی سلفایدونو پولیمیر چی د M(AlS₂)₂, MAlS₂ ترکیب لری جوړوی. دا مرکبات لږ ثبات لری او په اوبو کی جوړشوی (آبی) محلولونو کی تجزیه کیږی.

 

 

 

3.     کاربایدونه:-

 

 

 المونیم کارباید (Al₄C₃) له 100 C^o نه تر 2000 C^o حرارت کی حاصلیږی. له اوبو سره تعامل کوی میتان تولیدوی.

4.     نایترایدونه:-ALºN

  المونیم نایتراید AlN ګالیم نایتراید GaN او اندیم نایترایدInN هم پیژندل شوی دی. یوازی نایتروجن مستقیماً له Al  سره تعامل کوی. ګالیم نایتراید(Ga) یا Ga₂O₃ او NH₃ د تعامل پواسطه په 600 C^o تر 1000 C^o پوری او InN  د (NH₄)InF د پیرولایز د عملی په واسطه استحصالیږی. دا مرکب ډیر باثباته دی اود کلکوالی له پلوه الماس ته نژدی دی BN الماس ته ورته ده AlN کلکوالی او مقاومت د کیمیاوی حوادثو په مقابل کی په ډیرو مقاصدو کی په کاروړل کیږی AlN د لاندی تعامل په طریقه لاسته راوړل کیږی.

Δ

Δ

CH₄

CH₄

Δ

Me₃AlNH₃ ----------->[Me₂AlNH₂]₃---------->[MeAlNH]_n--------->AlN

 

د دریم 3 او پنځم ګروپونو د عناصرو بیناری مرکبات مثلاً GaAs او InP هم تشکیل شوی دی. دا مرکبات د سیمی کاندکتورونو په توګه استعمالیږی.

GaMe₃ + AsH₃ -------------> GaAs + 3CH₄                                                    

المونیم کلوراید ایونیک مرکعبی دی او شپږ مرکب دی او شپږ مالیکوله اوبه یا په بل عبارت Haxa hydrated    AlCl₃ . 6H₂O  مالیکولی دی او د هغه کلورایدی مالګه [Al(H₂O)₆]⁺³  د (Al₂O₃) حل کولو څخه په غلیظ HCl  کی لاسته راځی. نوموړی مرکبات د بکتریاګانو د وژولو لپاره پکاروړل کیږی. که (AlCl₃ . 6H₂O)  ته حرارت ورکول شی کلوراید انهایدرایدونه        نه تشکیلیږی بلکی Al₂O₃ حاصلیږی.

2[Al(H₂O)₆]Cl₃ ---------------> Al₂O₃  + 6Hcl  +  9H₂O                     

          

 

 

  

5.     المونیم هایدراید: -

 

 

 د هایدروجن او المونیم ډیر مهم مرکبات د المونیم هایدراید AlH₃ څخه عبارت دی دا مرکب جامد دی او د لیتیم المونیم هایدراید(LiAlH₄) او المونیم کلوراید د تعامل په نتیجه کی په عضوی محلل یعنی (Diethyl ether) کی تهیه کیږی. ددی مرکباتو اهمیت د هغو په ارجاعی خاصیت کی نغښتی ده. دا مرکبات په عضوی کیمیا کی د ارجاع کوونکی معیارونو په توګه پکار وړل کیږی. لیتیم المونیم هایدراید او AlCl₃ د تعامل کولو په پای کی AlH₃ پلاس راځی .

3LiAlH^-₄ + Alcl₃ ------------> 4AlH₃ + 3LiCl                                                 

المونیم هایدراید (AlH₃)_n سپین پودر دی او 105 C^o څخه لوړ حرارت کی تجزیه کیږی. او هایدروجن ازاده وی. په AlH₃ کی د BH₃ په توګه الکترونی خلا وجود لری. او جالی ماننده جوړښت لری.

 

 

6.     هلایدونه: -

 

               Aluminium Chloride                                                                        aluminum‑chloride‑a

 المونیم هلایدونه (AlHCl₃)  په نورمال شرایطو کی یو بیرنګه کرستلی مواد  دی او کولای شو چی هغوی د ساده موادو څخه پلاس راوړو . د المونیم کلوراید د استحصال اساس د کلورین عمل پر المونیم یا المونیم اکساید (المونیا) د کاربن په موجودیت کی تشکیلیږی.

2Al + 3Cl₂ ---------------> 2AlCl₃                                                                     

Al₂O₃ + 3Cl₂ + C  --------------------------->  2AlCl₃  + 3CO                          

المونیم کلوراید یو جامد ایونیکه ماده ده چی په هغه کی د Al⁺³ هر ایون د Cl^- شپږو ایونونو پواسطه احاطه شوی دی. دا مرکبات په 192 C^O حرارت کی Al₂Cl₆ مالیکولونو په شکل سبلیمیشن (Sublimation) کوی. او په بخار تبدیلیږی Al₂Cl₆ مالیکول لاندی شکل لری.

 

 

Aluminum Chloride

Dimmer

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Al₂Cl₆ له دوه AlCl₆ مالیکولونو څخه جوړ شوی اود لیوس اسید – قلوی د مغلق ښه مثال دی. د المونیم اتومونه د لیوس د تیزاب اود کلورین اتومونه چی د هغوپه څنګ کی قرار لری د لیوس د قلوی په توګه عمل کوی. او مالیکولی جوړښت یی په لاندی فورمول کی ښودل شوی دی.

Cl₂

Cl₂

Cl₂

Al

Al

Cl₂

Cl₂

Cl₂

 

څرنګه چی د هلوجن اتومونه په المونیم بروماید و المونیم ایوداید کی نسبت د کلوراید اتوموته د Al₂Cl₆ په مرکب کی ډیر قطبی دی په دی هکله د Al₂Br₆ او Al₂I_6­ مالیکولونه د جامد په حالت اود بخار په حالت کی یو شان ډیر پاتی کیږی. المونیم هلاید له اوبو سره تعامل کوی اود پام وړ  اندازه  تودوخه تولیدوی. که د هغه کلوراید په مرطوبه هوا کی قرار ولری د هغه څخه د HCl ( مالګی تیزاب) لوګی چی په شکل کی ښودل شوی دی پورته کیږی.

المونیم فلوراید نظر نورو هلایدونو څخه د خواصو له نظره ډیر لږ فرق لری. دا مرکب په سختی سره ویلی کیږی. په اوبو کی منحل دی او کیمیاوی فعالیت نلری. AlBr₃ AlI₃,  کرستلونه د Al₂Br_6­ او Al₂I₃ له پولی میر مالیکولونو څخه تشکیلیږی. المونیم هایدرواکساید او د تیزابونو د تعامل په نتیجه کی د المونیم مالګی حاصلیږی.  مثلاً:

Al(NO₃)₃ Al₂(SO₄)₃ . 18H₂O , MAl(SO₄)₂ .12H₂O , Al₂Cl₆ . 6H₂O                

 

 

 

7.     د المونیم مالګی   :-

 

 

Aluminium Phosphat                                                                     

د المونیم هغه مالګی دی چی د اکسجن لرونکو تیزابونو څخه لاسته راغلی دی په اوبو کی حل دی اما AlPO₄ په اوبو کی حل نه دی. المونیم سلفیت اود هغه زمچونه د مختلفو کاغذونو جوړولو په صنعت کی د سلولوزی انساجو په کواګیولیشن کولو کی د څرمنو د دباغی په صنعت کی په نساجی صنعت کی د منسوجاتو په رنګ ورکولو کی او داسی نورو ساحو کی ګټه ورڅخه اخستل کیږی. زمچونه د سلفیتو مخلوطونه دی او(SO₄^-2)₂ . 12H₂O  M⁺ (M)⁺³ فورمول لری مثلاً د پتاشیم د زمچ کیمیاوی فورمول KAl(SO₄)₂ . 12H₂O  د امونیم د زمچ فورمول NH₄Al(SO₄)₂ . 12H₂O  دی .

 

8.     سپین پټکری: K₂SO₄Al₂(SO₄)₃ . 24H₂O

  د پوتاشیم المونیم سلفیت دی چی څلورویشت مالیکوله اوبه لری. یعنی د پوتاشیم او المونیم یوه مضاعفه مالګه ده (هغه مالګه چی دوه فلزونو او یو راډیکال څځه جوړه شوی وی د مضاعفی مالګی په نوم یادیږی).

9.     سورپټکری: FeSO₄Al₂(SO₄)₃ . 24H₂O

  سور پټکری هم د سپین پټکری په شان یوه مضاعفه مالګه ده چی د سپین پټکری د دوه اتومه پوتاشیم په ځای یو اتوم اوسپنه لری.

 

 

10.                        د پټکری د استعمال ځایونه :

 پټکری د څرمنی په پخولو ، د رنګ او کاغذ په جوړولو کی په کاریږی.

خواص:

المونیم د سپینو زرو په شان سپین رنګ لری اوډیر سپک نرم (پوست) ځلا لرونکی فلز دی ځلالرونکی (بریښیدونکی ) رنګ د المونیم په هوا کی ډیر ژر د مینځه ځی دا ځکه چی د اوکسجن سره تعامل کوی. اود اکساید یوه نازکه طبقه جوړوی. المونیم ډیر نرم اود کشیدو وړ دی دا چی نرم او پنډ الات او اسباب ځینی جوړیداشی. المونیم برقی هدایت لری. اود برق د تیریدو اندازه یی 62% ده. یعنی د مسو نیمایی او وروسته د سپینو زرو او مسو په دریمه درجه دی.  المونیم یو له دری ګونو عناصرو څخه دی چی د ځمکی په پوستکی کی په ډیر مقدار موندل کیږی (وروسته له اکسجن او سلیکان څځه ). المونیم د المونیم سلیکیت په منرال کی موجود دی. د زمانی په تیریدو غټی ډبری تخریب او د هغه په نتیجه کی د مټ خټی (Glay) چی په ترکیب کی یی المونیم وجود لری تشکیلیږی. اود خاورو مهمه برخه منځ ته راوړی. اود مټ خټه هم په هغه کی شامله ده او د المونیم یومهم منرال دی. د هغه په محتوا کی د المونیم هایدرواکساید Al(OH)₃  او المونیم اکساید هایدروکساید موجود دی. بوکسایت په ټولو ځایونو کی تکاثف(ډیروالی) کړیدی. مګر په تروپیک (ګرم) او سب تروپیک(متعدل) مناطقو کی تر ټولو ډیر متکاثف شوی. کوروندوم د المونیم اکساید (Al₂O₃) یو ډیر کلک او سخت منرال دی. د المونیم خالص اکساید بیرنګه ده. اما د ناپاکیو موجودیت په هغه کی د مختلفو رنګونو ورکولو سبب ګرځی. د مثال په توګه د سفیر(Sapphire) منرال چی معمولاً آبی رنګ لری. او روبی(Ruby) سور تیز رنګ لری. دا ډبری ډیر با کیفیته او قیمتی کورندومی ډبری دی په شکل کی د کورندوم منرال ښودل شوی دی.

.

.

.

.

.

.

.

د المونیم د اتوم الکترونی جوړښت (1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P¹) دی. د المونیم جسامت نسبت د بور(Bhor) جسامت ته لوی دی اود ایونایزیشن انرژی لږ ده.

 

                                                              3d                                3P            3S

 

پدی هکله دالمونیم غیرفلزی علایم نسبت بور ته لږ دی د المونیم د اکسیدیشن نمبر په اکثر مرکباتو کی +3 اود کوردینیشن نمبر (C.N)  یی په مغلق یا کامپلکس مرکباتو کی 4 او 6 دی مثلاً  په لاندی مغلق مرکباتو کی چی د المونیم او سودیم هایدرواکساید د محلول د تعامل په نتیجه کی یو ځای د H₂  له آزادیدلو سره حاصلیږی څرنګه چی په محلول فینول فتالین علاوه شوی له دی کبله محلول ګلابی رنګ پیدا کوی.

          OH

            ǀ          OH ‒ Al ‒ OH

            ǀ

          OH

کامپلکس مرکب

2Al + 2OH^- + 6H₂O  --------------------------> 2{Al(OH)₄^-}+ 3H₂                                        

 

 

په لاندی مرکباتو کی د لیګاوندونو شمیر (4) اود کواردینیشن نمبر (C.N) یی هم (4) دی.

[Al(OH)₄]^-     , [AlCl₄]^-                                                                                     

 

کیمیاوی تعاملونه :

1-    المونیم د تودوخی په لوړو درجو کی د هوا د اکسجن سره په شدت تعامل کوی اود المونیم اکساید جوړوی.

که چیری د المونیم بوره (میدګی) د اور په لمبه باندی واچول شی نو په سترکی خیره کوونکی سپینه لمبه سوځی اود المونیم اکساید جوړوی مګر که د المونیم یوه پیړه (ډبله) ټوټه راواخلی او تودوخه ورکړی په لمړی سرکی به اور واخلی او بیا به د زیاتی تودوخی ورکولوپه اثر ویلی شی ددی پیښی لامل (علت) دادی چی د المونیم پیړه طبقه په لمړی سرکی د اکسجن سره تعامل کوی او د المونیم اکساید یوه طبقه جوړوی چی د المونیم فلز د اکسجن د اغیزی او خرابیدو څخه ساتی او بل آخره ویلی کیږی . د المونیم ترکیبی میل د اکسجن سره ډیر زیات دی له همدی امله المونیم د هغو فلزونو د استحصال لپاره پکار وړل کیږی چی کاربن یی ارجاع کولی نه شی. که چیری د المونیم میده ګی د اوسپینی د اکساید سره مخلوط کړل شی او بیا د مګنیزیم د لمبی په وسیله اور  ور واچول شی د ارجاع عمل په فوق العاده توګه تر سره کیږی او په پای کی دومره تودوخه منځ ته راځی چی اوسپنه ویلی کیږی د المونیم د همدی خاصیت څخه په تخنیک کی کار اخلی او د اوسپنیزو ماشینو او لاریو ماتی ټوټی ورباندی پیوند وی. اوسپنی اکساید او د مګنیزیم میده ګی مخلوطوی د المونیم اوسپنی اکساید اود مګنیزیم میدګیو مخلوط ته ترمیت وایی چی د ماتی اوسپنی د ماتو شویو ټوټو د پیوندولو له پاره پکار وړل کیږی.

2Al + Fe₂O₃ -------------------------------> Al₂O₃ + F_e                                       

پورتنی عملیه د ترمیت په نوم یادیږی او په صنعت کی د اوسپنو د ماتو شویو ټوټو د ویلډنګ کولو لپاره ورڅخه کار اخستل کیږی.

2-    په المونیم باندی تر ټولو د مالګی تیزاب ډیره زیاته اغیزه کوی.

2Al + 6Hcl ------------------> AlCl₃ + 3H₂                                                      

 

 

3-    د تیزابونو سره ډیر ضعیفه تعامل تر سره کوی. د رفقیق Hcl  او H₂SO₄  سره د تعامل په نتیجه کی H₂  غاز آزادوی. او Al  د هغه ځای نسی.

2Al + 6HCl ----------------------> 2AlCl₃ + 3H₂                                      

2Al + 3H₂SO₄ ------------------> Al₂(SO₄)₃ + 3H₂                                    

4-    اود غلیظ Hcl  سره په تیزی تعامل کوی.

2Al + 6HCl --------------------> 2AlCl₃ + 3H₂                                        

5-    د هلوجنونو سره تعامل کوی هلایدونه پلاس راکوی.

2Al + 3 X ---------------------------> 2AlX₃                                                          

6-    د القلی سره تعامل کوی Na انومینات پلاس راکوی.

2Al + 2NaOH + 2H₂O -------------> 2NaAlO₂   Sodium alminate         

7-    المونیم د القلی څخه هم ااغیز من کیږی. لکه سودیم هایدرو اکساید سره تعامل کوی او لکه څنګه چی تیزاب ورڅخه هایدروجن آزاد کړی د سودیم هایدرواکساید یا القلی څخه هم هایدروجن آزادوی نو ویلی شو چی المونیم یو امفوتریک فلزدی.

امفوتریک هغه فلز ته وایی چی هم د تیزاب او هم له القلی سره تعامل وکړی.

2Al + 6NaOH --------------------------------> 2Na₃AlO₃ + 3H₂                          

 

 

 

 

 

 استحصال :

1. د لومړی ځل لپاره د ویلر عالم د لاندی معادلی په اساس کشف کړ.

2AlCl + 3Na ------------------> 3NaCl + Al                                                    

2. نن ورځ المونیم د بوکسایت د برقی تجزیی څخه پلاس راوړی په دی ډول چی لومړی بوکسایت (Al₂O₃ . 2H₂O) په ویلی شوی کریولایت (Na₃AlF₆) کی ګډ وی او بیا یی ویلی کوی او بیا د نوموړی محلول په انود کی اکسجن او په کتود کی المونیم آزادیږی.

Al₂O₃ . 2H₂O  m.p = 2045 C^o                                                                           

دویلی کیدونقطه                    Al₂O₃ . 2H₂O + Na₃AlF₆  m.p= 950 C^o                     

2Al₂O₃ -------------------------------> 4Al⁺³ + 6O⁼                                              

6O⁼ --------------> 3O₂ + 12e^-       تعامل په انود کی

4Al⁺³ + 12e^- ---------------------------> 4Al⁰  تعامل په کتود کی.

 

څنګه چی مخکی وویل شو چی بوکسایت یو د المونیم منرالونو څخه دی. او په کیمیاوی تعاملاتو کی المونیم هایدروکساید د Bayer په طریقه په لاس راځی او وروسته د تکلیس(تجزیه) کیدو په اثر په Al₂O₃ تبدلیږی. د تعامل بهیریی په دی توګه دی                 1200C^o

2Al(OH)₃  -----------------------------> Al₂O₃ + 3H₂O                                     

کله چی المونیم اکساید په ذوب شوی کریولایت Na₃AlF₃ (Cryolite)  کی حل شوی وی د الکترولیز د عملیی پواسطه المونیم استحصالیږی. المونیم وروسته له اوسپنی څخه یو مهم تجارتی فلز دی. سره له دی چی خالص المونیم نرم او تعامل کوونکی دی. اما که هغه سره په لږ اندازه نور فلزات لکه مس او مګنیزیم ګډ شی یو کلک الیاژ چی د زنګ وهلو په مقابل کی مقاومت لری لاس ته راځی. دا خاصیت د هغه سبب شوی چی په عمارتونو او کانتینرونو کی ګټه ورڅخه اخستل کیږی. په نوی طریقی المونیم چی Holt  او Heroult  پواسطه منځته راوړل شوی استحصالیږی. هغو المونیم یی د Al₂O₃ څخه د لوړی درجی د ویلو کیدو 2045 C^o او د لوړی برقی هدایت لرلو له کبله ګټه نه ده اخستلی د هغه په عوض یی ویلی شوی کریولایت او لږ مقدار Al₂O₃ څخه الکترولیت په توګه استفاده وکړه. دا مخلوط ښه برقی هدایت لری. او آن تر 950 C^O کی د مایع په حالت کی پاتی کیږی.  د الکترولیز حجره (ژوانګه)په شکل کی ښودل شویدی.

 

        کاربونی انود

 

 

 

 

 

 

 

 

 

         کاربونی کاتود

     Al₂O₃

 

C (S)

 

C (S)

-

+

Al

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پدی آلی کی انود او کتود له کاربن څخه جوړ شوی دی او په هغه کی Al­₂O₃ په دوام داره توګه علاوه کیږی.او المونیم له هغه څخه لاسته راځی. د تعامل معادله یی دا شکل لری.

3[Al⁺³ + 3e^- --------------------> Al (0)

3[ C + 2O^-2 -----------------> CO₂ + 4e^-

3C + 4Al⁺³ + 6O^-2 ---------> 4Al + 3CO₂

دیو ټن المونیم لاسته راوړلو لپاره 15000 Kw  انرژی ته اړتیا ده. برسیره پردی المونیم یو ډیر ښه د برق هادی دی او ددی خاصیت او لږ کثافت په لرلو سره برقی ترانس ماشینونو کی (Transmition) کی استعمالیږی.

د المونیم استعمال  :

څرنګه چی المونیم د تودوخی ښه هادی دی نو ځکه له هغه څخه د پخلی لوښی لکه دیګونو . پاتلچی او نور جوړوی همدا راز د المونیم څخه کاسی قابونه ، قاشوغی ، چای جوش ا و نور شیان جوړوی المونیم په زیاته اندازه د بریښنا د سیمونو په شکل کارول کیږی. د المونیم دالیاژونو څخه سربیره په نورو شیانو د الوتکو او موټرو په جوړولو کی هم کار ځینی اخلی ځکه چی هم سپک او هم کلک دی.

د Ga د عناصرو سب ګروپ:

‌ پدی کی چی کوم عناصر شامل دی هغه عبارت دی له Ga, In, Ti   او ددوی مرکبات GaCl₃ , GaAs , InCl₃ , Insb , 4H₂O , TiCl₃   څخه عبارت دی.

1.     طبعی سرچینی:

د ځمکی په کره کی Ga = 1.5 . 10^-3%  ، In= 1 . 10^-5 %  ، Ti = 3 . 10^-4 %  وجود لری دا عنصر په مخلوط ډول د نورو عناصر د منرالونو سره یو ځای پیدا کیږی.

2.     استحصال :

هغه مالګی او اکسایدونه چی د Ga  ، In  او Ti  عناصرو څخه تولید شوی د هغه د مالګو د ارجاع څخه (سره له هایدورجن او کاربن ) پلاس راځی.

 

3.     خواص:

Ga ، Ti, In نرم او سپین رنګه فلزونه دی د اکسجن د عمل په اثر په آزاده هواه کی Ga آبی خاکستری رنګ غوره کوی. او In سپین نقره ئی  رنګ ګرځی . دا دواړه فلزونه د هوا په مقابل کی مقاوم دی او تالیم په مرطوبه هواه کی د هایدرواکساید د یو قشر پواسطه سره احاطه کیږی. او په ډیر سرعت سره تخریب کیږی. In او Ti  د چاقو پواسطه سره په آسانی پریکیږی. اما Ga  کلک دی د ضربی پواسطه سره په کوچنیو ذرو باندی تبدیلیږی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ګالیم : Ga  (Gallium) : 

 

اتومی وزن 69.72

د ویلی کیدودرجه 29.9 C^o

د ایشیدوټکی 1980 C^o  

کثافت په 20 C⁰ (فلز)  5.9 g/Cm³

کثافت یی په 31 C^o  کی (مایع) 6.1 g/Cm³

کالیم د فرانسی په ګالیین ښار کی پیدا کیږی. 1875 ع کال کی د یوه فرانسوی لخواه پیدا شو تر سپینو زرو یی ارزښت لوړ دی . د ایلیکترو لایز په مرسته لاسته راځی د سپینو زرو په شان ځلیدونکی رنګ لری. د ویلی کیدو درجه یی 29.9 C^o او د ایشیدو درجه یی 1980 C^o ده نو په دی اساس سره په ترمو میتروکی لویږی په ترانسیسټورونو کی هم کار ځینی اخستل کیږی.

اندیم:In  (Indium) :

 

  اتومی وزن یی 114.82  

د ویلی کیدو درجه 156 C^o

د ایشیدو درجه  2000 C^o

کثافت    7.30 g/Cm³     

اندیم عنصر په 1863 ع کال کی وپیژندل شو ، د Zn زینګ او سرپو په معدنونو کی د نوموړو عنصرونو څخه لاسته راځی د سپینو زرو په شان ډیر ځلیدونکی او ډیر نرم پوست دی اود چاکو پواسطه سره پری کیدای شی او په ټیټه درجه کی ویلی کیدای شی.

 

 

 

 

 

 

 

 تالیم : Ti   ( Thallium)

 

اتومی نمبر ک 81:  

تناوبی دوره :      6    

اتومی وزن یی   204.37

اتومی شعاع : 2.08 A^o

ایونی شعاع : 1.5 A^o

د ویلی کیدو درجه 303 C^o

د ایشیدو درجه 1460 C^o 

کثافت یی 11.85 g/Cm³  

تالیم په یونانی ژبه کی د شنی پاڼی په معنی دی په 1861 ع کال کی پیدا شو د پیریت څخه لاسته راځی. پوست نرم فلز دی په HNO₃ او H₂SO₄  کی په آسانی سره حل کیږی. په تخنیکی ډول کوم د استعمال ځای نلری. اود ګالیم تعاملونه ډیر زهرناکه دی د موږکانو د وژلو د پاره کار ځینی اخلی او همدارنګه زراعت کی د حشراتود د پاره د تخم د مخنیوی د پاره کار ځینی اخستل کیږی.

 

 

 

کتاب ژوهنوالی قسمت 3

1 – 3  تجربه  دکلورین غاز استحصال

 دضرورت وړ لوازم :

*        ګردفلاسک

*        قیف کینول

*        نلی زنوخم

*        دغازجار

*        تیست تیوب

*        دحرارت منبع

*        شیشی میله

*        دمالګی تیزاب ( HCl )

*        مینګانیزدای اکساید MnO₂

*        پوتاشم بروماید ( KBr ) محلول

*        دګلاپ رنګه پاڼی یاوړی 

*        لتمس کاغذ

اوداسی نور...........

کیمیاوی تعامل  :

MnO₂ + 4HCl                     MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O

عمیله  (Method)  :

په یوګرد فلاسک کی لیږه اندازه مینګانیزدای اکساید ( MnO₂ ) واچوی فلاسک په خوله کی یوه شیشی نلی چی کوږ شکل ولری اوبل قیف کینول په داسی ترتیب سره پکی بند کړی چی مات نه شی اوهوا ورڅخه تیره نه شی دکارک دیوسوری څخه قیف کینول داسی تیرکړی چی د قیف کینول لاندینی حصه په تیزابوکی ډوبه شی بیانوداټول سامان کلک کړی اوکه دکوم ځای څخه هوا راتله دفلاسک اوکارک ترمینځ نوپه موم (wax) سره یی بند کړی .

بیا د قیف کینول په ذریعه دمالګی تیزاب  ( HCl ) ورعلاوه کړی اوحرارت ورکړی وبه ګوری چی عمل (Reaction) شروع شی اوکلورین غاز دفلاسک څخه په غاز جار کی جمع کیږی په همدی ترتیب به دری ، څلورغاز جار څخه ډک کړی .

نتیجه :

دغازرنګه شین بخن غوندی وی ، نیلالتمس په سوررنګ تبدیل وی ځکه داغاز اسیدی دی یعنی تیزابی دی ، دفاسفورس یوه ټوټه ورواچوی نوپه تیزی سر سوزی دغاز څخه ډک غازجار ته پوتاشیم بروماید محلول ورواړوی او ښه یی وښوروی ددی رنګ به تبدیل شی او نارنجی به شی .

2KBr + Cl₂                           2KCl + Br₂

 

پاملرنه :

1.      مینګانیزدای اکساید په کمه اندازه کی ورواچوی .

2.      دغاز ډکولودپاره وچ اوخالی ( تش ) غازجار استعمال کړی .

3.      کلورین زهری غاز دی هیڅکله دامه بوی کوی .

 

سوالونه اوځوابونه :

1.      سوال  : ایادکلورین غاز رنګ لری ؟

ځواب : کلورین غاز شین بخن زیړرنګ لری اوتیره تندمخ تریخ بوی لری .

2.      سوال : دکلورین غازته رنګه دنبات پاڼی ورنږدی کړونوڅه به وشی ؟

ځواب : که چیری ګل یادهغه رنګه پاڼی دکلورین غاز څخه ډک غازجار ته داخل کړونوهغه به بی رنګه شی ځکه کلورین څخه په ( Bleaching ) کی په کاروړل کیږی.

4 – 1 تجربه دکاربن ډای اکساید غاز استحصال :

وړلوازم

*        وولف بوتل

*        کارکونه

*        قیف کینول

*        خم دارنلونه

*        دچونی اوبه دسنګ مرمرټوټی یا HCl , (CaCO₃) یاهایدروکلوریک اسید

*        ابی اوسورلتمس کاغذ

*        ماچس ( دتیلیوډبل)

*        غازجار

اوداسی نور...........

عملیه (Method):

په یووولف بوتل کی سوری لرونکی کارکونه بندکړی په وولف بوتل کی دسنګ مرمر (CaCO₃) ټوټی واچوی . دبوتل په یوه خوله کی قیف کینول بند کړی اوددی قیف کینول پواسطه HCl یاهایدروکلوریک اسید ورواچوی نوکومه خم دارنل چی دبل سوری کی موپټ کړی ده دهغی بله خوله په غازجارکی کیږدی نورلوازم هم بندکړی .

نودقیف کینول په ذریعه تیزاب (HCl)  دسنګ مرمر (CaCO₃) په ټوټوکی کم ورواچوی نودخم دارنلی بل سر چی په غازجار کی موداخله کړی ده نوغازجارکی به هم غاز جمع کیدل شروع شی . کله چی دغازجاریاسلندر خولی ته لیږیدلی اورلګیت یا ، اورمنبع نږدی کړو نوهغه فوراً مړکیږیددی څخه دکاربن ډای اکساید موجودیت معلومیږی . څوغازجارونه دغازڅخه ډک کړی اوپه میزیی کیږدی اوبیادخواصومطالعه کولودپاره څوتجربی اومشاهدی سرته ورسوی .

پاملرنه

1)      : دسنګ مرمر(CaCO₃)  ټوټی اول باید پریمنڅل شی . 

2)      : دقیف کینول نلی سرباید په مایع کی ډوب شی .

سوالونه اوځوابونه :

1)      سوال : دکاربن ډای اکساید پیژندګلوی څنګه کیږی ؟

ځواب : دادچونی اوبه شیدویی شکله کوی اواورمړکوی.

2)      سوال : کاربن ډای اکساید غازتیزابی وی یا القلی داڅنګه ثابت کیږی ؟

ځواب :  داتیزابی دی ځکه چی اوبو کی CO₂ محلول ابی لتمس سور کوی .

5 – 1 تجربه  داکسجن غاز استحصال :

وړلوازم

*        فلاسک

*        اورلګیت

*        سپرټ لیمپ یاداورمنبع

*        کاربن یاسکاره

*        شیشه یی نل

*        غازجار

*        تست تیوب سټنډ

*        کارکونه

*        کاشوغه

*        پوتاشیم کلوریټ

*        منګانیزډای اکساید

*        سور اونیلالتمس کاغذ

عملیه :

په یوشیشه یی فلاسک یاتیست تیوب کی دپوتاشیم کلوریت څلورحصی اومنګانیزډای اکساید یوه حصه تناسب مخلوط سره جوړکړی اوفلاسک ته یی ورواچوی اوس دفلاسک یاتیست تیوب په سرکی کارک بند کړی داسی کارک چی شیشه یی نل پکی تیر شوی وی. یا په خپله کارک سوری کړی اوشیشه یی نل په کی ولګوی اولوازم دشکل مطابق سره جوړکړی اوس تیارکړی شوی لوازم دحرارت په منبع یاسپرټ لیمپ سره ګرم کړی نووبه ګوری چی اکسجن غاز دفلاسک څخه بحر راوځی نوغازجار راواخلی دفلاسک څخه راوتونکی غاز څخه یی ډک کړی په همدی ترتیب دری یاڅلورغازجار د غاز څخه ډک کړی .

 

 

نتیجه:

یولګیدلی اورلګیت یاسکاروانګار غازجار ته ورنږدی کړی نواوربه اواخلی چی داور اخیستل عبارت داکسجن څخه دی . یولتمس کاغذغازجارته ورداخل کړی نوهیڅ تغیربه پکی رانه شی نواکسجن په لتمس کاغذ هیڅ اثرنه لری .

پاملرنه

1)      ډیراحتیاط کوی چی هغه مواداستعمال کړی چی اکسجن ولری لکه پوتاشیم کلوریت چی 40 %  فیصده اکسجن لری اوپه اسانه تری لاس ته راشی .

2)      احتیاط وکړی چی دګرموشوی شیانوسره اوبه ونه لګیږی که نه نوماته به شی .

سوالونه اوځوابونه :

1)      سوال : مونږڅه پوهیږوچی دغازاکسجن دی ؟

ځواب : که چیری یوارولګیت یاانګارچی لګیدلی وی دفلاسک نل یاغاز جار ته ورنیږدی کړونواوراخلی نوڅرنګه چی اکسجن داور په بلولوکی مرسته کوی خوداغازجار ته ورنیږدی کړونواوراخلی توڅرنګه چی اکسجن داورپه بلولوکی مرسته کوی خوداغازهم اکسجن دی .

2)      سوال : داکسجن داستحصال معادله څه شکل لری ؟

ځواب : 2KclO₃                       ^{M nO} ₂                2KCl + 3O₂                                  

3)      سوال : منګانیزډای اکساید په تعامل کی څه کارورکوی ؟

ځواب : داچی منګانیزډای اکساید تعامل تیز کوی نودکتلست په حیث کارکوی اوپه څپل حال پاته کیږی .

6 – 1 تجربه دسلفرډای اکساید غازاستحصال  :

وړلوازم

*        غاز جار

*        ګردفلاسک

*        زانوخم نل

*        سوری لرونکی کارک

*        اورلګیت

*        دحرارت منبع

*        قیف کینول

*        دری پایه

*        سلفوریک اسید (H₂SO₄)

*        دمسوټوټی (Cu)

*        ګل یادګل رنګین پاڼی

*        پوتاشیم ډای کرومیت

*        پوتاشیم پرمنګینټ

*        مسویااوسپنی بوراده ( میده ګی )

Cu + 2H₂SO₄                                   CuSO₄ + 2H₂O + SO₂

کیمیاوی عمل ( Chmical Reaction ) :

Fe + 2H₂SO₄                                     FeSO₄ + 2H₂O + SO₂

عملیه ( Method ) :

یوشیشی ګرد بیخ لرونکی فلاسک راواخلی اوښه یی وچ کړی بیاپکی د مسو یوڅونری ټوټی واچوی په فلاسک کی دوه سوری لرونکی کارک وتړی یاکیږدی په یوسوری کی قیف کینول اوبل سوری کی زانوخم نل ولګوی . دزانوخم نل چی فلاسک څخه راوتلی سره په بل غازجار کی ورځوړندکړی داسی غازجار چی صافه او وچ وی . بیاګرد بیخ لرونکی فلاسک په سټیند یک بندکړی اوقیف کینول پواسطه سلفوریک اسید ورواچوی اودقیف کینول سرباید په تیزاب کی ډوب وی . دحرارت منبع په واسطه ګرد فلاسک ته حرارت ورکړی نودسلفرډای اکساید غازجارجوړیدل به شروع شی اوزانوخم نل په واسطه به په غازجار کی جمع شی .

نتیجه :

داغاز نیلا لتمس سور کوی اوکه چیری یوکاغذ په پوتاشیم پرمنګنیټ په محلول کی غوټه کړی اوارغوانی رنګ یی نیولی وی اودغازجار خولی ته یی نږدی کړی نوڅودقیقی وروسته به یی ارغوانی رنګ له مینځ ولاړشی . چی داخاصیت دسلفردای اکساید دی .

پاملرنه :

1)      دزانوخم نل لاندنی سره باید دتیزابوڅخه پورته وی .

2)      دقیف کینول لاندنی سرباید په تیزابوکی ډوب وی .

 

سوالونه اوځوابونه :

1)      سوال : پوتاشیم پرمنګنیټ محلول باندی څه اثرکوی ؟

ځواب  : دپوتاشیم پرمنګنیټ په محلول داسی اثرکوی چی رنګ يی له مینځ وړی .

2)      سوال : دسلفردای اکساید غازڅخه ډک جار ته که اورلګیت نږدی کړوڅه  به وشی ؟

ځواب : که دسلفردای اکساید غازڅخه ‌ډک غازجارته شمع یا اورلګیت ورنږدی کړونوپه تیزی سره به شعلی یا لمبی کوی ځکه چی دا غاز اکسجن لری اوپه شعلی شکل سوزی .

7 – 1  تجربه  دکوم درکړل شوی شی دجوش نقطه  ( Boiling Poit ) معلومول :

وړلوازم

*        بیکر

*        دری پایه

*        داوسپنی جالی

*        تهرمامیتر

*        سلفوریک اسید

*        دشیشی نری نلی تار

*        خالص اوغیرخالص اوبه

*        سټنډ

*        دحرارت منبع

*        تیست تیوب نل

اوداسی نور............

عملیه ( Method )  :

په یونل کی لږڅه خالص اوبه راوخلی اوبیانلی دیومهرمامیترسره په یوتاروتړی ډیراحتیاط وکړی چی دنلی ( تیوب) لاندی سر اودتهرمامیترنلی په یوه سطح باندی راشی ، تهرمامیتراودی سره تړل شوی داوبونلی په یوبیکر کی ځوړند کړی په کوم بیکر کی چی سلفورک اسید یاکوم بله مایع څخه موډک کړی ده چی دهغه دجوش نقطه داوبودجوش نقطه څخه اوچته وی ، دنلی ( تیوب ) پاسنی سردبیکردننه د مایع سطحی نه باندی ساتل پکاردی ، بیکر په جالی اوسه پایه باندی کیږدی او ورو ورو دحرارت منبع یاسپرټ لیمپ پواسطه ګرم کړی . اوپه تهرمامیترباندی هغه درجه یاداشت کړی په کوم کی چی اوبه په جوش راشی اوداوبوبړاسونه باندی تری راوځی دری مختلفومشاهدونه وروسته دنتایجواوسط راوباسی دغه دخالصواوبودجوش نقطه ده .

پاملرنه :

1)      دتهرمامیترهیڅ یوه حصه باید دبیکرسره ونه لګیږی .

2)      تهرمامیترباید مضبوط تارسره وتړل شی .

سوالونه اوځوابونه :

1)      سوال : دخالصواوبودجوش نقطه څوده په C^o پیمانه باندی ؟

ځواب : دخالصواوبودجوش نقطه په C^o باندی 100C^o ده .

 

 

 

 

 

کتاب پوهنوال قسمت دوم

دوهمه څپرکي

موخي: زده کونکي به وکولاي شي:

·         دشپږم ګروپ ځاي په دوره يي جدول کي تشريح کړي

·         د شپږم ګروپ  د هر عنصرفزيکي اوکيمياوي خواص تشريح کړي

·         د شپږم  ګروپ  د مرکباتوخواص پرتله کړي.

·         په طبيعت کي د اکسيجن ،سلفراوسيلينيم  په ارزښت اواهميت باندي وپوهيږي

·         وکولاي شي چي دعناصروداکسيديشني نمبرونه په مختلفو مرکباتوکي وټاکي

·         د دي ګروپ عناصرو په باره کي معلومات ورکړي.

د دي ګروپ عناصرو خواص اوداستعمال ځايونو په هکله معلومات ورکړي

د VI A  گروپ عناصر:

په VI A ګروپ کي لاندي عناصرو شامل دي:  اکسيجن، (⁸ O     )   سلفر (¹⁶S )  ،    سلينيم    (³⁴Se  )  ،   تيلوريم   (⁵²Te )  او پو لو نيوم (⁸⁴Po )   ددې ګروپ اکسيجن په پراخه پيمانه وجود لري ، پولونيوم د راډيوم عنصر دي آو د راديو اکتيفي تجزيې محصول دي.

د VI A ګروپ عناصر الکتروني ويش په لاندي ډول دى.

⁸ O     1S² 2S² 2P⁴

¹⁶S       1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁴

³⁴Se    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁴

⁵²Te    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁶ 4d¹⁰ 5S² 5P⁴

⁸⁴Po    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴ 5S² 5P⁶ 5d¹⁰ 6S² 6P⁴

څــــــرنګه چـــــي پورته ليـــــدل كيــــږي ددوي اخــــري الكتــروني ولانسونه 5p4 4p4    3p4 2p4  او 6p4 دى . په نوموړو قطارو كي دايو نيزيشن انرژي كميږي ولي داتومونو او آيونو جسامت لويږي . O غيرفلزي او Po   فلزي عنصر دى

پولونيم : هغه راديو اكتيف عنصر دى چي دراديم دتجزيي په نتيجه كس منځ ته راځي

Po  210   يواځي  138/ 7  نيمه عنصر دى .

پورته دالكتروني ترتيب څخه معلوميږي چي نوموړي ګروپ عناصر يواځي 2e  لږ لري چي نجيبه ګاز ته ورسيږي

 ns² np⁴  

دغه عناصر نسبت و هلو جنو نو ته کمتر فعاليت لري، پخپل خارجي مدار کي د غه عناصر ٦ الکترونه لري او ددوې ولانسي ظرفيت د                             په صورت کي دي.

نوموړي عنصار د هر اتم په مقابل کي دوه الکترووه اخلي آيوني ترکيبونه جوړوي او نجيبه غازاتو الکتروني ترتيب ته رسيږي او  x2 انيون تشکيلوي دغه عناصر کولاي شي کو ولانسي اړيکه تشکيل کړي او دنجيبه غازونو الکتروني ترتيب ځانته غوره کړئ.

H-Se-H

ددې عناصرو عمومي خواص د 1-2   په جدول کي راکړ شويدي.

 

 

    (1 – 2  )     جدول  :   د   VI A       ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

شميره	ماليکولي فورمول	F2	Cl2	Br2	I2
1	دعنصر اتومی عدد	9	17	35	53
2	دعنصر اتومی کتله	19	35,5	80	127
3	رنگ (دگاز په حالت کي)	ژيړ	ژيړشين بخنه	قرمز قهوه اي	بنفش
4	فزيکي حالت ( دخوني په تودخه)	غاز	غاز	مايع	جامد
5	د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns^2  او  np^6)	2s^22p^5	3s^23p^5	4s^24p^5	5s^2 5p^5
6	کوولانسي شعاع (   pm  )	64	99	114	133
7	ايوني شعاع(    pm  )	136	181	1951	216
8	ايونيزيشن انرژي (kJ/mol)E^1	1680	1254	1139	1113
9	الکترون غوښتونکي انرژي                         (X(g)             x+(g) + e^-)	1680	1254	1139	1113
10	دويلي کيدو ټکي C^o	220-	101-	7.3-	114
11	دايشدو ټکي C^o	-118	-34	58.8	184
12	د الکترودي پوتانسيل استندرد(v)E^o X 2+ 2e^-                  2X^-(aq)	2.87	1.8533	1.087	0.535
13	ديو مول لپاره د تفکيک انرژي  Kj/mol X-X (X2                   2X)	160	240	195	150
14	د استندرد پوتانسيل	87 او  +2	36 او +1	07 او +1	615او +0
15	بيلول د .... په واسطه	مواسان	شيل	بالارد	کولوواز
16	د بيلولو نېټه	1886	1774	1826	1811
17	د  O2  خا لص سره تعامل	O2F2	-	-	-
18	د     H2O      سره تعامل	HF,O2,O3	HCl,HOCl	HOBr,HBr	HI,HOI
19	د     N2      سره تعامل	نلري	نلري	نلري	نلري
20	د     H2      سره تعامل	HF	HCl	HBr	HI

 

په دي څپرکي(فصل) كښي د هايدروجن اوهلوجنونو(اووم ګروپ) کيميا د بحث اوڅيړني لاندي نيول کيږي

 

 

 

2-1  اکسيجن:

 

 

 

2-1-1  طبيعي سرچيني (Occurrence)  :

اکسيجن د مځکی پرمخ فراوانترینه عنصر دی . آزاد اکسيجن د فضا 21% مجموعی برخه يا 23% کتلوي برخه تشکيلوي. د کانونو ډيري مرکبونه ، پخپل ترکيب کي اکسيجن لري. سليکا SiO₂  په ډيري کانونو کي وجود لري .

په طبيعت کي د اکسيجن درې ايزو توپه وجود لري 0.204% ¹⁸O,)   (99.8%) ¹⁶O   او (  0.037%) ¹⁷O   .

دیادونی وړ ده چي ¹⁹O, ¹⁵O, ¹⁴O  او ²⁰ O  ایزوتوپونه په مصنوعي ډول ترلاسه سوي دي خو عمر او ژوند يي لنډه او ناپداره دى. دوه اتومه اكسيجن ( O₂ )  ترټولو باثباته دى. د اکسیجن صنعتی اصلی سرچینی هوا دی.

چی د ریگ او مټ اصلي جز تشکيلوي، اکسيجن د ګياهانو او ځانورانو د جوړونکو ترکيبونه اصلي جز دي. دانسان بدن 60% اکسجن لري H₂O او SiO₂  او سلیکاتونه د اکسيجن مهم مرکبونه دی چي په طبيعت کي په ډير پريمانه وجود لريپ.

د اتومو سفير په لوړو طبقو کي اکسجن د اوزو (O₃) به شکل کی وجود لری.  O₃ اوزون دريم شكل داكسيجن دٰٰٰٰى چي يو (1V)    ولانسه مركب دي.   دkm 22  په ارتفاع کی د اوزون اعظمی کثافت موجود دی.

2-1-2 خواص: Properties

اکسيجن بیرنګه غاز دي مايع اکسيجن آسماني رنګ لري د اکسيجن مهم الو تروپي  (Allotropy) اوزون (O₃)   دی

 اوزون  تيره آبي رنګه غاز دي او تيز بوي لري . مايع اوزون تيره آبي رنګه او جامد اوزون تور رنګ لري.

اکسيجن فعال کيمياوي غاز دي چي د ټولو عناصرو   د    Ar, Ne,  He)   په غير  )  سره تعامل کوي .دغه تعاملونه ډيري د تودوخي په موجوديت کي ترسره کيږي. اكسيجن په ډير مشكل له اوبو سره حليږي . ( 5 حجم O₂ له 100 او بوپه Oc  ) مايع او جامد اكسيجن د مقنا طيس په وسيله  جذبيږي

 د اکسيجن ځييني مهم خاصيتونه د (2-1) په جدول راکړ شويدي.

ازون OZONe (O₃)

 

ځيني عناصرلکه C ، SاوP دځانه الوتروپي (يوشان فزيکي حالت او څوشکله لري ) ښکاره کوي . اکسجن هم الوتروپي پديده دo₂ ، O  ، O₃ په شکل ښکاره کوي  داوزون ماليکول ديامقناطيسي دي اوزاويوي اوزون يوابي کم رنګه غازاوځانګړي بوي لري چي دايشدوټکي يي اوويلي کيدوټکي يي -193c^o دي په اوبوکي دهغه انحلاليت پذيري د O₂ په نسبت لږډيردي .زهري ياسمي اغيزه يي کانګي ، سرخوږ ي ، پزي څخه دويني بهيدل ، دسترګوپړسيدل ، دساده ايستلوستونزمن کيدل اوداښکوتحريک کيدل دي . چي اوزون باندي مسموم شوي شخص ته بايدلومړني مرستي يعني ازاده هوا،بشپړاستراحت ، تودوخه اواکسجن ورکړل شي . (3)

ازون دخالص اکسجن څخه جوړشوي دي . اوداکسجن يوالوتروپيک دي چي ماليکول کتله يي (48) اواتومي کتله يي (16) ده . داوزون ماليکول ددري اتومه اکسجن څخه جوړشوي دي . (O₃)

په تخنيک کي دارام برقي ديشن چارج له عمله څخه په اوزوناتورکي اوزون ترلاسه کيږي .

اوزوناتور: هغه اله ده چي داوزون داستحصال لپاره په کاروړل کيږي اوزون په عادي شرايطوکي دغازپه حالت وي                    اوپه ((-111,9c^o کي په مايع بدليږي داکسجن په نسبت په اساني سره دحليدوقابليت لري .چي  ١٠٠ حجمه اوبه په 50c^o کي د 49  حجمه اوزون دحليدوقابليت لري . اوزون کولاي شوداکسجن څخه په لاندي ډول لاسته راوړو.

3O                                    2O₃          ΔH= -285KJ                                

دپورته معادلي څخه معلوميږي چي دري ماليکولي اکسجن څخه دوه ماليکوله اوزون لاسته راځي .

 

 

اوزون يوه غښتلي تحمض کوونکي ماده ده چي ټول فلزات غيرفلزات په استثتادسروزرواوپلاتين اکسيدايزکوي . په دي تعاملاتوکي اوزون داکسجن اتومي شکل په ماليکولي شکل بدلوي . داکسجن دماليکولونوڅخه دبريښـناجريان دتيريدوپه صورت کي داوزون ماليکولونه منځ ته راځي . دغه تعامل په لاندي ډول ترسره کيږي .

½  O₂                    O      ΔH = +247Kj

O + O₂                     O₃         ΔH = - 105Kj

داوزون استحصال په عمومي توګه اګزوترميک دي يعني

3/2   O₂                     O₃    ΔH = +142kj

داپيښه هغه وخت صورت نيسي چي فضا کي سخت (شديد) رعد وبرق (بريښـتااوتندر) منځ ته را ځي . نوترهغه وروسته داوزون تنداوتخريش کوونکي بوي چي  عبارت دي . دايوزهري غاز دي دغلظت په زياتيدوسره يي زهريت هم زياتيږي . اوزون داکسجن په پرX – Rays ماشين يا بريښنادقوي فابريکوتر څنګ حس کيداي شي داوزون څخه تله ډيرفعال دي خوپايداري (ثبات) يي داکسجن په

نسبت ډيرکم دي . د 300C^o څخه په پورته درجوکي منفجرکيږي .اوزون دغاښونوپه پريمنځلو او دسپينوزروپه سپينولوکي هم استعماليږي اوزون داتموسفيردپاسه تقريباً 15 – 24km پوري يوه طبقه جوړه وي . چي ابي رنګ لري داطبقه دماورابنفش وړانګي فلترکوي اوپه ترتيب سره دځمکي پرمخ دژوندامکان برابروي . اوزون ډيرتعامل پزيري دي دځينوهايدروکاربنونوسره ترکيب کوي اوعضوي اکسجن لرونکي مرکبونه جوړوي دغه تعامل اومحصول دلمردرڼاپه اثرپيل کيږي ځکه دوي ته فوتوکيمياوي محصولونه وايي . دغه مواد شيمي اوزهري دي چي دسترګوپوست اوتنفسي دستګاه دسوزس سبب ګرځي اودفوتوکيمياوي ( مه – دود) په نوم وکرني مځکي ته تاوان رسوي . په طبعي شرايطوکي اوزون داتوموسفيري اکسجن څخه شديد رعدوبرق دلس زروڅخه ترديرش زروکليومترو( 10 – 30x10³km) پوري دماورابنفش وړانګي ترتاثيرلاندي تشکيليږي . دلمر دماورابنفش وړانګي چي دژوند دپاره خطرلري .د O₃ پواسطه جذبيږي اودهغه دساړه کيدوڅخه مخنيوي کوي . نوځکه (( اوزوني کمربند)) دمځکي پرمخ دژوند دتعمينولودپاره عمده رول لري .

 

 

 اوزون غيرثابت اوپياوړي اکسيدايزکوونکي دي داوزون داکسيديشن ځيني تعاملات په لاندي ډول ګورو.

2KI + H₂O + O₃                                   I₂ + 2KOH + O₂

                                                          2HCl + O₃                                                               H₂O + Cl₂ + O₂

I₂ + H₂O + 5O₂                                     2HIO₃ + 5 O₂    

H₂O₂ + O₃                                      H₂O + 2 O₂

 

 

                                                         Pbs + 4 O₃                                      + PbsO + 4 O₂

                                                            Ag + O₃                                         Ag ₂ O + O₂

                                                             Hg + O₃                                                                       Hg ₂ O + O₃

 

2-1- 3  د اکسيجن استحصال Preparation

په عمومي توګه اکسيجن په دوي طريقي لاسته راځي:

لومړي : لابراتواري طريقه       Laboratory  Preparation       

په لابراتوار کي اکسيجن معمولا د اکسيجن لرونکي ترکيبونو له تودوخيزي تجزيي خخه لاسته راوړي.

متداوله روشونو پدي ډول دي:

1 – د لږ فعاله فلزونو له اکسايدونوڅخه: که چيري د سپسن زراکسايد ( Ag₂O ) ،دسيماب اکسايد (  HgO) اود سره زر اکسايد (Au₂O ) ته تودوخه ورکړل شي اکسيجن اوازاد فلز لاسته راځي.

حراتي تجزيـه

 

    2HgO                                  2Hg + O_{2 (g)} 

2 -  له پراکسايدونوڅخه:

 

    2Na₂O₂                                             2Na₂O + O₂

    2BaO₂                                             2BaO + O₂

3 – له نيتراتونواوکلورايتونو څخه

    2NaNO₃                                             2NaNO₂ + O₂

4 – که چيري پتاشيم کلوريت د منګانيزداي اکسايد د 1:4 په نسبت سره تودوخه ورکړشي اکسيجن لاسته راځي

  2kClO ₃                + MnO₂                                  2Kcl + 3O_{2 (g)}                                                                               

دلته MnO₂ د کتلست په توګه عمل کوي

 

5 – د اوبو اوسوديم پراکسايد له تعامل څخه

 

    2Na₂O₂      + H₂O                                4NaOH   + O₂  

 

دويم  : صنعتي  طريقه  Commercial  Preparation                

   -1 له مايع هواڅخه:  مايع هوا د مايع اکسيجن، مايع نايتروجن او مايع نجيبه غازونو دمخلوط څخه عبارت دي.که چيري مايع هوا جز په جز تقطيرشي اکسيجن لاسته راځي.پدي محصول کي وچ اوپاکه هوا چي له   CO₂ څخه جلاشويدي ,دتراکم اويخوالي په اثر په مايع شکل باندي تبديليږي.دنوموړي مايع د جوښ ټکي سره مختلفي دي.د نايتروجن لپاره ( -196⁰C ) د اکسيجن لپاره ( -183⁰C ) دي چي سره جلاکيږي. نجيبه غازونو په مکرره توګه تقطير کيږي او د نايتروجن او اکسيجن له پوښونوڅخه جلاکيږي.

2 – له اوبو څخه :د اوبو له الکتروليزڅخه ډيرخالص اکسيجن په لږ مقدار چي ګران بيه هم دي ترلاسه کيږي.

                                                                      الکتروليز

     2H₂O                               2H₂ + O₂

2 – 1 -4  کيمياوي تعاملونه Chemical Reaction

داكسيجن تعاملونه اكثرآ ډير آهسته يا كرار صورت مومي ځکه چي د اكسيجن د رابطي  ( O=O) انرژي ډيره لوړه ده يعني(494 Kj/mol). نو ځـــكه دهغـــه دمـــاتولو لپاره دتودوخي لوړه درجي ته ضرورت پيداكيږي تر څو وکولاي شي د اکسيجن اړيکي په آساني سره مات کړي. اكثــرآ دغه تعاملــونه ايګزوترميك Q+   دي يعني تودوخه توليديږي . دفلورين نه وروسته (4.0) دویم الکترونگاتیف(3.4) عنصر دی.

1-      I A  عناصر داتوموسفير په فضاكي له اكسيجن سره تركيب مومي او پر اكسايدونه توليده وي

Cs + O₂                                  CsO₂

2Na + O₂                                      Na₂O₂

Li + O₂                                   Li₂O

 

 

2-      IIA   عناصر له اكسيجن سره تعامل کوي اونورمال اكسايدونه توليده وي

 

 

2Mg + O₂                             2MgO

4Al +3O₂                               2Al₂O₃

3-      V11 A  ګروپ عناصر بيله نجيبه غازاتو ، ټول غير فلزونه داكسيجن سره تركيب مومي

2C + O₂                                 2CO

C + O₂                                    CO₂

S + O₂                                    SO₂

4-      نايتروجن د اکسيجن سره د تودوخي په لوړو درجو کي تعامل کوي د ډک انرژي الکتريکي په قوس کي لاندي تعاملونه صورت نيسي

N₂ + O₂                                 2NO

همدارنګه N₂O₅, NO₂, SO₃ هم لاسته راځي.

5-      سپک اکسايدونه د اکسيجن سره ترکيبوي او درانده اکسايدونه لاسته راوړي

2Cu2O + O₂                         2CuO

2CO + O₂                              2CO₂

6-      غير اکسيجني مرکبونه د اکسيجن سره تعامل کوي او اکسيجني مرکبونه منځته راوړي

2H₂S + O₂                             2H₂O + 2SO₂

CS₂ + O₂                                                CO₂ + 2SO₂

2CC₂H₂ + SO₂                      4CO₂ + 2H₂O

C2H₆O + 3O₂                       2CO₂ + 3H₂O

2ZnS + 3O2                          2ZnO + 2SO₂

7-      د هايدروکاربن محصول د اکسيجن د تعامل څخه د اکسيجن په مقدار پوري اړه لري. په هوا کي د طبيعي غاز(ميتان CH₄ ) د سوځيدلو په نتيجه کي  CO, C, H₂O  او  CO₂ توليديږي.

8-      هايدروجن د اکسيجن سره تعامل کوي سربيره پر اوبو هايدروجن پر اکسايد(H₂O₂) هم توليدوي.  H₂O₂يوه بيرنګه مايع ده چي 150.2 OC د جوښ ټکي او -0.41 OC د ويلي کيدو ټکي لري

 

2 – 1 – 5 :مرکبونه او اکسیدیشنی نمبر

            اکسیجن پخپل مرکبونو کی په 2-، 1- ، 2+ او 1+ اکسیدیشنی نمبرونه عمل کوی. د   آيون په شکل مرکبونه وجود نلري. فعال فلزی عناصر لکه Na₂O اوCaO  په کرستال اکسايدونو کي د اتمي اکسيجن موثر چارج 1- دي. د دويم پريود P عناصر په شان د اکسيجن اعظمي ولانس مساوي په څلور دي.

            دا ډول اکسايدونه وجود لري چي په هغه کي د اکسيجن کواردينيشن عدد د 4 څخه تجاوز کوي د مثال په توګهMgO  د په کرستل کي 6 او د Na₂O  په کرستل کي 8 کواردنيشن عددونه لري.

            د اکسيجن اتومونه د ټولو فلزونه د اتومونو سره د څلور مرکزه اړيکو په نتيجه کي ټينګيږي. لکه په Na₂O ډوله (,Li₂O  K₂O , Rb₂O  ) اکسايدونه کيFeO, Cu₂O, MnO اکسايدونه نيمه هادي دي.   Ti₃O  ,Cr₃Oفلزي مرکبونه دي.

            د اکسيجن تر ټولو مهم اکسايد د هايدروجن اکسايد(H₂O) څخه عبارت دي چي د اوبو په نامه ياديږي. دغه مرکب د ژونديو اجسامو د ارګانيزم %99-50 برخه جوړوي. د انسان په وينه کي 5/4 برخه، په عضلاتو کي %35  او په هډوکو کي %28 اوبه موجود دي.

            د انسان په متوسطه عمر 70 کاله  کي تقريبا 25 ټنه اوبه مصرفيږي. ماليکولي اکسيجن يو ښه تعامل کوونکي غاز دي. له اکثره موادو سره مستقيما تعامل کوي او دوه ګوني مرکبونه جوړوي. او د هغه د تعامل محصول د اکسايد په نامه ياديږي چي په هغه کي د اکسيجن اکسيديشن نمبر 2- دي.

            هغه اکسايدونه چي په هغه کي يو فلز د عالي نمبر اکسيديشن حالت ولري. پدي صورت کي کيداي شي چي تيزاپي خاصيت له ځانه وښي.

Fe3O4	Na2O	MgO	Cr2O3	Al2O3	CrO3SiO2	P2O5	SO3	Cl2O7
قلوی				امفوتیر	تیزابی

 

            او برعکس کله چي يو فلز د کښته نمبر اکسيديشن حالت ولري. الکالي فلزونه له اکسيجن سره يو لړ په زړه پوري بنيادي مرکبونه جوړوي. غير فلزونه له اکسيجن سره تعامل کوي کووالينت اکسايدونه توليدوي. او د هغو اکثره يي تيزابي خواص لري.

            د مثال په توګه د کاربن احتراق د اکسيجن په موجوديت کي CO₂ آو د S احتراق د اکسیجن په موجوديت کي SO₂ او SO₃  حاصليږي.

            قلوي او تيزابي اکسايدونه د اوبو سره تعامل کوي.

Na₂O + H₂O                         2NaOH

P₂O₅ + 3H₂O                        2H₃PO₄

            مختلف اکسایدونه پخپل منځ کي متقابل عمل ترسره کوي او ددوي خواص پدي توګه معلوميږي.

3 CaO + P₂O₅                      Ca(PO₄)₂

            امفوتري اکسايدونه د اوبو سره تعامل نکوي. اما کولاي شي چي د تيزابونو او د القليو سره تعامل وکړي.

2Al₂O₃ + 6HCl + 9H₂O                      2[Al(OH)₆] Cl₂

6NaOH + Al₂O₃ + 3H₂O                   2Na₃[Al(OH)₆]

            دغه تعامل د هغه مذابي د القليو او تيزابو څخه هم ښکاړه کيږي. دG298^oΔ  د قيمت له مخي کولاي شو چي د اکسايدونو قلوي او تيزابي خاصيت سره مقايسه کړو. په لاندي تعاملونو کي د G298^oΔ  منفي قيمت کميدل ښودل شويدي.

Na₂O + H₂O                         2NaOH                                  ΔG^O = -147 kJ

MgO + H₂O                         Mg(OH)₃                              ΔG^O = -27 kJ

½ Al₂O₃ + H₂O                    2/3 Al(OH)₃                         ΔG^O = +6 kJ

            پورته تعاملونه د  Al₂O₃ , MgO , Na₂O په سلسله کي د قلوي خاصيت ضعيف کيدنه او د اوبو سره ددوي متقابل عمل ښئ.

د        Cl₂O₇  ,  SO₃  , P₂O₅     په سلسله کي:

1/3 P₂O₅ + H₂O                  1/3 H₃PO₄                            ΔG^O₂₉₈ = 52 kJ

SO₃         + H₂O                   Mg(OH)₃                              ΔG^O₂₉₈ = -76 kJ

Cl₂O₇         + H₂O                   2HClO₄                                  ΔG^O₂₉₈ = -331 kJ

برعکس د ΔG^O₂₉₈   منفي قيمت زياتوالي په سترګو کيږي چي دتيزابي خاصيت قوي کيدنه ښي.

د اکسيجن د ماليکولونو د الکترونونو  اخيستلو ميل 0,8ev او ايونايزشن انرژي 12,2ev دي د کيمياوي تغيراتو په اثر د اکسيجن ماليوکول کولاي شي الکترونونه جذب کړي يا له لاسه ورکړي او       د O₂^-2  , O₂-¹ او O₂⁺²  په شان ايوني ماليکولونه توليدوي .

O₂^-1  سوپراوکسايد ايون دي O₂^-2 پراکسايد ايون دي O^-2 اکسايد ايون دي او O₃^-2  آزونيد ايون دي .

د O₂^-2 , O₂ , O₂⁺ او O₂^-2 به سلسله کي د اکسيجن د اتومو نو تر منځ فاصله زياتيږي او د اړيکو متوسطه انرژي کميږي .

1A ګروپ فلزونه ډيرتعا مل پذيره عناصر لکه K , Rb , Cs    د Mاتوموسفير په فشار کي د اکسيجن سره ترکيب کوي او سوپراکسايدونه توليدوي .

Cs + O₂---------> CsO₂

K + O₂---------> KO₂

2Na + O₂ --------> Na₂O₂

تر ټولو مهم سوپراکسايدونه د هايدروجن پراکسايد H₂O₂ څخه عبارت دي چي ډير عملي ارزښت لري د هغه جوړښت د (            ) په شکل کي ښودل شوي دي                    د رسم ځاي 

د O-O  اړيکي انرژي د O-H   د اړيکي د انرژي په نسبت ډير دي د H₂O₂ ماليکول قوي قطبي ( پولار ) دي  (µ= 2,1b )  د هايدروجن پراکسايد د ماليوکولونو تر منځ ټينګه هايدروجني اړيکي تشکيل شوي دي چي دهغي د اسوسيشن ( Assocition )  سبب ګرځي په دي علت په عا دي شرايطو کي H₂O₂  بيرنګه مايع ده د هغي د ويلي کيدو ټکي – 0,41⁰ c  او د يشيدو ټکي  150, 2 ⁰c  دي او يو ښه ايونايز کونکي محلل دي (-0,49 ⁰c  تو دوخي لاندي هايدروجن پراکسايد جامد کيږي. د اوبو سره په هرتناسب کي مخلوطيږي ځکه د دوي تر منځ هايدروجني اړيکه موجود دي د دوي له محلول څخه غيرثابت هايدررايت کرستل (H₂O₂ . 2H₂O )   د ايشيدو ټکي کي – 52, 3⁰c  لاسته راځي په لاپراتوار کي اکثراً دري فيصده د هايدروجن پراوکسايد په محلول څخه استفاده کيږي د هايدروجن پراکسايد اوبلن محلول ضغيف تيزابي خاصيت ( K_10n = 2,24* 10^-12 ) لري .

H₂O ....... H₂O₂ < --------> OH₃+ HO₂

په کيمياوي تعا ملونو کي د پراکسايدو راډيکال کولاي شي چي دهغه په نورو مرکباتو باندي تبديل شي .

H₂O₂  + 2NaOH -------> N₂O₂ + 2+ H₂O₂

Ba O₂ + H₂SO₄ -----------> BaSO₄ + H₂O₂

وروستي تعامل د هايدروجن پراکسايد د استحصال لپاره پکاريږي په پراکسايدونو کي تعاملونه د (O – O ) د اړيکي د تخريب او يا د O₂^-2 د ايون چارچ د تغير سره صورت مومي .

اکسايد کونکي                 O^-2₂ + 2e  = 2O^-2

ارجاع کونکي O^-2₂ – 2e = O₂                  

 

نوموړي پراکسايد په لمړني حالت کي اکسديشني او په دوهمي حالت کي ريډيکشني خاصيت له ځانه ښکاره کوي

2KI + Na₂O₂ + 2H₂SO₄ = I₂ + Na₂SO₄ + K₂ SO₄ + 2H₂O                            

2KmnO₄ + 5H₂O₂ + 3H₂SO₄ = 2MnSO₄ + 5O₂ + K₂SO₄ + 8H₂O                

 د پراکسايدونو اکسيديشني خاصيت د دوي د ارجاعي خاصيت په نسبت سره قويتره ده

H₂O₂ + 2H⁺ + 2e = 2H₂O₂      E^o ₂₉₈ = 1/71v                     

H₂O₂ – 2e = O₂ + 2H⁺           E^o₂₉₈ = 0/68v                      

چنانچه پر کاغذ او يا نورو ګرمو موادو باندي د غليظ هايدروجن پراکسايد د عمل په اثر دوي اور اخلي ( شعله ور مي شوند ) د هايدروجن پراکسايد ارجاعي خاصيت يواځي د ډير قوي اکسيدانت لکه MnO₄  د عمل په مقابل کي پيداکيږي د هايدروجن پراکسايد د تجزيي تعامل په لاندي توګه معمول دي .

د تجزيي عمليه د نور (رڼا ) يا نورو موادو مخلوط او تودوخي په موجوديت کي چابک او تسريع کيږي او په هغه کي  د انفلاک امکان ليدل کيږي  % 60 – 30  د هايدروجن پراکسايد مرکب محلول ډير ثبات نه لري د هايدروجن پراکسايد په مرکب او د هغه په محلول اکثرآُ په تيارو او ساړه ځايو کي ساتل کيږي  .

د دوي د ثبات لپاره په دوي کي انهيباتور Enhebator علاوه کوي د هايدروجن پر اوبلن محلول د ډيرو موادو د بيرنګ کولو لپاره استعماليږي د راکتونو د سون په موادو کي هايدروجن پراکسايد د اکسيدانت په توګه استفاده کيږي په دي ورستيو کي پوهان په دي توانيدلي دي چي H₂O₃ او H₂O₄ استحصال کړي نوموړي مرکبونه غيرثابت او ژر تجزيه کيږي د تودوخي تقريباْ 70- درجه لاندي  څو ساعته موجود او دوام کيداي شي سپکتروسکوپي څيړني ښئ چي د دوي ماليکولونه زيګزاک ماننده ځنيرلري .

         O                O

H                O                   H                                                    ( H – O – O – O – H )      H₂O₃

 

     O                 O                      H

H            O                  O                                               ( H – O – O – O – O – H )    H₂ O₄

 هغه تيزاب چي په هغه کي  O₂^-2 ايون وجودلري دسوپراسيد په نوم يادوي .

 

 

H                             O                                                                 H

           O – O – N – O                                                                          O – O                      O

                HNO₄  سوپرنايتريک اسيد                                                                          S

                                                                                                                H – O                        O

                                                                                    H₂SO₄   سوپرسلفوريک اسيد

په صنعت کي له دي مرکبونودهايدروليزپه نتيجه کي هايدروجن پراکسايد ترلاسه کوي .

دقوي سوپراکسايدونه هم وجو دلري لکه

Na – O – O – OH                NaHO₂        سوديم هايدروپراکسايد

دفلورين سره داکسيجن مثبت اکسيديشني نمبرمرکبونه هم لاسته راځي

 دمثال په توګه         NO₂F , ClO₄F , O₂F₂ , OF₂     ددي مرکباتوساده نما‌ينده  OF₂ دي چي په لاندي ډول ترلاسه کيږي

2F₂ + 2NaOH = OF₂

 داي فلورواکسايدزهري اوکم رنګه زيړ غازدي .

  د فلورين يوتعداداکسجن لرونکي مرکبونه په (2- 2 ) جدول کي راکړل شويدي .[  2 -  96  ]

 

ΔH^o298KJ/mol	ا ګريګاتي حالت	د ايشيدو ټکي	د ويلي کيدو ټکي	.Dµ	مرکبات
24, 2       18       77       10,5	ژيړګاز       ژيړنارنجي ګاز       چاودونکي بي رنګه ګاز     چاودونکي بي رنګه ګاز	-145       -57       -15,9     -45,9	-224       -154       -167     -175	0,30       1,44	OF2       O2F2       ClO4F       NO2F

همدارنګه داکسجن دمرکباتوله ډلي څخه پولي اکسي فلورايدونه د O₆F₂ , O₅F₂ , O₄F₂   په شان ډولونه په -190C^o تودوخي کي ترلاسه کيږي .

د O⁺²₂  مشتقات په لاندي ډول ترلاسه کيږي .

O₂F₂ + PF₂ = O₂ [ PF₆ ] + ½ F₂                                                        

O₄F₂ + 2BF₃ = 2O₂ [ BF₄ ]                                                          

                                                        اسيدفلورايدونه

داکسجن CLO₄ F  او NO₃F  هم وجودلري چي دفلورين اوغليظ محلولونه لکه HClO₄  او HNO₃ ياجامدمالګي لکه KclO₄ او KNO₃  دتعامل څخه لاسته راځي .نوموړي مرکبونه په اوبوکي تجزيه کيږي  اواکسجن توليدوي .

داکسجن مرکبونه په مثبت اکسيديشني نمبرکي قوي  اکسيدانت دي . دغه ډول مرکبونه دراکتونودسون موادودموثراکسيدانت په ډول استعماليږي .

 

2 – 1 – 6 :  داكسيجن استعما ل په صنعت كي Commercial  uses                

-1 دژوند ادامه داكسيجن هغه توانايي ده چي دموادو دسوزولو اپاره استعما ليږي.

-2 داكسيجن په موجوديت كي دتعاملونو سرعت او ميل زياتيږي.

-3 په ټولو فولادجوړولو په صنايعوكي.  (55 Sine) Para.

- 4 دفلزي شيانو دجوړولو لپاره .

-5 ديو قوي دكشف سوي ماده په حيث دموشــــك ( راكټ ) دسون ماده لپاره .

-6 داوكسي استيلني دمشعل لپاره .

-7 ټول توليدي مركبونه چي اكسيجن لري .

-8 د بيولوژيكي نصفيه دفاضلاب لپاره .

-9 په طب كي دژوندد سيسټم دساتلو لپاره لكه په هواكي سفرونه او يا په دريا بو كي دننه.

 

 

 

 

 

 

سلفر (Sulfur) :-

 

.

 

طبيعی سرچینی:-

سلفردځمکی په کره کی د 5x10^-20 % په اندازه موجوددی . په بحرونوکی د 9x10^-20 % په اندازه وجودلری خالص سلفردمعدن په شکل وجودلری مهم مرکبات ئی ( Na₂SO₄ . 10H₂O) ، ګیپس سلفاید(CaSO4. 2H₂O) ، FeS₂ پایرایت ، PbS او ZnS اوداسی نوردی .

خواص :-

سلفرپه خپله په څوالوتروپی شکلونوموجوددی . ∞ سلفردکوټی په حرارت درجه کی ثابت دی زیړرنګ لری اودرومبیک ساختمان لری . دβسلفرپه (119,3C^o – 95,4C^o ) حرارت کی ثابت دی اورنګ ئی تت یاخاپ دی اودمونوکلین کرستلی ساختمان لری. د ∞ او β مودیفیکشن څخه د S₈ مالیکولی شکل په لاس راځی . په 140c^o زیات حرارت کی سلفردلزوجیت سره مخامخ کیږی په تورنصواری رنګ بدلیږی په 1870c^o حرارت کی ئی لزوجیت زیاتیږی خووروسته کموالی مومی . اود 300c^o څخه لوړه درجه کی په سیال مایع بدلیږی ددعلت دادی چی د S₈ مالیکول په کوچینیومالیکولو S₄ , S₆ او S₂ تبدلیږی.

 

دغه عنصرد 1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁴ الکترونی ساختمان لری .

د₈  S ماليکولي جوړښت

 

 

 

 

 

 

 

استحصال :-

سلفرله معدن څخه دبخار، ګرمواوبواوفشارپه مرسته رایستل کیږی همدارنګه سلفرد H₂S او SO₂ ګازاتوڅخه هم تولیدیږی .

1 –  دفراش طریقی : په دی طریقه کی سلفردمځکی دلاندی څخه د (۱ – شکل ) له مخی استخراج اوترلاسه کیږی .

 

 

2 – دسلفیداومعدنی سلفایدونوڅخه :

SO₂ + C               S + CO₂

                         H₂S  +  CaS + H₂O + CO₂               CaCO₃ 

                                  2H₂S + O                      2S + 2H₂O

3 – له غازی ذغال څخه : غازی ذغال د H₂ لری چی نوموړی د Fe₂O₃ په موجودیت تودوخه ورکول کیږی ترڅوFe₂S₃ او FeS ترلاسه شی . نوموړی مخلوط مصرفی اکساید (Spent Oxide) په نوم یادوی . داوبواوهواپه موجودیت دنوموړی مخلوط څخه په لاندی توګه سلفرترلاسه کیږی .

Fe₂O₃ + 3H₂S                       Fe₂S₃ + 3H₂O

2Fe₂S₃ + 3O₂ + 2H₂O               2Fe₂O₃ + 2H₂O + 6S

4 –  له بکتریائی عمل څخه : ډیری بکتریاګانی پخپله سلفایتونوکی ازاد سلفرلری دفرسوده شوی بکتریا څخه چی کلسیم سلفیت لری په مصنوعی طریقه سلفرترلاسه کوی .

 

 

 کیمیاوی تعاملونه :

 

لاندی په عمومی توګه دسلفرتعاملونه بلل کیږی .

۱ – دH₂  سره تعامل :

سلفرپه مستقیمه توګه د H₂ سره ترکیب مومی او H₂S تولیدوی .

S + H₂                H₂S

۲ – د غیرفلزونوسره تعامل :

سلفرپه مستقمه توګه دغیرفلزونوسره لکه Cl₂ , C  اوداسی نوروسره ترکیب کوی .

C + 2S = CS₂

۳ – دفلزونوسره تعامل : سلفردفلزونوسره لکه  Al , Zn او Fe سره دتودوخی په موجودیت کی تعامل کوی اوسلفیدونه جوړه وی .

Zn + S              ZnS

Fe + S               FeS

دغه د S داکسیدایزعمل ښی .

۴ – دارجاع کوونکی معیارونوسره :

الف :- د O₂ سره تعامل : سلفرد هوایاداکسجن په موجودیت کی په ابی لمبه سوځی SO₂ او SO₃    (3 – 4 %) تولیدوی .

S + O₂                    SO₂

                                         2SO₂ + O₂                    2SO₃

که چیری  S په نمناکه هواکی قرارونیسی په H₂SO₄ باندی تبدلیږی .

2S + 2H₂O + 3O₂                 2H₂SO₄

ب :- دهلوجنونوسره : سلفردهلوجنوسره ترکیب مومی اویوسلسه هلوجنی مرکبونه جوړه وی .

S + Cl₂                     S₂Cl

S + Br₂                    S₂Br₂

ج :- دتیزابونوسره :

S + 6HNO₃                H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O

                                        S + 2H₂SO₄                 3SO₂ + 2H₂O

۵ – داوبوسره تعامل :-

S + 2H₂O                       2H₂S + SO₂

۶ – دالقلی سره تعامل :- که چیری S په القلی کی جوش ورکړل شی دواړه سلفایداوتیوسلفات تشکیلیږی.

4S + 6NaOH                     NaS₂O₃ + 2NaS + 3H₂O

 

سلفرله معدن څخه دبخار، ګرمواوبواوفشارپه مرسته رایستل کیږی همدارنګه سلفرد H₂S او SO₂ ګازاتوڅخه هم تولیدیږی .

 

 

مرکبات آوآکسيديشني نمبر

سلفرپه خپلومرکباتوکی په دغواکسیدیشنی درجوپه (-2) لکه (Na₂S₂O₂ , 5H₂O , H₂S) په (+4) لکه (H₂SO₃ , SO₂) په (+6) لکه  ( H₂SO₄ ، پیړوسلفوریک اسید      H₂S₂O₇ ، پیراوکسی دای سلفوریک اسید        H₂S₂O8 ، پراوکسی دای سلفیت     Na₂S₂O₈) اوداسی نورواکسدیشینی درجوکی عمل کوی

سلفرمختلف ډوله مرکبات جوړ وی. سلفرپه خپلومرکباتوکی په (-2) اکسدیشنی درجه داکسجن سره ورته والی لری دمثال په ډول اکسایدونه دسلفایدمرکباتوپه شان دی هایدرواکسایدونه ئی دهایدروسلفایدونوپه شکل اوکسی تیزابونه دتیزابی سلفایدی مرکبات تولیدوی . لکه

تیزابی        تیزابی        تیزابی        امفوتیر       قلوی       قلوی       طبعی کیمیاوی

   Na          Mg            Al                Si                 P              S              مرکبات

Na₂S        MgS          Al₂S₃           SiS₂             P₂S₅           -                  سلفاید

Na₂O       MgO         Al₂O₃          Si SO₂          P₂O₅        SO₃                  اکساید

NaSH      Mg(SH)₂    Al(SH)₃       His S₄          H₃PS₄          -           هایدروسلفاید

NaOH     Mg(OH)₂   Al(OH)₃       H₃Si O₄       H₃PO₄   H₂SO₄        هایدرواکساید

دسلفرعنصرد IAګروپ عناصروسره تعامل کوی اوپه اوبوکی منحل وی اودهایدرولیزپه اثرقلوی محیط جوړه وی .

Na₂S + HOH                    NaSH + NaOH

سلفایدونه دغیری فلزی عناصراکثراً په غیررجعی شکل هایدرولیزکیږی اومربوطه تیزاب تولیدوی اوبناپردی دانهایدراید سلفایداودتیوانهایدراید په نوم یادیږی .

Si S₂ + 3H₂O              H₂SiO₃ + 2H₂S

امفوتیرسلفایدونه ( داکسایدپه شان) په اوبوکی غیرمنحل وی ولی یوشمیردهغی لکه :  At(III) ، Fe (III) او Cr (III) په کامله توګه هایدرولیزکیږی .

Al₂S₃ + 6H₂O                      2Al (OH)₃ + 3H₂S

له سلفایدونوڅخه قلوی اوتیزابی مالګی (تیومالګی) لاسته راځی . دمثال په توګه :-

Na₂S + CS₂                 Na₂CS₃

 

 

زیاتره تیوتیزابونه غیرثابت وی اوپه غیررجعی شکل په H₂S اومربوطه سلفایدونوتجزیه کیږی .

Na₂CS₃ + H₂SO₄                      Na₂SO₄ + H₂CS₃

H₂CS₃ = H₂S + CS₂

چه دکاربونیک اسیدوله تجزئی سره ورته والی لری سلفایدونه ئی دمشخصورنګونولرونکی دی دمثال په ډول PbS , NiS , CuS او MnS ګوشتی رنګ اوZn  سپین رنګ لرونکی دی . د H₂S زایوی مالیکولی ساختمان  < H – S – H مساوی په (dSH = 1,33A^o , 9Z^o ) سره دی اوقطبی (µ = 1,02D) دی . دهایدروجن رابطودتولیدقدرت په H₂S مالیکول کی داوبوپه مقایسه ضعیفه ده بناء په دی هایدروجن سلفایدپه عادی شرایطوکی دغازپه حالت ( m.p = -85,6c^o او bp = -60,75^o) دی اود H₂S اویونایزیشن په مایع حالت کی په دی ډول دی .

H₂S …. H₂S                               SH⁺ + SH^-

دهایدروجن سلفاید دایونودغلظت حاصل ضرب مساوی  [SH₃]⁺ [SH]^- = 3x10^-33 دی . اوپه اوبوکی ایونایزکیږی    H₂O…. + H₂S                  OH⁺₃ + SH^- اوبلن محلول ئی ضعیف تیزاب دی .             K₁ = 1x10^-7 خراب بوی لری اوزهری خاصیت درلودونکی دی زیاتره هایدروجن سلفاید د HCl درقیق عمل په اثراو FeS استحصالوی . غیرمنحل سلفایدونه دتعویض په اثرحاصلیږی .

MnSO₄ + Na₂S = MnS + Na₂SO₄

CuSO₄ + H₂S = CuS + H₂SO₄

سلفایدونه خصوصاً هایدروجن سلفایدقوی ارجاعی خاصیت لری په مختلفوشرایطوکی ئی داکسدیشن محصول سلفردای اکساید ، سلفر اوسلفوریک اسیدوی .

KMnO₄ + 5H₂S + 3H₂SO₄ = 2Na₂SO₄ + 5S + K₂SO₄ + 8H₂O

H₂S + 4Br₂ + 4H₂O = H₂SO₄ + 8HBr

دسلفایدونوفزیکی خواص داکسایدونوپه شان ډیرتوپیرلری له همدی امله  TiS₂ دبرق هادی ZrS₂ , نیمه هادی او HFS₂برقی عایق دی . دسلفرعنصردزنځیری مرکباتودتولیدمیل له ځانه ښکاره کوی . چی دپراکسایدونومرکبات دهغه د Mn₂Sn په ډول څیړل کیږی دغه ډول مرکبات دسلفردمتقابل عمل په اثردسلفایدونوغلیظ قلوی محلول حاصلوی .

Na₂S + (n-1) = Na₂ Sn

 

-2

2-

s

s

s

دزیات مقدارسلفررنګ دپرسلفایدونوله زیړ S^-2₂  څخه په سور S₉^-2 تغیرکیږی . دپرسلفایدونوایونی ساختمان زنځیری وی

s

s

s

S_4­­­^-2

S_3­­­^-2

s

 

 

 

 

دهایدروجن نوعه پرسلفایدونه (n = 2-23) H₂Sn  دسلفان په نوم یادیږی . اویوزیړروغن ډوله مایع مرکب (m.p = -50 -> - 90c^o) دی . دسلفانومخلوط دتیزابی عمل په اثرپه پولی سلفایدونوامونیااویاسودیم حاصلیږی .

Na₂Sn + 2HCl                         H₂Sn + 2NaCl

هایدروجن پرسلفاید  H₂S₂ د H₂O₂ سره مشابه دی او BaS₂ مشابه د BaO₂ سره دی د BaS₃ , CS₂S₆ او BaSO₄ نوعه مرکبات هم معلوم دی . پرسلفایدونه دپراکسایدونوپه شان ارجاعی اواکسیدانی خاصیت لری اودسپروپورسیونیشن عمل سرته رسوی .

Na₂S₂ + SnS = SnS₂ + Na₂S

4FeS₂ + 11 O₂ = 2Fe₂O₃ + 8SO₄

Na₂S₂ = Na₂S +S

 

دسلفرمرکبات په +2 اکسدیشن نمبردسلفردپاره کم دی ثبات ئی داکسجن دمرکباتوڅخه زیات دی دمعلومومرکباتوله جملی څخه دهغه S – Ha1 دی چی کم ثبات لری .

s

s

s

s

cl

S₄cl₂

cl

s

s

f

f

F₂s₂

 

 

 

ددغومرکباتودزنځیراوږدوالی کولی شی چه تر ( S₁₀₀ – Cl₂) پوری ورسیږی . د Sn – Hal₂ اویوشمیرمربوط ایونونه په بحث رسیږی .

[SF₅]^-                  [SO₂F]^-                      [SO₃]^-

SF₄        ,           SO – Hal₂             ,        SO₂

په ټولومالیکولونواوایونونوکی چی کامپلکس وی  S (IV) دسلفراتوم جوړه ازاد الکترونونه په نظرکی نیول کیږی . دکیمیاله نظره ددوه اتومه سلفر (S)  (IV) دتیزابی خاصیت لرونکی وی چه دغه تیزابی خاصیت داوبوپه مقابل کی ښکاره کوی .

SO₂ + H₂                        H₂SO₃

                                             SF₄ + 3H₂O                 H₂SO₃ + 4HF

                                         SOCl₂ + 2H₂O               H₂SO₃ + 2HCl

                             

لیدل کیږی چه دهایدرولیز دټولی عملی څخه ئی سلفورس اسیدتولیدیږی . دسلفردمرکباتوله جملی څخه (IV) چه زیات اهمیت لری هغه سلفردای اکسایددی . د SO₂ مالیکول دحرارت په مقابل کی مقاوم دی د SO₂ مالیکول ساختمان د (O₃) سره مشابه دی . په عادی شرایطوکی SO₂ بی رنګه غازدی اوتیزبوی لری (bp = -37c^o        m.p = -121c^o ) لرونکی دی . په تخنیک کی ئی دسلفردسوځیدواومعدنی سلفادونوڅخه استحصالوی .

4FeS₂ + 11 O₂                             8SO₂ + 2Fe₂O₃

په عمومی صورت دسلفردای اکساید د انحلالیت قابلیت زیات دی . په عادی شرایطویک تقریباً 40 حجمه  SO₂ په یوه حجم اوبوکی حل کیږی . د SO₂ ابی محلول دسلفورس اسید په نوم یادیږی . د SO₂ زیاته منحله برخه په محلول کی په هایدرایتی شکل وی . چی د SO₂ . nH₂O په شکل قرارلری . چه دی محلول دسړیدوڅخه دهایدریت کرستل دکلاترات نوعه SO₂ . 7H₂O  تولیدوی . په کمه اندازه منحل مالیکولونه داوبوسره په لاندی ډول تعامل کوی.

SO₂ + H₂O               H₂SO₃                  H⁺ + HSO₃^-                  2H⁺ + SO₃^-2

اوسنی څیړنی ښیئ چه H₂SO₃ په دی ډول محلولونوکی یاخوموجودنه دی اویاخوپه ډیره کمه اندازه ده . کیمیاوی تعادل د SO₃⁼   ,  HSO₃   د ایونو د تولید له جهته د قلوی موجودیت مساعد کیږی چه په نتیجه کی دهغه څخه ترای اکوسلفات (IV) دوه نوعه  Mn₂SO₃ (سلفایت) او MASO₃ (هایدروسلفایت) تولیدوی .

NaOH + SO₂                     NaHSO₃

                                    NaHSO₃ + NaOH                    Na₂SO₃ + H₂O    

په اوبوکی یوازی د S لمړی ګروپ مالګی جوړونکی عناصراوهایدروسلفایتونه M(H5O₃)₂ منحل دی غیرمنحل سلفایتونه دتعویضی تعامل په اساس تولیدیږی .

Na₂SO₃ + Cu SO₄                       CuSO₃ + Na₂SO₄

څرنګه چی  H₂SO₃ غیرثابت دی بناء پردی پرسلفايتونو باندي د تیزابونو له عمل څخه  SO₂ غاز تولیديږی .په همدغه طریقه SO₂ په لابراتوارکی استحصالوی دسلفایت ایون  SO₃^-2 ترای ګونال پیرامیدساختمان لری .

H

 

یوه جوړه ازاد الکترونونه د سلفر په SP³ اربیتالونو کی موجود دی . بناء پردی SO₃^-2 فعال دونار جوړه  الکترون د ي. په اسانی سره د SO₄^-2   ,   HSO₃^-   په تترایدری ایونو تبدلیږی د HSO₃ ایون دوه توتومیری رجعی شکل لرونکی دی .

s

o

o

H - O

s

o

o

o

 

 

 

 

د SO₃^-2 ایون په اسانی سره په SO₄^-2 ایون تبدلیږی چه دهغی علت دذکرشوی ایون دارجاعی قوی خاصیت دی . بناء پردی سلفایتونه په هغومحلولونوکی خنثی داکسجن پواسطه په تدریج سره اکسدایزکیږی .

2Na₂SO₃ + O₂                         2Na₂SO₄

د SO₂ ارجاعی خاصیت دلمردنورپه مجودیت کی د Cl₂ پواسطه صورت نیسی .

SO₂ + Cl₂                          SO₂Cl₂

سلفردای دقوی ارجاع کوونکی خاصیت په خپله اکسدایزکیږی .

SO₂ + 2H₂S                       3S + 2H₂O

دحرارت ورکولوپواسطه سلفایدونه دسپروپورسیونیشن کیږی .

4Na₂SO₃ = 3Na₂SO₄ + Na₂S

 د SO₂ څخه دسلفوریک اسیدپه تولیداوهمدارنګه په صنعت کی دکاغذ په تولید ، دانساجوپه بی رنګه کولواودکانسرویشن په حیث کاراخیستل کیږی مایع (SO₂) غیرابی محلل دمختلفوعملیودپاره په کاروړی ددغه مقصد دپاره سلفراوکسی دای کلوراید SOCl₂ استعمالیږی . په +6 اکسدیشنی نمبرسلفرپه SF₆ ، SO₃  SO₂ – Hal₂ همدارنګه دمربوطه کامپلکس ډوله لکه  [SO₃ – Hal]^-    ,    [SO₄]^-2 اویوشمیرنوردی په عادی شریطوکی دسلفراوکسی هلایدونه اوفلورایدونه مایع یا دغازپه حالت وی لکه سلفرترای اکساید SO₃ په غازحالت اودهغه مرکبات تیزابی خاصیت لری یعنی تیزابی دی . اوپه اسانی سره هایدرولیزکیږی اوتیزاب تولیدوی .

SO₃ + H₂O                           H₂SO₄

                                   SO₂Cl₂ + 8H₂O                          H₂SO₄ + 2HCl

سلفرهګزافلوراید SF₆ مالیکول متناظرشکل لری چی سلفرئی په مرکزکی په فضائی ډول قرارلری دغه مرکب دکیمیا له نظره زیات ثبات لری له همدی کبله پرهغه باندی قلوی اوتیزاب تاثیرکوی . په مشترکوعملیوکی SF₆ دپوتنشیل ایزوبارقیمت منفی دی .

SF₆ + 3H₂O                              SO₃ + 6HF

ΔG^o = -460KJ/mol

په دی ترتیب د SF₆ مالیکول د 19,37 ایونایزیشن پوتنشیل لرونکی دی .

دمختلف جوړښت له مخی د SO₃ مالیکول څوډوله مودیفیکشن موجوددی چی ددوی عموی نوم دسلفوریک اسیدانهایدرایدڅخه عبارت دی . SO₃ ګازتراکم کوی اومضره مواد ( b.p = 44,8c^o تولیده وی . په تخنیک کی SO₃ د SO₂ له اکسدیشن څخه د Pt یا Vo کتلست په موجودیت کی ترلاسه کوی . سلفوریک اسید ( دهایدروجن تترااسوسلفیت (VI) ) یوتیل ماننده مایع دی چی په 10,4c^o کی جامدیږی چی دخالص سلفوریک اسید یخ کولوپه نتیجه کی لاسته راځی . په اوبلن محلولونوکی H₂SO₄ یوه دوقیمته اسیددی چی په هغه کی  ( H⁺ . 2H₂O ) O₂H₅⁺ , OH₃⁺ اوداسی نورایونونه تشکیلیږی . که چیری رقیق (نری) H₂SO₄ سړه شی H₂SO₄ . 2H₂O , H₂SO₄ . H₂O  او  H₂SO₄ . 4H₂O هایدرایدکرستالونه تولیدیږی  چی د H₂SO₄ هایرنیشن سره یوځای دتودوخی ډیرمقدارمنځته راځی نوځکه کله چیH₂SO₄  داوبوسره مخلوطیږی بایدداحتیاط څخه کارواخستل شی له دی سببه په اوبوباندی سلفوریک اسید باید څاڅکی – څاڅکی علاوه شی . غلیظ سلفوریک اسید داوبوبخارات جذبوی نوځکه دخشک کننده ماده په توګه استعمالیږی . که چیری درقیق H₂SO₄ سره SO₃ حل شی نوغلیظ H₂SO₄ (98%) ترلاسه کیږی . کم غلیظ تیزاب ( 75% ) په لاندی توګه ترلاسه کیږی .

SO₂ + H₂O + NO₂                 H₂SO₄ + NO

یعنی په اوبلن محلول کی SO₂ د NO₂ په شتون کی اکسیدیشن شویدی د (VI) سلفیتونه ډیری په اوبوکی ښه منحل دی ولی Sr (II) , Ba (II) او Pb (II) په مشکل سره حلیږی . دسلفیت (VI) اوبلن محلولونه اکثرا دهایدریت کرسپتل په ډول تولیدیږی . لکه C₄SO₄ . 5H₂O  ، FeSO₄ . 7H₂O . هغه سلفیتونه چی اوبه نلری په تیزابی محیط کی د SO₃ اوکلورایدونوله تعامل څخه منځته نه راځی .

C₄Cl₂ + 2SO₃ = C₄SO₄ + SO₂Cl₂

دتیوسلفیتونوله ډلی څخه دسودیم تیوسلفیت مرکب Na₂S₂O . 3H₂O  په فوتوګرافی اوطب کی ډیراستعمال ځای لری . دکیمیاوی خواصوله نظره دای سلفیتونه دمونوسلفیتونوپه شان عمل کوی چی ددوی له جملی څخه H₂S₂O₈  ډیراستعمال لیږی . H₂O₂ چی په تخنیک ډیرداستعمال ځای لری په لاندی توګه ترلاسه کیږی

H₂S₂O₈ + 2H₂O = 2H₂SO₄ + H₂S₂

H₂SO₅ + H₂O    =   H₂SO₄ + H₂O₂

په اوکسواسیدونو کولای شی چی کاغذ ، بوره اوپارافین په ذغال تبدیل کړی . سلفوریک اسید یوقوی الکترولیت دی . دغه اسید دوه ډوله مالګی جوړوی : نارمل مالګی ( لکه Na₂SO₄ ) اواسیدی مالګی   ( لکه NaHSO₄ ) داچی دسلفوریک اسید دجوش ټکی ( تجزیه تودوخه ) یاتودوخه لوړه دی نوځکه هغه د HNO₃ , HCl , HF داسحصال دپاره پکاروړی . ګرم اوغلیظ سلفوریک اسید یوقوی اکسیدکوونکی دی . کولای شی چی ډیری فلزونه اکسایدکړی .

C + H₂SO₄                      CO₂ + 2SO₂ + 2H₂O

دسلفوریک اسيداستحصال

سلفوريک اسيد مهم صنعتي کيمياوي مواد دي چي د تماس محصول ( ) په استفاده سره ترلاسه کيږي. پدي ډول ډول چي د SO₃  بخار د H₂SO₄  په داخل کی وراچول کيږي او پيروسلفوريک اسيد توليدوي.

SO₃ + H₂SO₇                  H₂S₂O₇

دوروسته پيروسلفوریک اسید ته اوبه ورعلاوه کوی . اوپه ټاکلی غلظت سلفوریک اسید ترلاسه کوی .

H₂S₂O₇ + H₂O                 2H₂SO₄

ددی طریقی کنترول چی سلفوریک اسید تشکیلیږی اسانتره ده نسبت وهغه تعامل ته چی په مستقیمه توګه    SO₃ اواوبوترمنځ صورت مومی . سلفوریک اسید روغنی مایع اوبی رنګه ده چی په  290c^o په حدودکی په جوش ورځی اوهمزمان په اوبه سلفوریک اسید باندی تجزیه کیږی . کله چی سلفوریک اسید په اوبوباندی واچول شی نوډیرتودوخه تولیدوی . سلفوریک اسید داوبوسره په ښه توګه تعامل کوی او H₂SO₄ . H₂O ، H₂SO₄ . 2H₂O او H₂SO₄ . 4H₂O اب پوشونه جوړوی . په دی ترتیب دسلفوریک اسید څخه دنیم ګرام ماده په توګه استفاده کوی . هغه ګازونه چی دسلفوریک اسید سبره تعامل نکوی کولای شی چی دسلفوریک اسید پواسطه وچی شی . سلفوریک اسید په ښه توګه اوبه جذبوی دغه قدرت په لاندی تعامل کی په سترګوکیږی چی دهغه په موجودیت کی کاربوهایدرایت په ذغال بدلیږی .

C₁₂H₂₂O₁₁       ^H2SO4           12C + 11H₂O

سلفوریک اسید په دوه مرحله کی ایونایزیشن کیږی .

H₂SO₄                     H⁺  +  HSO^-₄

HSO^-₄                     H⁺ + SO   

سلفوریک اسید یو قوی الکترولیت دی . دغه تیزاب دوه ډوله مالګی جوړه وی نورمال مالګی (لکه Na₂SO₄) اوسودیم بای سلفات (NaHSO₄)  ډیرسلفاتونه په اوبوکی حلیږی ولی د Ba ، Sr ، Pb او Hg سلفایتونه په اوبوکی عملاً انحلال ناپذیری دی . د Ca او Ag سلفاتونه لږڅه انحلال پذیردی . د SO^-₄ ایون -2 پیژندلودپاره په لابراتوارانوکی د غیرانحلال پذیری سپین رنګه باریم سلفیت BaSO₄ څخه استفاده کیږی . داچی دسلفوریک اسید دجوش (تجزیه) ټکی لوړدی نوځکه دهغه څخه دنوروتیزابونولکه HNO₃ , HCl , HF داستحصال لپاره ګټه اخیستل کیږی .   _­­­­­­­

په [       ] جدول کی دسلفوریک اسید ، سلنیک اوتلوریک اسید دستندردپتانشیل الکترود راکړشویدی

استاندردالکترود پوتنشیل	تعامل
H2SO3 + H2O        ε^o = + 0,177 H2SeO3 + H2O     ε^o= + 1,157 TeO2  4H2O          ε^o= + 1,27	2e^- + 4H^+ + SO^-2 2e^- + 4H^+ + SO^- 4 2e^- + 2H^+ + H6TeO

 

 

استعمال:

1.    H₂SO₄ مهم صنعتی اسیدپه فابریکوکی استعمالیږی .

2.    SO₂  په صنعت کی دسفید کاری مقاصدودپاره

3.    سلفر د CS₂ محلل دتولید دپاره پکاروړل کییږ

4.    په باروتی ټوپکانو، باروتی لولی کی اصلی ترکیبی جزد سلفردی

5.    دګوګړوپه جوړولوکی اصلی ترکیبی جزدسلفردی .

6.    دشین رنګه غوړیوپه استحصال کی لوی مقدارS استعمالیږی

 

 

 

 

 

 

 

 

د سیلینیم (se)   فرعی ګروپ

پدی ګروپ کی د سیلینیم (se) Te, او پولونیم عناصر شامل دی .

طبیعی سرچینی :

د سیلینم مقدار په طبیعت کی 9*10^-6  فیصده د ځمکی پوستکی تشکیلوی . د سیلنیم جزیی مقدار د سلفر په ځینو مخزنونو کی په نادره معدنونو لکه CU₂,Se, PbSe, Ag₂Se او لږ مقدار د NI, Pb, Fe, Cu په سولفیدی معدنونو کی پیداکیږی د تیلوریم مقدار په طبعیت کی 2*10^-7 فیصده د ځمکی پوستکی تشکیلوی د تیلوریم جزیی مقدار د سلفر په ځینو مخزنونو کی په نادره معدنونو کی لکه AuTe₂, PbTe, Ag₂Te, Au₂Te, Cu₂Te او په لږ مقدار په Cu  او Fe  سولفیدی معدنونو کی پیدا کیږی.

Po رادیو اکتیف عنصر دی چی د یورانیم له تجزیی څخه تر لاسه کیږی د Se او Te  د منرالونو مقدرا لږ دی نو ځکه صنعتی اهمیت نلری. د دوی منرالونه په مخلوطی ډول د سلفایدونو سره موجود دی.

دSe  او Te  اختصاصی منرالونه ډيرلږ لیدل کیږی طبیعی Se شپږ او Te اوه  ثابت ایزوتوپونه لری. Po ثابت یا مستقر ایزوتوپ نلری د هغه  د پاره په تقریبی ډول 20 رادیو اکتیفی ایزوتوپونه پیژندل شوی دی اکثراً وختونه Se او Te  خالص سلفر سره یو ځای دی او د سلینیادونو او تیلورایدونو په شکل  د سلفایدی په منرالونو کی وجود لری .

خواص :

د Se, Te, Po په لړ کی فلزی خاصیت زیاتیږی سلفر د بریښنا هادی ندی ولی Se  او Te نیمه هادی دی. Po د فزیکی خواصو له نظره په Bi او Pb سره شباهت لریږ د دی ګروپ ټول عناصر زیاتر تر یو الو تروپی شکلونه لری. د Se خاکستری ډوله الوتروپی ډیر باثباته دی. ( د ایشدو ټکی یی 685 c0 دی او د وویلی  کیدو ټکی یی 219C0 ) سیلنیم همدارنګه تور او سور رنګه موډیفکشن هم لری Se8 د S8 په شان مالیکولی جوړښت لری

 

 

Se, Te, Po   په سلسله کی ارجاعی خاصیت زیاتیږی. او بر عکس د تحمض خاصیت کمیږی. د Se  بی شکله فورمونه هم تصویب شوی دی Te  معمولاً دفلزی شپږ ضلعی بلورونو په صورت کی لیدل کیږی چی سپین نقریی رنګ لری د Te یو بی شکله توره فورم هم وجود لری. امورف Te (نصواری رنګ) بی ثبات دی او په 25 C0 تودوخه کی په کرستلی تبلور کی تبدلیږی.

Po  نرم نقریی سپین رنګه فلز دی او فلزی بریښنا یی هدایت لری.

لاسته راوړنی :

د Se او Te  د استحصال اصلی سر چینی د مس الکترولیتی تصفیه ده  چی په انودی لجن کی تر لاسه کیږی همدا رنګه Se  او Te  د دوی د 4+  مرکبونو څخه د SO2 د ارجاع په واسطه هم لاسته راځی. دغه تعامل د HCl په غلیظ اوبلن محلول کی تر سره کیږی سلفر د معدنونو څخه د Fresh Froces  پواسطه اسخرجیږی پدی ډول د اوبو پواسطه تر 170 C0 پوری تودی دی د فشار پواسطه د Po  20 ایزوتوپ په اتومی بټیو کی د Bi  د شعاع ورکولو چی د نیوترون پواسطه تر سره کیږی لاسته راوړی.

 

    + 1n⁰                                            +1e^-

 

Chemical  Reactions  کیمیاوی تعاملونه :-

 

دسلفر، سلینیم او تیلوریم ځینی تعاملونه په لاندی ډول دی:

 

په همدی توګه Se او Te د فلزونو سره (د نجیبه فلزونو بغیر)تعامل کوی.

 

د s او Te  لپاره  n  له و څخه تر 5 پوری او د se  لپاره n  له یو څخه تر څلور پوری قیمت دی .

 

1):- nS+mM                               MmSn                                                                                              

 

2):- nS+S^2-                                Sn^2- +1

لپاره دتودوخی لوړدرجی ترلاندی دی ۰S

 

 

3):- S+H₂                                              H₂S

S>Se2 او NO₂  په مخلوط سره آسانتره دی.

 

4):- S+O₂                                                   SO₂

S, Te ,Se  د اضافی F₂  سره

 

TeF₄ ,Se, S  په غیر مستقیم صوت سره (TeF₆+Te) تر لاسه کیږی 

 

 

5):- S+3F₂                                               SF₆ 

 

6):-S+2F₂                                                 SF₄

سره Br₂د X₂ = cl , Se , S

 

7):-2S+X₂                                              S₂X₂

Te , Se , S د اضافی  Te, Se, Cl₂ د اضافی Br₂  او Te  د اضافی T₂ سره

 

 

8):-S+2X₂                                                    SX₄

 

TeBr₂ , TeCl₂(فقط دبخارپه حالت ( SeBr₂ , SeCl , ندی پیژندل شوی SBr₂ او SCl₂   فقط

ددرانده هلایدونودتودوخیز تجزیی څخه لاسته راځی

9):- S₂Cll₂   + Cl₂                                 2SCl₂

 

 

 

 

10):-S+4HNO₃                       SO₂+4NO₂+2H₂O 

S ګرم او غلیظ نایتریک اسید یو مخلوط له So₂ او SO₄^-2 , Se یو مخلوط له H₂SeO₃  (SeO₂ . H₂O ),  او Te  یو مخلوې له   TeO₂HNO₃ تولیدوی .

 

 

 

استعمال

            Se ، Te او Po عمده استعمال ځايونه په لاندي ډول دي:

Se د فوتو سلونو په جوړولو کي استعماليږي. همدارنګه له Se څخه نيمه هادي جوړيږي چي د آپتيکي او اشاره ورکوونکي سامان آلاتو په بطرييو کي پکاريږي. سلينيم د رنګه ښيښي، سرامک، رنګدانو، الياژونه، فولاد او د لاستيک د ولکانش په توليد کي استعمالوي

Te ددی گروپ د عناصرو په مقايسي لږ د استعمال ځايونه لري. لکه Se د دي ګروپ د عناصرو په توليد کي استعماليږي.

د  ایزوتوپ(زيړ T1/2 = 138.4) د الفا ذری د سرچینی په توګه په کار وړي.

کلیدی مفاهیم

             :Allotropyآلوتروپي د يو عنصر دوه يا څو شکله څخه عپارت دي چي يو شان فزيکي حالت ولري.

Contact Process: (د تماس عملیه) هغه عملیه ده چی د سلفوریک اسید په توليد کي پکاريږي چي په هغه کي SO₂  د یو کتالیزاتور په مجاورت کی SO₃  بخار په H₂SO₄ کي حليږي. تر لاسه  شوي H₂S₂O₇  د اوپو پواسطه رقيق کيږي او   H₂SO₄ لاسته راځي.

Frash Process: د فراش عمليه چي په هغه کي ويلي شوي سلفر د معدن څخه استخراجيږي.

 :Peroxy acidپر اکسي اسيد، هغه اسيد دي چي د هغه د ماليکول په يوځاي کښي پر اکسي ګروپ() وجود ولري.

 Photochemical Pollutants :د هوائی تعاملونو په جریان کی د لمر د رڼا په وسيله توليديږي.

د فصل لنډيز

            په عناصرو کي اکسيجن تر ټولو په طبيعت کي په پراخه پيمانه وجود لري. اکسيجن په صنعتي ډول د هوا د مايع جوړولو د تقطير څخه توليديږي او لږ مقدار د اوبو له الکتروليز څخه هم لاسته راوړي. په لابراتوار کي اکسيجن د هغو ترکيبآتو چي ډير مقدار اکسيجن لري(د لږ فعاله فلزونو اکسايدونه، پراکسايدونه، نيترانونه او کلورايتونه) د تودوخي په ورکولو سره لاسته راځي.

            اکسيجن څلور مختلف آيونونه توليدوي. د اکسايد آيون ( ) سوپراکسايد آيون( ) پراکسايد آيون( ) او زونيد آيون( ). ټول فلزونه(بيله Ag, Au او لږفعال فلزونه ) د اکسيجن سره ترکيبيږي. ټول غير فلزونه مستقيما د اکسيجن سره ترکيبيږي(بيله هلوجنونو او نجيبه غازنو څخه).

            اکسيجن په دوه آلوترپي حالت کي وجود لري يعني O₃ او O₂.

د سيلنيم او تيلوريم مشابه مرکبونه هم وجود لري.(که څه هم تر اوسه خالص تيلور اسيد ندي ترلاسه شوي)

            د سلفر +6 مهم ترکيبونه د H₂SO₄, SO₃ څخه عبارت دي چي په صنعت کي ډير د استعمال ځاي لري.

            Se او Te هم کولای شی +6 اکسی اسیدونه او ترای اکسایدونه تولید کړي. +6 ولانسه پيروسلفوريک اسيد، پراکسايدونه، تيوسلفاتونه هم د سلفر ترکيبونه مهم ګروپونه دي. په همدي ترتيب د Te, S او Se استعمال ځايونه هم په ګوته شويدي.

 

 دفصل پوښتنی :

1.      داکسجن خواص تشریح او ولیکی چی څرنګه عنصردی اودهغه کوم اوربیتالونه دکیمیاوی په رابطوجوړولوکی برخه اخلی ؟

2.      دشپږم ګروپ په عناصروکی داکسیدیشن نمبرڅه قسم دی ؟

3.      دسلفراوسیلینوم مالیکولی فورمول ولیکی اوهم په شپږم ګروپ کی عناصروکی کوم یویی رادیو اکتیف خاصیت لری ؟

4.      د Na₂O₂  مرکب په کوم نوم یادیږی اود  O₂ اکسیدیشن نمبرڅودی ؟

5.      داکسجن اودالکالی فلزاتودتعامل کولومحصول کوم مرکبات به وی . دکیمیاوی معادلوپه ترڅ کی یی وښیی ؟

6.      دلاندی مرکباتوداکسیدیشن نمبر، دمرکب نوم اوالکترونی جوړښت ولیکی ؟

SO₃ , SO₂ , SCl₂ , S₂CL₂ , S₈ , H₂S          

7.      داوزون یا O₃  الکترونی جوړښت ولیکی ؟

8.      دسودیم کاربونات Na₂CO₃ اوسلفردتعامل کولوداوبوپه موجودیت اوداوبوپه نه موجودیت کی کوم مرکبات تولیدیږی دهغودتعاملاتومعادلی ولیکی ؟

9.      که چیری کوم سلفایت دمالګی له تیزابوسره معامله شی ، دهغه د تعامل معادله ولیکی ؟

10.  که چیری سلفرته 445C⁰  حرارت ورکړل شی په هغه کی به کوم تغیرات رامنځ ته شی ؟

کتاب پوهنوالی

    د لوړوزده کړووزارت   کــــندهــــار پــوهنـتـــون دښوونې اوروزنې پوهنځى  کيــمــيا څـــانـــګه                     غير                                   عضوي               کيميا         مولف : پوهندوي ديپلوم انجينر رکن الدين ( مشکاني )   کال:                                                                              1391            مخکينى خبري       دغير عضوي کيميا داعلمي اثر چي ستاسو په مخکي پروت دی دهغه درسي کتابونولړی ده چي د کندهارپوهنتون دښووني اوروزني پوهنځي د کيميا څانګي محصلانو لپاره  په پښتو ژبه تاليف شويدي. په پښتو ژبه د علمي اودرسي کتابونو تهيه او تاليف هغه دنده ده چي د درسي مفرداتو سره سم د کيميا څانګي له خوا ماته سپارل شوی وه ترڅو د غير عضوي کيميا درسي کتاب تاليف کړم  ځکه چي په نوموړي څانگه کي ‍‍‍‍‍‍‍‍‍په پښتو ژبه تراوسه هیڅ یوه چاپ شوي درسي غير عضوي کيميا نشته.      بايد يادونه وشي  چي  دوه کاله مخکي دهمدي څانگي له خوا ماته دنده را سپارل شوی وه ترڅو  د عضوي کيميا يودرسي کتاب د انګليسي ژبي څخه وپښتو ژبي ته وژباړم چي هغه دنده مي ترسره کړه او په  300  مخونوژباړل شوي کتاب د لوړوزده کړو وزارت په مطبعه کي دهغه 500 جلد چاپ اودکندهارپر پوهنتون سربيره د نورو پوهنتونونو ګرانوزده کوونکواومينه والوته وړاندي کړل شو.      دااثرچي  دغير عضوي کيميا ترسرليک لاندي تاليف شويدي دښووني اوروزني پوهنځي د کيميا څانګي په دريم اوڅلورم سمسترونوکي په اوني کي څلور درسي ساعتونه چي 200 دقيقي په برکي نيسي تدريس کيږي.      دغه غير عضوي کيميا د هغوموضوعاتواوعناوينو لرونکي ده چي د ښووني اوروزني پوهنځي د کيميا څانګي محصلينود اړتياو په پام کي نیولو سره غوره اوانتخاب شويدي اوهڅه شويده چي دنوموړي عناوين اوموضوعات په تشريحي اوتصويري توګه توضيح اوبيان شي. د دي کتاب په تاليف کي د ډيرو معتبرو اونوي اخځليکونوڅخه استفاده شويده.مفاهيم اومطالب په ساده اوروانه پښتو ژبه بيان شويدي.د هرڅپرکي(فصل) په پاي کي د کليدي مفاهيموتعريف ،د څپرکي(فصل) لنډيزاو پوښتني ته ځاي ورکړل شويدي. ددي کتاب د تاليف په جريان کي وضعيتي عوامل،تعليمي اهداف،تدريسي/ تعليمي فعالييتونه،نظرورکول اوارزونه په روښانه اوموثر ډول بيان او واضح شويدي ترڅو د فعالي زده کړي لپاره يو هڅونکی کار وبلل شي. همدارنګه دهرفصل په پاي کي د ځيني عناصرو د پيژندلو يا تر لاسه شوي تجربي.، چي د لابراتوار په درس کښي ورڅخه ګټه پورته شي او د کتاب په پاي کي ځيني ضروري ضمايم هم راوړل شويدي نوموړي درسي کتاب چي په روانه او ساده ډول د درسي کريکولم (تعليمي نصاب)د معيارونو سره سم تاليف شويدي د ښووني او روزني پوهنځى دکيميا څانګي د محصلينو برسيره د کرهني ، انجينري او دطب پوهنځيو محصلين او د مسلک نورو خاوندانو لپاره په زړه پوري علمي اثر دي. هيله لرم چي ګران زده کوونکي به د اړتيا په وخت کي ددې کتاب څخه په آساني سره ښه علمي او درسي ګټه واخلي او خپلو علمي معلوماتو اوچته کړي او غنا و بخښي. بايد ووايم چي دايو ستره او درنده دنده وه چي ماته راسپارل شوي وه خو په پاي کي د لوي خداى (ج) په کومک اودکابل پوهنتون د ساينس پوهنځى  د محترمو استادانو هر يو مرحوم پوهاند محمد ظفر (همکار)، پوهنوال محمد عارف  (ټني وال)  اود کندهار پوهنتون در زراعت پوهنځى استاد پوهندوى انجينرشاه محمود (برى) د لارښووني او نيکي مشورى چي له دوى څخه منندوى يم او هيڅکله نه هيروم ، په دي بريالي شوم چي داکتاب تاليف کړم . په پاي کي د ښووني او روزني پوهنځى د کيميا-بيولوژي څانګي محترم استاد خادم حسين (سعيدى) او د کابل پوهنتون د ساينس پوهنځى د دريم صنف محصل محترم فرهاد (مشکاني) څخه چي د دې کتاپ په تنظيم او کمپيوترايز کي راسره مرسته کړيده د زړه له تله مننه کوم . په درنښت پوهندوى ديپلوم انجنير رکن الدين (مشکانى ) دکيميا او بيولوژي څانګي آمر                               سريزه         کيميا د طبيعي علومو يوه څانگه ده. په دي علم کي د کيمياوي عناصرو او د هغوي څخه د جوړشويو کيمياوي مرکباتو د ترکيب، جوړښت او خواصو او همدارنگه  د يو ډول کيمياوي موادو څخه د بل ډول کيمياوي موادو لاس ته راتلل مطالعه کيږي. هغه شرايط چي دغه بدلونونه اغيزمن کوي ددي مضمون عمده موضوع تشکيلوي. کيميا مضمون د مادي د جوړښت او د هغي داخلي اسرار مطالعه کوي. د کيميا د علم له برکته انسان په دي وتوانيدي چي په کيمياوي صنعت کي بيلابيلي دواګاني ، په زړه پوري رنګونواو رنګارنګ د نساجي ټوکرانو اود ژوند نوري ضروري څيزونه پلاس راوړي. کيميا دصنعت ،زراعت او داروسازي په انکشاف  اوپرمختګ کي اساسي رول لوبولي دي.  کيميا څومختلفي رشتي لري چي هر رشته يي ځانته ډيرارزښت لري. دهغه له جملي څخه غيرعضوي کيميا هم ډيرارزښت لري.ځکه د صنعت ډيري برخي له  غيرعضوي  موادو څخه جوړشويدي اوددي موادو تشريح اوتوضيح په غيرعضوي کيميا پوري اړه لري . دغه غيرعضوي کيميا چي ماتاليف کړيده دښووني اوروزني پوهنځي د کيميا د څانګي محصلانود تعليمي نصاب سره پوره سمون لري اودرسي کتاب دي .پدي کتاب کي د عمومي کيميا برخي شاملي ندي بلکي يواځي له غيرعضوي برخي څخه تشکيل شويدي چي 8 څپرکي(فصل) لري. دهمدي کتاب شامل موضوعات: لومړي څپرکي(فصل):  ددوراني جدول دعناصرو اووم ګروپ( s  او p ګروپ عناصر) لکه هايدروجن،فلورين،کلورين،برومين،ايودين اواستاتين د دوي د ټولو خواصوسره اود منګانيزفرعي ګروپ شامل دي اوپه څپرکي(فصل) پوري اړوندي پوښتني،کليدي مفاهيم اولنډيز  بحث ته ځانګړي شويده. دويم ځپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو شپږم ګروپ لکه اکسيجن،سلفر،دسيلينيم دفرعي ګروپ عناصر، دکروميم دفرعي ګروپ عناصر د دوي د ټولوفزيکي اوکيمياوي خواصوسره مطالعه شويدي. دريم ځپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو پنځم ګروپ لکه نايتروجن،فاسفورس،ارسينيک،انتيموني،بسموت اود ونادييم دفرعي ګروپ عناصر، د دوي د ټولوفزيکي اوکيمياوي خواصوسره تشريح شويدي. څلوروم ځپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو څلورم ګروپ لکه کاربن،سليکان،د جرمانيم دفرعي ګروپ عناصراود تيتانيم دفرعي ګروپ عناصر د دوي د ټولو خواصوسره مطالعه شويدي پنځم ځپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو دريم ګروپ لکه بورون،المونيم،د ګاليم دفرعي ګروپ عناصراود سکاندنيم دفرعي ګروپ عناصردسيريم فاميل(لنتنيدونه) د توريم فاميل (اکتانيدونه) د دوي د ټولو خواصوسره ترڅيړني لاندي نيول شويدي شپږم ځپرکي:   ددوراني جدول دعناصرو دويم ګروپ لکه بريليم، مګنيزيم د کلسيم دفرعي ګروپ عناصراود جست دفرعي ګروپ تشريح شويدي اووم ځپرکي:  په دي ځپرکي  ددوراني جدول دعناصرو لمړي ګروپ تشريح شويدي چي په دوي کي دعناصرو لمړي  اصلي ګروپ لکه اودمس دفرعي ګروپ عناصر مطالعه او تشريح شويدي. اتم ځپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو اتم ګروپ (د نجيبه غازاتو ګروپ) مطالعه شويدي. د  اوسپني کورني اود  پلاتين کورني او د دوي د ټولوفزيکي اوکيمياوي خواصوسره مطالعه شويدي نوموړي کتاب په دوو تعليمي سمسترونوکي تدريس کيږي چي په هفته کي 4 درسي ساعتونه چي 200 دقيقي کيږي تدريس کيږي. د کتاب عمده اومهمي موخي دادي چي زده کوونکي وکولاي شي پدي پوه شي چي څنګه: -          زده کوونکي د کيميا په اساسي مفهومونو سمبالوي او د بيلابيلو طبيعي پيښو سره آشنا کوي -           زده کوونکو ته د مادي د جوړښت او د هغي د خواصو په هکله معلومات وړاندي کوي -          کيمياوي تعاملونه پيښيږي -          زده کوونکي له پيژندل شوواوکشف شووموادوسره پيژندګلوي پيداکړي -          زده کوونکي ددي وړتيا پيداکړي چي د کيميا علم پواسطه علمي بنسټونه زده کړي او وروسته دغه پرنسيپونه پخپل ورځني ژوند کي پلي کړي. -          د کيمياوي عناصروګروپونوخواص،تعاملونه اواستعمال ځايونه په زړه پوري معلومات ترلاسه کړي. -          وکولاي شي چي د مرکبونوپه هکله استدلال اووړاندويني وکړي کومه چي له امله يي پخپلوتجربو کي يي نوښتونه ليدل کيږي.. ددي کتاب مطالعه دا کومک کوي چي زده کوونکي نه يواځي په موجوده موادو باندي پوه شي بلکي دوي ته داډول انکشاف ورکوي چي فکر وکړي دليلونه اونظر يي وړاندي کړي . ددي کتاب مطالعه دنورو پوهنځيو محصلانولپاره چي پکښي کيميا تدريس کيږي ډيرموثردي .زه پوره ډاډ لرم  چي  انشاالله ددي  اثرپه چاپولوسره به د کيميا محصلانوډيري ستونځي  ليري او حل شي. د غيرعضوي کيميا دا کتاب ټولو مينه والوته وړاندي کوم اودمحترمو لوستونکو څخه هيله کوم چي د نوموړي کتاب د محتوياتو دلا ښه کيدلو او غني کيدلو په خاطرما د خپلي نيکي مشوري څخه برخمن کړي ترڅو د کتاب محتويات د کيميا محصلان د ضرورت په مطابقت سره تکميل شي او که کومه تيروتنه اويا نيمګړتيا دکوم لوستونکي ترسترګوشي دمهرباني له مخي دي مونږته هغه په نښه کړي.   په درنښت د کتاب مؤلف                                 دمطالبو لړ ليک سرليک                                                                                                                                     مخکيني خبري سريزه لومړي څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو اووم ګروپ( s  او p ګروپ عناصر)  1 - هايدروجن 1 – 1 - 1 د طبيعي سرچيني 1  -  1- 2  خواص 1 - 1-  3 لاسته راوړنه 1 –  1- 4 کيمياوي تعاملونه 1 – 1 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 1 –1 -  6  استعمال ځايونه 2 - فلورين 1 – 2 - 1 د طبيعي سرچيني 1  - 2- 2  خواص 1 - 2 -  3 لاسته راوړنه 1 –  2 - 4 کيمياوي تعاملونه 1 -  2 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 1 –2 -  6 استعمال ځايونه 3 - کلورين 1 –3 - 1د طبيعي سرچيني 1  -  3 - 2  خواص 1 – 3 - 3   لاسته راوړنه 1 – 3 - 4  کيمياوي تعاملونه 1 –   3 -5    مرکبونه اواکسيديشني نمبر 1 –  3 - 6  استعمال ځايونه 4 - برومين ،ايودين اواستاتين 1 –  4 -1 د طبيعي سرچيني 1  - 4 - 2  خواص 1 – 4 -3  لاسته راوړنه 1 –  4 -4 کيمياوي تعاملونه 1 -  4 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 1 –  4 - 6  استعمال ځايونه 1 -5    کليدي مفاهيم 1 – 6   د څپرکي لنډيز 1 -8    د څپرکي پوښتني 1 – 9   په څپرکي پوري ځيني تجربي   دويم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصروشپږم ګروپ(p ګروپ عناصر)  1 - اکسيجن 2 –  1 -1 د طبيعي سرچيني 2  - 1 -2  خواص 2 – 1 -3     لاسته راوړنه 2 –  1 - 4 کيمياوي تعاملونه 2 -  1 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 2 –  1 -6  استعمال ځايونه  2 - سلفر 2 – 2 -1 د طبيعي سرچيني 2  - 2 -2  خواص 2 – 2 - 3   لاسته راوړنه 2 –  2 -4 کيمياوي تعاملونه 2 -  2 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 2 –  2 -6  استعمال ځايونه 3 - دسيلينيم دفرعي ګروپ عناصر 2 –  3 -1 د طبيعي سرچيني 2  -  3 -2  خواص 2 – 3 -3  لاسته راوړنه 2 –  3 -4 کيمياوي تعاملونه 2 – 3 - 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 2 –  3 -6  استعمال ځايونه 2 -5    کليدي مفاهيم 2 – 6   د څپرکي لنډيز 2 -7   د څپرکي پوښتني 2 – 8   په څپرکي پوري ځيني تجربي دريم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصروپنځم ګروپ(p ګروپ عناصر)  1 - نايتروجن 3 – 1 - 1 د طبيعي سرچيني 3  -  1 -2  خواص 3 – 1 -3  لاسته راوړنه 3 –  1 -4 کيمياوي تعاملونه 3 – 1 - 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 3 –  1 -6  استعمال ځايونه 2 - فاسفورس 3 – 2 - 1 د طبيعي سرچيني 3  - 2 - 2  خواص 3 – 2 - 3    لاسته راوړنه 3 –  2 -4 کيمياوي تعاملونه 3 -  2 -5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 3 – 2 - 6   استعمال ځايونه 3 - د ارسينيک،انتيموني اوبسموت عناصر 3 – 3 - 1 د طبيعي سرچيني 3  -  3 -2  خواص 3 -3 -3  لاسته راوړنه 3 –  3 -4  کيمياوي تعاملونه 3 – 3 - 5  مرکبونه اواکسيديشني نمبر 3 – 3 - 6  استعمال ځايونه 3 -5    کليدي مفاهيم 3 – 6   د څپرکي لنډيز 3 -7    د څپرکي پوښتني 3 – 8   په څپرکي پوري ځيني تجربي     څلورم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو څلوروم ګروپ( s  او p ګروپ عناصر)  1 - کاربن 4 – 1  - 1 د طبيعي سرچيني 4  -  1 -2  خواص 4 – 1 -3   لاسته راوړنه 4 –1- 4- کيمياوي تعاملونه 4 – 1 - 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 4 – 1 - 6  استعمال ځايونه  2 - سليکان 4 –  2 -1 د طبيعي سرچيني 4-2 - 2  خواص 4 –-2 -3لاسته راوړنه 4 –  2- 4  کيمياوي تعاملونه 4 – 2- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 4 – 2- 6  استعمال ځايونه 3 -  د جرمانيم دفرعي ګروپ عناصر 4 – 3- 1 د طبيعي سرچيني 4  - 3- 2  خواص 4 – 3-3  لاسته راوړنه 4 – 3- 4 کيمياوي تعاملونه 4 – 3- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 4 – 3- 6  استعمال ځايونه 4 -5    کليدي مفاهيم 4 – 6   د څپرکي لنډيز 4 -7    د څپرکي پوښتني 4 – 8  په څپرکي پوري ځيني تجربي       پنځم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو دريم ګروپ( s  او p ګروپ عناصر)  1 - بورون 5 – 1- 1 د طبيعي سرچيني 5  - 1- 2  خواص 5 – 1-3  لاسته راوړنه  5 – 1- 4 کيمياوي تعاملونه 5 – 1- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 5 – 1- 6  استعمال ځايونه 2 - المونيم 5 – 2- 1 د طبيعي سرچيني 5  - 2- 2  خواص 5 – 2-3  لاسته راوړنه 5 – 2- 4 کيمياوي تعاملونه 5 – 2- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 5 – 2- 6  استعمال ځايونه 3 -  د ګاليم دفرعي عناصرو ګروپ 5 – 3- 1 د طبيعي سرچيني 5  - 3- 2  خواص 5 – 3-3   لاسته راوړنه 5 – 3- 4 کيمياوي تعاملونه 5 – 3- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 5 – 3- 6  استعمال ځايونه 5 -7    کليدي مفاهيم 5 – 8   د څپرکي لنډيز 5 -9    د څپرکي پوښتني 5 – 10   په څپرکي پوري ځيني تجربي   شپږم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرو دويم ګروپ( s  ګروپ عناصر)  1 - بريليم 6 –1- 1 د طبيعي سرچيني 6  -1- 2  خواص 6 -1-3  لاسته راوړنه 6 –1- 4 کيمياوي تعاملونه 6 -1- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 6 –1- 6  استعمال ځايونه 2 - مګنيزيم 6 – 1 د طبيعي سرچيني 6  -2- 2  خواص 6 -2-3  لاسته راوړنه 6 – 2-4 کيمياوي تعاملونه 6 -2- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 6 –2- 6  استعمال ځايونه 3 - دکلسيم دګروپ فرعي عناصر 6 –3- 1 د طبيعي سرچيني 6  -3- 2  خواص 6 -3-3  لاسته راوړنه 6 –3- 4 کيمياوي تعاملونه 6 -3- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 6 –3- 6  استعمال ځايونه 6 -5    کليدي مفاهيم 6 – 6   د څپرکي لنډيز 6 -7    د څپرکي پوښتني 6 – 8  په څپرکي پوري ځيني تجربي   اووم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرولمړي ګروپ( s  ګروپ عناصر) 1 - ليتيم 7 –1- 1 د طبيعي سرچيني 7  -1- 2  خواص 7 -1-3  لاسته راوړنه 7 –1- 4 کيمياوي تعاملونه 7 -1- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 7 –1- 6  استعمال ځايونه   2- سودیم 7 –2- 1 د طبيعي سرچيني 7  -2- 2  خواص 7 -2-3  لاسته راوړنه 7 –2- 4 کيمياوي تعاملونه 7 -2- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 7 –2- 6  استعمال ځايونه   3- د پتاشیم فرعی گروپ 7 –3- 1 د طبيعي سرچيني 7  -3- 2  خواص 7 -3-3  لاسته راوړنه 7 –3- 4 کيمياوي تعاملونه 7 -3- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 7 –3- 6  استعمال ځايونه   7 - 3     کليدي مفاهيم 7 – 4   د څپرکي لنډيز 7 -5    د څپرکي پوښتني 7 – 6   په څپرکي پوري ځيني تجربي   اتم څپرکي:  ددوراني جدول دعناصرواتم ګروپ   (د نجيبه غازاتو ګروپ)    ( s  او p ګروپ عناصر)  1 -  داتم اصلي ګروپ عناصر 8 –1- 1 د طبيعي سرچيني 8  -1- 2  خواص 8 -1-3  لاسته راوړنه 8 –1- 4 کيمياوي تعاملونه 8 -1- 5 مرکبونه اواکسيديشني نمبر 8 –1- 6  استعمال ځايونه     لومړي څپرکي(فصل)     موخي: زده کونکي به وکولاي شي: ·         د هلوجنونو ځاي په دوره يي جدول کي تشريح کړي ·         د اووم  ګروپ  د هر عنصرفزيکي اوکيمياوي خواص تشريح کړي ·         د اووم  ګروپ  د مرکباتوخواص پرتله کړي. ·         په طبيعت کي د هلوجنونو  په ارزښت اواهميت باندي وپوهيږي ·         وکولاي شي چي دعناصروداکسيديشني نمبرونه په مختلفو مرکباتوکي وټاکي ·         د دي ګروپ عناصرو په باره کي معلومات ورکړي. ·         د دي ګروپ عناصروداستعمال ځايونو په هکله معلومات ورکړي. ·                                   د عناصرو پړاوي جدول  اووم   VIIA) ( ګروپ ( د S  او P عناصر) پدي  ګروپ کي لاندي عناصرشامل دى:   H1        1s1 F9         1s2 2s2 2p5       Cl17      1s2 2s2 2p6 3s23p5 Br35      1s2 2s2 2p6 3s23p6 3d10 4s2 4p5 I53        1s2 2s2 2p6 3s23p6 3d10 4s2 4p6 4d10 5s2 5p5 At85      1s2 2s2 2p6 3s23p6 3d10 4s2 4p6 4d10 5s2 5p6 5d10 6s2 6p5   يعني د دوي اخري مدار په ترتيب سره 2s2 2p5        ،  3s23p5  ،  4s2 4p5  ،  5s2 5p5  ، 6s2 6p5  الكترونونه لري. د دي ګروپ ټول عناصرغيرفلزدي اوعمومي فورمول يي  X2  دي دX توري  د هلوجن (Halogen) له هرعنصره څخه استازيتوب کوي .د هلوجن لغت له يوناني څخه اخستل شويده او( د مالګي تشکيل کيدونکي) معني ورکوي ځکه دغه عناصر د فلزونوسره ترکيب کوي اومالګي جوړوي.د دي ګروپ عناصر پخپل بانديني مدار کي 7 الکترونونه لري .د دي عناصرو وروستي الکتروني قشر په (ns2np5) پاي ته رسيږي. نوځکه د يوالکترون په اخستلوکي ليولتيا لري ترڅود نجيبه غاز الکتروني جوړښت ته ځان ورسوي.يعني    ns2 np5 +e-            ns2 np6         اودهلوجنونو(X) منفي ايون) (X-) په صورت کي دي چي په هلايد مشهوردي. د دي ګروپ وروستي عنصراستاتين دي اوراديو اکتيف خاصيت لري .  ) د دي عنصردخواصوپه هکله لږ معلومات لرو[ 1 - 126 ]( لومړي ترينه عنصر يعني هايدروجن غير فلزشميرل کيږي. هايدروجن دالكتروني شكل اونظر وخپلو خواصو په نسبت په اووم(7) نيم اصلي ګروپ كي موقعيت لري، فلورين او كلورين په عادي عناصرو كي تعلق لري اودالكتروني جوړښت له مخي د Br, I  او At په نيم ګروپ د برومين تعلق لري. د F,Cl,Br.I,At په قطارونو كي داتومو شعاع لوئيږي اودايو نايزيشن انرژي يي كميږي چي دعناصرو دا ضعيف كيدنه غيرفلزي خواص ښيي حال داچي استاتين ( At) د خپل ځانه څخه ځيني فلزي عنصر ښيي. داحالت موږ ته دعناصرو عمده ثابتونه لكه اتمي شعاع، ولانسي الكترونونه ، كولانسي شعاع ، دايون شعاع ، دالكترونود جذب شعاع اوداسي نور ارقام په ګوته كوي. دهلوجنونو ځيني خواص په (1 – 1 ) جدول کي ښودل شويدي.[5 – 105]     (1-1)         جدول : دهلوجنونو ځيني فزيکي او کيمياوي خواص   شميره ماليکولي فورمول F2 Cl2 Br2 I2 1 دعنصر اتومی عدد 9 17 35 53 2 دعنصر اتومی کتله 19 35,5 80 127 3 رنگ (دگاز په حالت کي) ژيړ ژيړشين بخنه قرمز قهوه اي بنفش 4 فزيکي حالت ( دخوني په تودخه) غاز غاز مايع جامد 5 د ولانسي مدار الکتروني ويش (ns2  او  np6) 2s22p5         3s23p5         4s24p5         5s2 5p5         6 کوولانسي شعاع (   pm  ) 64 99 114 133 7 ايوني شعاع(    pm  ) 136 181 1951 216 8 ايونيزيشن انرژي (kJ/mol)E1 1680 1254 1139 1113 9  الکترون غوښتونکي انرژي                         (X(g)             x+(g) + e-) 1680 1254 1139 1113 10 دويلي کيدو ټکي Co 220- 101- 7.3- 114 11 دايشدو ټکي Co   -118 -34 58.8 184 12 د الکترودي پوتانسيل استندرد(v)Eo X 2+ 2e-                  2X-(aq)   2.87 1.8533 1.087 0.535 13 ديو مول لپاره د تفکيک انرژي  Kj/mol X-X (X2                   2X) 160 240 195 150 14 د استندرد پوتانسيل 87 او  +2   36 او +1 07 او +1 615او +0 15 بيلول د .... په واسطه مواسان شيل بالارد کولوواز 16 د بيلولو نېټه 1886 1774 1826 1811 17 د  O2  خا لص سره تعامل O2F2   -  -  - 18 د     H2O      سره تعامل HF,O2,O3 HCl,HOCl HOBr,HBr HI,HOI 19 د     N2      سره تعامل نلري نلري نلري نلري 20 د     H2      سره تعامل HF HCl HBr HI       په دي څپرکي(فصل) كښي د هايدروجن اوهلوجنونو(اووم ګروپ) کيميا د بحث اوڅيړني لاندي نيول کيږي .            هايدروجن (    ( Hydrogen                                                                                                         دهايدروجن اتوم نظر ونورو عناصروته يو ساده ساختمان لري (1s1) . دهايدروجن مثبت ايون (H+) يوه ساده ذره يعني پروتون دى، هايدروجن يو خاص عنصر دي چي دهغه موجوديت دعناصرو په دوراني جدول كي هم په اول اصلي ګروپ اوهم په اووم (A  VII)ګروپ په شرطي ډول منل سويدى. طبيعي سرچيني: هايدروجن په طبيعت كي په پراخه پيمانه وجود لري دهغه مقدار دمځكي په قشر(اتموسفير، ليتوسفيراو هايدروسفير) كي 3% مولي برخه تشكيلوي. هايدروجن اوبو ، خټه، نصواري سكاره (ذغال)،نفت اوهمدارنګه دحيواناتو اونباتاتو په اورګانيزمونو كي شامل دي اوپه ازاد ډول هايدروجن ډير كم ليدل كيږي( لكه په اتش فشانونواويا په طبعي ګازونو كي). اما هايدروجن په فضا (كيهان) كي په ډير اوپراخه پيمانه وجود لري چي تقريبآ دلمر نيمايي كتله اوهمدارنګه دستورو نيمايي كتله تشكيلوي. دهايدروجن اتومونه د مځکي، اوبو  او اتومسفير دموجوده اتومونو  15% تشکيلوي و د کتلي له مخي  دغه فيصدي تر ١% کموالي مومي ځکه د هايدروجن اتومي کتله ډير کوچني دي. خواص هايدروجن يوبي رنګه،بي بويه اوبي خونده غازدي .هغه د ويلي کيدو اود جوښ ډيرکښتي درجي لري نوځکه په اوبواوعضوي محللونوکي ډير په لږه اندازه حليږي. دهغه ځيني خصوصيات په (1 – 1 ) جدول کي ښودل شويدي.دهغه انحلاليت په اوبوکي لږدي چنانچه په عادي تودوخه او1 اتوموسفيرفشارلاندي يواځي 2 ملي ليتر هايدروجن په يوليتر اوبوکي حليږي. دکيمياوي موادو په مينځ کي کمترينه کثافت لري. دهايروجن د يوليتروزن په  STP  شرايطوکي 0,089 gr  دي. دهايروجن اواکسيجن غازونو  مخلوط، خطرناک دي اوژرانفلاق کوي.د H2   په ماليکول کي دوه اتومه هايدروجن په ساده کوولانسي اړيکي سره نښتي دي .چي پدي ترتيب هريود دي اتومونودهيليوم پايداره الکتروني ويش ته رسيږي.هايدروجن د هلوجنونوسره کوولانسي مرکبونه جوړوي نوځکه د مايع غاز اوجامد په حالت کي بريښنا نه تيروي.هاديروجن د ايونيزيشن د انرژي په مقدار دهلوجنونوسره اوپه کيمياوي تعاملات سره مشابهت لري.   هايدروجن دري ايزوتوپونه لري لكه: 1H P (e) پروتيم   99.98% 3H (p+2n) e تريتيم   0.008% 2H (p+n) e ديتريم   0.016%              پروتيم او ديتريم دائمي او مستقر ايزوتوپونه دي اودهايروجن د طبيعي مركبونود ايزوتوپونو ترکيب د اتومونو دتعداد په نسبت نسبت عبارت دى له: : 1:6800 = H  . D 31T = 23He+- β  تريتيم د بيتا β راديو اكتيف دى او دهغه نيم عمر 12.26 كاله دى.    ويل كيږي چي دا تعامل دهيليم دايزوتوپ 2He3   عمده منبع ده چي په اتوموسفير کي پيداكيږي،د هايدروجن په اتومو سفيركي د ديتريم مقدار تقريبآ 4*10 -15 مولي برخه لري او په اتومو سفيري رسوبونو كي يي  تقريبآ 3*10-18 مولي برخه ده. دهايدروجن دويلي كيدو ټكى  -2590C  او دايشيدوټکي يي -2530C  چي ډيره كښته درجه لري دهمدي علت له مخي په اوبو او عضوي محللونو كي ډيرپه لږه اندازه حل کيږي. هايدروجن په  20000C   تودوخه كي پخپل اتومونو تجزيه کيږي.ترلوړو فشارونو لاندي په فلز بدليږي خو ماليكولي هايدروجن تر2*1011pa پاسكال فشار لاندي په عادي تودوخه كي په اتومي هايدروجن تبديل كيدلاي شي.     دهايدروجن لاسته راوړنه   په صنعت كي هايدروجن عموما دطبيعي غازونو،.دسون موادوله محصولونو اوهمدارنګه د كوكس له سكارو(ذغال) څخه لاسته راځي. دهايدروجن  د توليد صنعتي سرچيني په لاندي ډول دي:    1 -  د بخارسره  د ريفورمينګ (Reforming) محصول : دهايدروجن اساسي توليد 800cͦ له هايدرو كاربنونو  ( ميتان) اوكاربن مونو اكسايدونو(CO ) د كتلستي تعاملونو په اثر د اوبو دبخار په موجوديت كي منځته راځي.   CH4 + H2O                     CO + 3H2              ΔH2980C    = 206 KJ   CH4 +2 H2O                     CO2 + 4H2       د ريفورمينګ له بټي څخه په ترلاسه شوي غاز کي    H2 ،   CO2  ،     CO اواضافي بخار شامل دي وروسته دامخلوط په   Co    450کي له  Sheft converter  څخه تيروي چي په هغه کي   CO په 2CO  تبديليږي.   400cͦ          CO + H2O                      CO2 + H2                    ΔH2980C= -41 KJ   2- دهايدرو كاربنو دنيمګړي اكسيديشن څخه هم هايدروجن ترلاسه کيږي.             2CH4 + O2                     2CO + 4H2                  ΔH2980C  = 206 KJ   3- غاز – اوبه  : داوبو بخارات اوکوک د تودوخي په 1000 درجي دسانتيګريډ سره ترکيب مومي اويوغازي مخلوط چي په  غاز – اوبه پيژندل کيږي توليدوي.   توركاربن داوبوبخارات             C    +     H2O     = CO + H2                     ΔH2980C     =    131 kj                           وروسته که چيري CO په مايع باندي تبديل او H2 له مايع CO څخه بيل شي ،کولاي شوچي دغاز – اوبه څخه هايدروجن ترلاسه کړو    2C                  + O2      =  2CO                                                                                            مصرف شوي تلاقي انرزي سوه دجينراتور ګاز      . 4- داوبو الكتروليز:   خالص هايدروجن ولي نسبتا ګران بيه داوبو له الكتروليز څخه چي لږ اندازه  H2SO4 يا NaOH لري  هم هايدروجن  پلاس راځي .        2 H2O                     2 H2  +  O2      5  - کراکينګ (Craking )    که چيري د نفت په بټيوکيد هايروکاربونونوکتاليزاتوري تجزيه صورت ونيسي  هايدروجن  ترلاسه کيږي. 6 – اوسپنه اود اوبوبخار: اوسپنه اود اوبوبخار د C 6500لاندي سره ترکيبيږي.          3Fe+4H2O                   Fe3O4 +4H2   7- په لابراتوارونوكي هايدروجن د جستو Zn اوتيزابونو له تعامل څخه هم لاسته راځي.         2HCl + Zn                 ZnCl2 +   H2        H2SO4 + Zn                 ZnSO4 +   H2 8 – د تعويضي تعاملونو (  Displasement reaction) په نتيجه کي هم هايدروجن  ترلاسه کيږي چي څومثالونه يي په لاندي ډول دي: الف : فعال عناصر (لکه  Ca,Sr, Ba  او IA ګروپ فلزونه  ) په عادي تودوخه کي د اوبوسره تعامل ترسره کوي اوپه نتيجه کي هايدروجن او د هايدروکسايد محلولونه لاسته راځي.         2Na   +  2 H2O                     2Na+  +  2 OH- + H2       Ca   +  2 H2O                    C a 2+   +  2 OH- + H2 دغه تعاملونه ممکن چي ډيرخطرناکه وي. ب : د فلزونو ډير شمير د اسيدونو د اوبلن محلول سره تعامل  ترسره کوي اوهايدروجن توليدوي.     Zn  +  2H+                                ‌Zn2+  +H2                 ،               Fe  + 2H+                     Fe2+    + H2      کيمياوي تعاملونه 1- داچي  H-H  اړيکي د پيوند انرژي نسبتا زيات دي د هايدروجن تعاملونه دتودوخي په لوړه درجي پوري ترسره کيږي. هايدروجن د IA  اوA II ګروپ فعال فلزونو سره تعامل کوي اومالګي ماننده هايدريدونه (Saltlike hydride) توليدوي.       2Na   +  2 H2                   2Na H                    Ca   +   H2                  CaH2  نوموړي مالګي ماننده هايدريدونه داوبوسره تعامل  ترسره کوي اوهايدروجن توليدوي.         H-    +   H2O                  H2   +   -OH 2 - هايروجن د ډيروغيرفلزونوسره کوولانسي اړيکه جوړوي.له هلوجنوسره دهغه تعامل په نتيکه کي کوولانسي قطبي بيرنګه غازونه لاسته راځي. H2              +  Cl2                     2HCl 3- په عادي تودوخه کي دکلورين اوفلورين سره د هايدروجن تعامل صورت نيسي. ولي د هايدروجن تعامل د برومين اوايودين سرهچي لږتعامل پذير دي د تودوخي په لوړودرجوکي(400 -5000C (صورت نيسي. 4 – هايدروجن د اکسيجن سره  تعامل کوي اوبه پلاس راکوي. دغه تعامل په شدت سره تودوخه توليدوي چي له دي تعامل څخه د اکسي هايدروجن مشعلونود ډير اندازه تودوخي ( تر 2800 درجه پوري)توليد لپاره استفاده کيږي هايدروجن اوسلفر تعامل لږ څه مشکل دي اودتودوخي په لوړودرجوکي صورت نيسي.   H2    +  S                   H2S 5 - هايدروجن د نايتروجن سره   په لوړ فشار (300-1000atm ) او لوړ تودوخه (400-6000C) د کتاليزاتورپه مجاورت کي تعامل کوي اوامونيا جوړوي 3H2    +N2                      2NH3 6 – هايدروجن د کاربن سره په اساني نه ترکيبيږي ولي دهغه تعامل دکاربن دکوچنيو ذروسره د کتاليزاتورپه مجاورت کي امکان پذير دي.( د برګيوس  (E)محصول)  د دي تعاملونو محصول دهايدروکاربن مختلف ډولونه دي 2H2      +  C                   CH4 د هايدروجن ايونايزيشن پتانسيل په نسبي توګه لوړدي(312kj/mol) د هايدروجن اوغيرفلزونو په ترکيب کي هايدروجن هيڅکله د مثبت ايون په صورت کي وجود نلري .په دي ټولو ترکيبونوکي کيمياوي اړيکي قطبي کوولانسي ډول دي. 7 – هايدروجن د اکثروفلزي اکسايدونو سره ترکيب کوي .د دي تعامل محصول اوبه اوازاد فلزدي. CuO       +    H2                      Cu   +    H2O WO3       +   3H2                    W   +    3H2O FeO         +    H2                       Fe    +    H2O   8 - هايدروجن دکاربن مونواکسايد سره   د لوړ فشار او لوړ تودوخه لاندي د کتاليزاتورپه مجاورت کي تعامل کوي اوميتايل الکول پلاس راکوي. CO     +    2H2                       CH3OH   استعمال (Usage) : ·         په كيمياوي صنايعو كي هايدروجن دامونيا ، ميتا نول ، تيزابو، دجامد او مايع سوان موادو دهايدروجنشن لپاره ، غوړيو او داسي نورو داستحصا ل لپاره پكاريږي. ·         دګازي اوبو په شكل دسون ماده په توګه ·         په ولډينګ كاري او دفلزاتو په پريکولو کي ·         د هابر محصول سره له  H2 اوN2 څخه د امونيا توليد لپاره ·         له   H2او  Cl2څخه د    HCl    د توليد لپاره ·         د نفت په کارخانوکي ·         له   H2او CO څخه  د ميتايل الکول د استحصال لپاره. ·         د غذايي موادودتوليد لپاره د خوراکي غوړيو هايدروجن کول ·         په ټوغونديو کي دسون ماده په توګه ·         کيمياوي سري ،دواګاني اوپلاستيک جوړونه ·         د الکتريکي دواګاني په جوړولوکي   نن ورځ دهايدروجن داستعما ل مسّله ډير اهميت لري، ځكه نن ورځ په نړۍ كي دانرژي بحران اودمحيط زيست مشكل موجود دي، دنفتو ذخيري هم مخ په كميدو دي نو دهغه په عوض دهايدروجن څخه دسوخت مادي په حيث استفاده كيږي چي دمحيط ماحول سره كوم ضرر اوتاوان نلري. همدا ډول د راتلونكي كيمياوي تكنالوژي اوانرژيتكي اساس په هايدروجن پوري اړه لري. مرکبونه اواکسيديشني نمبر                                                       داتوم دهايدروجن خصوصيت ددي سبب ګرځي چي هايدروجن په خپلو كيمياوي مركبونو كي هايدروجني رابطي جوړوي همدارنګه دهغه لپاره په (1-) اكسيديشني درجه ايوني مركبونه امكان لري. په دي ترتيب هايدروجن يو غيرفلزي عنصردى اوپه مركبونوكي كولاي سي چي هم (-1) او هم (+1) اكسيديشني درجه ولري. هايدروجن اوهلوجنونه اويوني مركبونه جوړوي چي په هغوي كي دساده ايون په صفت (H-) برخه اخلي.   په (-1) اكسيد يشني درجه كي د هايدروجن مركبونه: LiH                         BeH2                            B2H6 NaH                        MgH2                          AlH3 KH                         CaH2                            GaH3 RbH                       SrH2                              InH3 CsH                       BaH2                             په (+1) اكسيديشني درجه كي دهايدروجن مركبونه: H3N                       H2O                        HI            H3P                        HF                          H2Se                 H2Te                      HCl                        HBr H2S د هايدروجن مركبونه په منځنى اكسيديشني درجه کي :   CH4              SiH4                GH4                SnH4            AsH3                  SbH3   همدارنګه داسي ګروپ مرکبونو هم وجود لري چي په هغه کي د E-H آړيکي قطبي دى. کولاي شو چي د هغه مرکبونه د     H+    او هم   H-    د مشتقونو په حيث ارزونه وکړو . کله چي د هايدروجن د اکسيدانت په توګه عمل کوي، خپل رول لکه هلوجنونو غوندي لوبوي او لکه هلايدونو ، هايدرايدونه جوړوي. ولي بايد په يادو ولرو چي د H2  ماليکولي څخه دH- آيون جوړښت يو اندوترميک عمليه ده چي په هغه کي ) د  توليدي  مساوي کيږي په                                                                        )                                        1/2H2(g)    =    H(1)                                                                                                       H(g) +e    =   H-(g)                                                                           1/2H2(g) + e    =    H-(g)                                         له همدي كبله د هايدروجن اكسيدشني فعاليت د هلو جنونو په نسبت ضعيف تردي.په همدي تو ګه د فعالو فلزوهايدرايدونه ښكاره آيوني خاصيت لري . دمثال په ډولKH, CaH2 سپين رنګه كرستال آيوني هايدرايدي مركبونه دي چي د ويلي كيدو دتودوخی لوړي درجي لري  دهغوي مذابي لوړ بريښنائي هدايت لري او ددوي مذابي د الكتروليز په وخت كي هايدروجن په انود كي ترلاسته كيږي .    دA  I  ګروپ  S عناصر هايدرايدونه د  NaCl جوړښت لري د كيميا له نظره آيوني هايدرايدونه لكه قلوي مركبونه عمل كوي.      فلزي عناصر چي د هايدروجن په نسبت لږ منفي برقيت لري كوولانيسي هايدرايدونه  تشكيلوي د مثال په توګه د   SiH4    اوBH3 تركيبي هايدرايدونه  په كوولانسي هايدرايدونو پوري مربوط دي. د كيمياوي طّيعت له نظره د غير فلزونو هايدرايدونه تيزابي مركبونه دي . هايدرايدونه له ځانه هايدروليزي خاصيت ښي او هايدروجن توليدوي په دوي پوري مربوطه تعامل د اكسيديشن – ريدكشن له مخي مخته ځى.      قلوی خاصیت   KH-1  +    HOH ====> KOH   +  H2o تیزابی خاصیت    SiH4-1 + 3HOH ====> H2SiO3 + 4H2o   دهايدرایتونو هايدروليز عمل په بشپړ ډول مخته ځي او غير رجعي وي ځكه هايدروجن جلاكيږ   او په نتیجه كي دقلوي هايدرايدونو څخه قولي او تيزابي هايدرايددونو څخه تيزاب په لاس راځي . دقلوي او تيزابي هايدرايدپه واضح ډول د دوي ترمنځ له تعاملونو څخه ښكاره كيږي لكه د لاندي سيما په دنده ليتيم تترا هايداريد بوريت                      دا تعامل په غير آبي محلول مثلا په ايتر كي صورت نسي    LiH چي د كامپلكس په تشكيل كي دH- آيون كاروي د دونر جوړه الكترون په توګه عملي كوي حال داچي BH3 چي د هلايد آيون حذبوي يو اكسبتر دي دهايدروجن د مثبت قطبي خاصيت په ډيرو مرکبونو کي ليدل کيږي چي د کوولانت مرکبونو په نوم ياديږي لکه: HCl,H2S, N H3 ګازونه  او H2O, HF,HNO3 مايع او   H2SiO3، H3BO3 او H3PO4 په عادي حالت کي جامد  دي، چي په هغوي کي هايدروجن +١ اکسيديشني درجه عمل کوي . ددې مرکبونو خواص په هغو عناصرو پوري اړه کومه چي هايدروجن له دوي سره مستقيم اړيکي لري. د مثال په ډول : په F-H, O-H, N-H مرکبونو کي هايدروجني اړيکه ډير اهميت لري چي په نتيجه کي HF, H2O , H3N مرکبونه د نور همډولو دوه ګوني هايدروجني مرکبونه چي ددې ګروپ د پاتي عناصرو په واسطه تشکيل شويدي شکل( 1-2) دويلي کيدو او د جوښ لوړ ټکي لري.   شکل 1-2 د پنځم ،شپږم او اووم ګروپ هايروجن لرونکي مرکبونه د ويلي کيدو اوايشيدو د تودوخي درجي             هايدروجن هلايدونه: (هايدرايد اسيدونه) هايدروجن هلايدونه په      HX   عمومي فورمول کي د يو بل سره ډير شباهتونه لري دغه شباهتونه هم په ګازي حالت کي او هم د محلول په حالت کي وجود لري .   د هايدروجن هلايدونو ځيني ځانګړتياوي.  جدول  (1-2) توضيحات واحد HF HCl HBr HI د تودخی تشکیل مول / کیلوکالری +64/4 +21/9 +7/3 +1/32 داړيکي طول X-H   انگستروم 0/29 1/27 1/41 1/62 دقطبی عزم دبای د HX غاز 1/91 1/04 0/79 0/38 دویلی کيدو ټکي سانتي ګراد -83/1 -114/8 -86/9 -50/7 د ايښيدو ټکي سانتي ګراد +19/5 -84/9 -66/8 -35/4 دويلي کيدو تودخه مول / کیلوکالری 1/09 0/505 0/574 0/686 تبخير تودخه مول / کیلوکالری 1/85 3/85 4/21 4/72    {6-570} د آزاد هايدروجن سره د هايدروجن مستقيم تعامل په نتيجه کي مربوطه هلايد ترﻻسه کيږي : H2 + X2                        2HX + Q   د تعامل شدت له فلورین څخه و آيودين ته کميږي د  H  او  Cl ترکيب په تياره کي بطي دي ولي  دلمر در ‎ڼا په موجوديت کي او په معمولي تودخه کي د انفجار سره صورت نيسي د آيودين او برومين ترکيب له هايدروجن سره ډير بطي دي  د غه تعاملات د HCL  HBr,  او HI   د صنعتی تولید مهمی طریقی دي. HCL، HF له مربوطه طبيعي هلايدونوڅخه لکه    CaF2   Nacl , ترلاسه کيږي چي په دي تعامل کي د توده او غليظ سلوريک اسيد څخه استفاده کيږي . CaF2  (s)  + H2SO4                    CaSO4  + 2HF (g)   Nacl  + H2SO4                  NaHSO4 + HCl    ټول هايدروجن هلايدونه په عادي تودوخه کي دبيرنګه غازونو په صورت کي دي په لوړو تودوخو کي ( د  500 په حدودکي) د    Nacl   او     NaHSO4     ترمنځ نور تعاملونو ترسره کيږي. Nacl  + NaHSO4                         HCl  +   Na2SO4   ولي په دي طريقه کي نشو کولاي چي  HBr او  HI   ترلاسه کړو ځکه داغ او غليظ سلفوريک اسيد دغه انيويونه اکسيدايز کوي. او د آزاد هلوجن په شکل جوړوي د برومايد او آيودايد آيونونو اکسيدشن دکلورايد او فلورايد د آيونونو د اکسيديشن په نسبت اسانه ده . 2NaBr + 2H2 SO4                         Br2 + SO2  + Na2 SO4 + 2H2O داچي د آيودايد آيون د برومايد ايون په نسبت يو قوي ارجاع کوونکي ده نوځکه د سلفوريک اسيد سره د NaI       تعامل په نتيجه کي د , H2S S  ريدکشني محصول او همدارنګه SO2  لاسته راځي. خالص   HBr   يا   HI   د فاسفوريک اسيد سره NaBr  ياNaI   له تعامل څخه ترلاسه کولاي شو ، فاسفوريک يو ضعيف اسيد دي او فرار نکوي. NaI + H3PO4                     HI + NaH2  PO4   NaBr  + H3 PO4                 HBr   +  NaH2PO4  دمناسب فاسفر تراي هلايدونو  او اوبو د تعامل څخه کولاي شو چي هايدروجن هلايد ترﻻسه کړو . PX3  +  3H2O                         3HX + H3PO3     HCl , HI  او   HBr,  ګازونه يو ماليکولي دي ، ټول ۀايدروجن هلايدونه په او بوکي ډير انحلال پذير دي ، ددې هلايدونو اوبلن محلول ته هايدرو هاليک اسيد وايي . دمثال په توګه د HF  او بلن محلول ته هايدرو آيوديک اسيد وائي د H-F  پيوند د H-X  د نورو پيوندنون په نسبت قويتر دي HF  په اوبلن محلول کي يو ضعيف اسيد دي حال داچي HCl,HBr او HI په کامله توګه تفکيک کيږي . HF                          H+ + F- له دې تفکيک څخه تر ﻻسه شوي د  F- ايون په عمومي توګه  د HF دماليکولونو سره هايدروجني اړيکي ورکوي . F- + HF                     HF2- هايدروفلوريک اسيد دSi  اوSiO2   او  ښيښي سره تعامل کوي  SiO2 + 6HF                    2 H+  + SiF6  + 2H2O که چي دSi  سره توده شي لاندي تعامل ترسه کيږي   SiO2  +  4HF                   SiF4   +   2H2O په همدي دليل هايدرو فلوريک اسيد بايد په پلاستکي مخزنونو کي چي له موم څخه پوښل شويدي ، د ښيښه ئي بطري په ځاي وساتل شي .   فلزي هلايدونه : فلزي هلايدونه د عناصرو له مستقيم تعامل څخه د هايدروجن د هلايدونو تعامل له اکسايدونو سره او کاربوناتونو سره لاس ته راځي. K2 CO3  + 2HF              2 KF   +  CO2   +  H2O    په عمومي توګه دIA  او IIA ( دBe په غير)  فلزونو هلايدونه او ډيري داخلي واسطه فلزونه ، عمدتا ايوني دي . د پاتي فلزونو هلايدونو په مختلفو درجو کوولانسي خصلت لري. پتاشيم کلورايدKCl يو کامل آيوني جامد دي تيتانيم کلورايد اوTiCl4 يو کوولانسي مايع دي. المونيم فلورايد آيوني ترکيبدي ، المونيم برومايد او المونيم آيودايد تقريبا کووﻻانسي دي ددې ترکيبونو بلو په ترتيب سره لهAl2Br6  او     Al2I6ماليکولونو څخه مرکب دي.  AgCl سپين رنګه AgBr روښانه ژيړ  او  AgI   ژيړ رنګه دي .   AgI  په اضافي امونياکي نه حليږي اولي AgCl حليږي او دAg(NH3) کمپليکس ايون جوړوي اوAgBr په مشکل سر حليږيAgF په اوبو کي غير منحل دي. د d اوf عناصرو هايدروجن لرونکي مرکبونه فلزي خواص لري چي د مکدرو پودرو په شکل يا دماتيدونکي کتلي په  ډول توليد شويدي . ددوي بريښنايي هدايت اوتودخيز هدايت لکه: فلزونه دي . هلايدونه يا هايدرايدونه په اکثرو حاﻻتو کي دغير ستيکيو متري په ترکيب سره تر لاسه کيږي چي ددوي ترکيب د H M لکه (HF ، TaH , NbH , VH) اوM2H2  (لکه H2, (ZnH4 , TiH2 , ScH2, اوMH3(لکهCH3 , PaH3 ) په فورمول کی مطابقت کوي يعني ددوي عمومي فورمولMXn  دي چيM فلز ،X هلوجن او n دفلز ظرفيت (ولانس) دي  دdعناصر دهر فاميل لومړي درې فلزونه ( لکه Ta, HF, La, Nb, Zr , Y , V, Ti, Sc ) هايدروجن جذبوي چي اګزوترميک اثر ( Exothermic effect) سره يو ځاي دي. دمثال په ټوګه د ځينيودغو  هلايدونو توليديHΔ لاندي قيمتونه لري:   ScH2 ,   YH2 ,      LaH2 ,     TiH2 ,    ZrH2                          -69.5   , -185.6     -207.7      -144.2   , -169.3         دشپږم او اتم ګروپ د d عناصر د هايدروجن په پرتله لږ فعال دي . دمثال په توګه د FeH2 توليد   د -0.84kj/mol په اندازه ده. ولي په استثنايي توګه Pa ډيراندازه هايدروجن جذبوي. په مجموعي ډول ويلاي شو چي د IA ,IIA او IIIA دايوني هلوجنونو جز دي اوغير فلزونه اودفرعي ګروپونو نور عناصر فرار او موليکولي هلوجنايدونه ورکوي. که چيري د IA او IIA (الف) او د IIA اوIVB (ب) ګروپونو ددري عناصرو کلورايدونه په نظرکي ونيسو ليدلاي سو چي په هر تناوب کي دهغوي په فراريت کي چټک تغيرپه سترګو کيږي. د ته ځير سي. (1-3) جدول    (3-1)جدول په دويم تناوب کي د کلورين او بريليم دايشيدلو ټکي د 890c کښته دي تر LiCl او 477.5 لوړه ده ترBcl3 څخه. په دوو نورو تناوبونو کي د ايشيدلو ټکي تغيرات او په نتيجه کي کولانسي خصلت اهسته تر دي. کولانسي خصلت دهلوجن داتومي عدد په زياتيدو هم زياتيږي دمثال په توګه CaF2 يو ايوني بلوردي حال داچي CaI2 لکه CdI2 مايکرو ماليکولي جوړښت لري.  568} -  {6     (1-2)         شکل  د (Pdcl2) جوړښت   دفلزنو هايدرايدونه (هلايدونه) د نوموړي فلزونود پوښلو لپاره د ارجاع کوونکي په ډول او همدارنګه د فلزي پودرونو داستحصال لپاره استعماليږي . په دې توګهTiاو V  د هايدروجن پواسطۀ مشبوع کيږي چي ددوي ماتيدونکي هلايدونه په پودر تبديل او په خلا کي تودوخه ورکول کيږي چي دهغه په نتجه کي د فلزونو پودر په لاس راکوي. ځکه خالص فلزونه ارتجاعيت خاصيت لري او له هغه څخه پودر نه حاصليږي . فلزي هلايدونه په هايدروجنيشني تعاملونو او دf اوd عناصر دمرکبونو په سنتز کي هم استعماليږي . [46-2]                    1 – 1  تجربه(Labratory Preparation)   دهايدروجن پيژندنه (توصيفي تحليل) :که په يوه وچ امتحاني تيوپ کي هايدروجن واچوي اوداور لمبه ورته نژدي کړي دلته هايدروجن سوځي او دانفلاق اواز اوريدل کيږي                                                               0>H2 + 1/2O                     H2O                  1 – 2  تجربه(Labratory Preparation) اړين مواد: جست،رقيق تېزاب لکه د ګوګړو يا د ښوري،د پيچکاري بمبه،د سيروم پمپپ اواورلګيت که چيري په يوه فلاسک کي د جستو ټوټي واچوو او د بيا دقيف له لاري ورباندي د ګوګړو تيزاب ورعلاوه کړو نو دهايدروجن او جستو دعمل څخه هايدروجن توليديږي چي دغه توليد شوي هايدروجن دکوږ شوي ښيښيي نل له لاري په هغه بوتل کي چي داوبو څخه ډک او دطشت په اوبو کي سرچپه ايښودل شوي دي داخليږي او بوتل د هايدروجن څخه ډکيږي . (3-1) شکل        H2SO4 + Zn                           ZnSO4 + H2      (3-1)  شکل د( هايدروجن تجربوي استحصال)   فلورین           طبعی سرچینی: د لیتوسفیر ( د مځکی جامد پوستکی) 0.08٪ تشکیلوی او په طبعیت کی د آزادپه حالت کی وجود نلری د هغه مهم معدنی منرال فلورین یا fluorspar  (CaF2)  دی چی له هغه څخه د فلورین یا د هغه نور ترکیبونه د استحصال لپاره استفاده کیږی همدارنګه کریولیت Na3AlF6 فلورو اپاتیت 3Ca(PO4)2CaF2   هم فلورین لری. ]مخذ [ خواص : د فلورین خواص له نور هلوجنو سره توپیر لری . ددی توپیرونو علت دادی، 1.      کوچینی اتمی شعاع لری. d اربیتال نلری 2.      زیات الکترونیګایتوی لری 3.      د تحمض ډیر قدرت لری فلورین تقریباً بیرنګه غاز دی د هغه فزیکی خوصیات د[  ] په جدول کی ښودل شویدی. فلورین او د هغه مرکبونه قوی زهری خاصیت لری F2 مالیکول ثبات نلری . ډیر فعال کیمیاوی دی قوی اکساید کوونکی دی له ټولو عناصرو سره   ( He, H2, O2 Ne, Ar, په اثتثنا) په ډیر شدت تعامل کوی . Xe د فلورین په اتوموسفیر کی په روښانه لمبه سره سوځی XeF2 او د فلورین نور فلورایدونه تولیدوی د( E-F) اړیکه انرژی فوق العاده زیات دی ولی F-F مالیکول په منځ کی انرژی لږ دی ځکه په آسانی سره پخپل آتومونو باندی تجزیه کیږی. دیادونی وړ ده چی فلورین په هیڅ صورت کی له یو ځای څخه وبل ځای ته نه وړل کیږی ځکه فلورین د ځینی عضوی او کاڼی ترکیبونو سره ډیر خطرناک مواد ورکوی.او د هغه د فعال کیدو انرژی هم لږ دی په کیمیاوی تعاملونو کی فلورین د یوقوی اکسایدکوونکی په ډول عمل کوی. استحصال : فلورین باید د الکتروکیمیاوی محصول په توګه تولید کړل شی ځکه داسی یوه قوی کیمیاوی اکساید کوونکی موجود ندی چی د فلورین آیون په آزاد فلورین باندی اکسدیشن کړی. په صنعت کی د فلورین د لاسته راوړلو لپاره د HF-KF  مخلوط د مذابه له الکترولیز بی له اوبو څخه استفاده کوی       (په 25 co تودوخه کی ) او همدارنګه کولای شو KHF2 محلول په بی اوبو HF  کی الکترولیز کړو که چیری د مخلوط الکترولیت  یو مول KHF2  او 0.06 مول HF  وی پدی صورت کی تودوخه 90-115 co به وی                       2KHF2----> H2+F2+2KF  د الکترولیز ظرفیت (کاسه) په معمولی ډول مستطیل شکل دی چی له مس یا فولاد یا نکل و یا مونل الیاژ جوړیږی د الکترولیز په وخت کی F2 انود H2 په کتود کی راټولیږی د نموړی تر سره شوی تعامل لنډیز د الکترولیز په کاسه کی پدی ډول دی . 2HF -----> H2 + F2                                                             تعاملونه : 1.      فلورین په اثتثنایی توګه فعال کیمیاوی دی او قویترینه اکساید کوونکی دی د فلورین په اتوموسفیر کی Xe په روښانه  شکل سره سوځی XeF2  او نور فلورایدونه تولیدوی یو کیمیاپوه وایی چی فلورین                       (هر څه خوړونکي دي  ) ځکه د هغه په اتوموسفیر کی ثابت مرکبونه لکه ښیښه (د پنبی په شکل) او اوبو ته احتراق ورکوی. SiO2 + 2F2 = SiF4 + O2              2H2O + 2F2 = 4HF + O2              2.      د غیر اثتثنایی په توګه د اثرو ساده موادو سره د فلورین تعامل فعالانه صورت مومی آن د سلفر او فاسفور سره مایع هوا په تودوخه کی (-190 co) تعامل کوی .   S + 3F2 +SF6         ∆Ho298  = -1207 kg     2P  + 5F2 = 2PF3        ∆Ho298   = -3186  kg    3.      فلورین ځینی عاطل ګازونه اکسیدايز کوی. Xe + 2F 2 = XeF4                   ∆Ho298 = -252 kg 4.      فلورین یواځی له هلیوم ، نیون او ارګون سره مستقیم ډول تعامل  ته نه داخلیږی 5.      فلورین د خپل عالی کیمیاوی فعالیت له مخی د ټولو فلزونو د تخریب تقریبی قوت لری له همدی کبله د فلورین د استحصال د هغه له انتقال او محافظت لپاره د نکل څخه جوړ وسایل ( او ځینی الیاژونه) څخه استفاده کوی ځکه نکل یو باثباته دفاعی قشر NiF2 جوړوی ولی نن ورځ دا مشکل لری شویدی او فلورین په لویو ترانسپورتی ټانکرانو کی انتقالیږی. مرکبونه او اکسیدشنی نمبر: د عناصرو په جدول دورانی کی تر ټولو الکترونیکاتیوی ترنه عنصر فلورین (4.9) دی چی پخپل ټول مرکبونو کی په (1-) اکسدیشنی نمبر عمل کوی. د فلورین ځینی مهم مرکبونه دادی. HF6,AlF6,KHF2, KF, NaF, CaF2 , HF, AlF3, PbF4, AuF3  او داسی نور دا چی فلورین ډیر الکترونیګاتیودی پس فلورایدونه تر ټولو آیونی ترینه هلایدونه دی د آیونی خصلت په دی توګه کاهش مومی    ايودايد> بروماید>کلورايد> فلوراید] [355-1       فلورين مختلف مرکبونه جوړوي څرنګه چي د عناصرو خواص په ګروپونو او پيريودونو پوري اړه لري، همداشان د فلورايدونو خاصيت هم تغيير کوي:   CIF5 SF6 PF5 SiF4 AlF3 MgF2 NaF د مرکب ډول تيزابي آمفوتير قلوي خاصيت (CIF6)` SF6 PF6 SiF6-2 AlF6-3   کيمياوي طبيعت او کامپلکس انيون       په اوبو کی   د فلورایدونو (فلورایدی مرکبونه) انحلال پزیری د کلورایدونو برومایدونو او آیودایدونو په مقایسه ډیر توپیر لری د مثال په توګه د لیتیم IIA ګروپ فلزونه او لانتنایدونه فلورایدونه لږ انحلال پزیر دی حال دا چی ددی فلزونو نورو هلایدونه په نسبی توګه انحلال پزیر دی فلورین مختلف مرکبونه تولیدوی د فلورایدونو آیونی مرکبونه کرستالی مواد دی او دودی د ویلی کیدو ټکی لوړی دی کوولانت فلورایدونو د ګاز یا مایع په شکل دی . هغه مرکبونه چی د ایونی او کوولانسی تر منځ قرار لری د دوی قطبی درجه لوړ دی او د کوولانت مرکبونه په نامه یادیږی لکه NiF2 , CoF2 , MnF2 ,ZnF2  د غیر فلزونو او فلزونو فلورایدونه د عناصرو د فلوریشن پواسطه په لوړ اکسدیشنی نمبر سره تر لاسه کیږی . C2F + F2 = C2F3             ډیری کرستالی فلورایدونه په اوبو کی غیرمنحل دی ولی د IA  ګروپ عناصر د LiF په غیر همدارنګه AgF Hg F2 ,  SnF2,  اویو تعداد نورو د هغه فلورایدوونه په اوبو کی منحل دی د کیمیا وی طبیعت له مخی آیونی فلورایدونه قلوی خاصیت او کوولانت فلورایدونه تیزابی خاصیت لری  د مثال په توګه په لاندی تعامل کی : 2NaF+SiF2  =  Na2[SiF6] هګزوفلوروسلیکات سودیم آیونی فلورایدونه د الکترون – دوناتور او کوولانت فلورایدونه د الکترون اکسپتر جوړه الکترون په ډول عمل کوی. کله چی قلوی فلورایدونه داوبو سره هایدرولیز شی نو قلوی محیط جوړوی او کله چی تیزابی فلورایدونه د اوبو سره هایدرولیز شی نو تیزابی محیط جوړوی . SiF2 +3H2O = H2SiO3 + 4HF            ولی امفوتیری فلورایدونه د قلوی او تیزاب سره عمل کوی مخلوط فلورایدونه تولیدوی. 2KF + BeF2 = K2[BeF4]                         د فلورین له ډلی څخه هایدروجن فلوراید HF ډیر اهمیت لری چی د هغه په هکله یو څه اضافه معلومات ورکوو: HF په عادی شرایطو کی یو بیرنګه مایع دی . تیز بوی لری دویلی کیدو -183 co او د جوښ 19.8 co ټکی لری د HF ساده مالیکول یواځی هغه وخت موجود کیدای شی چی تودوخه تر 90 co څخه پورته وی دH  او f تر منځ اړیکه ډیر ټینګ دی په خپل اتومونو د هغه تودوخیز تجزیه یواځی په 3500 Co حتی د هغه نه زیادتر صورت نیولای شی . مایع HF یو قوی ایونایز کوونکی محلل دی په هغه کی اکساید فلورایدونه سلفیتونه د IA عناصرو نایتونه او تر یو اندازی پوری د IIA ګروپ عناصر نایترونه حل کیږی چی په دی عملیه کی مواد له HF مالیکول څخه H+  ایون اخلی او د HF2 ایونونو غلظت زیاتوی . KNO3 +2HF ---------> K+ + HNO3 + HF2 حتی په داسی شرایطو کی HNO3 د قلوی په توګه عمل کوی HNO3 + 2 HF --------> NO3H2+ + HF2 HF په نا محدوده اندازه په اوبوکی منحل دی چی پدی حالت کی دHF د مالیکول آیونایزیشن د OH3+   او F- آیونونو په تولید سره صورت نسی HF  + H2O -----> OH3+ + F- دا چی +OH3 کتیون مقدار په محلول کی زیات ندی نو ځکه HF یو ضعیف تیزاب دی هایدرو فلوریک اسید HF د SIO2 سره تعامل کوی . SiO2 + 4 HF= SiF4 + 2 H2O  د HF تیزاب ساتل په شیشه ای لوشو کی ممنوع دی زیاد تر دوی په سربی پلاستیکی ، رابر او پارافینی ظروفو (لوشو ) کی ساتل کیږی. دا مرکب زهری خاصیت لری که چیری د بدن سره په تماس کی شی بد تاثیر کوی او د ناروغی سبب کیږی د نوموړی تیزاب څخه د ښیښو د حکاکی ، د فلزی فیتو څخه د کوچینو درزو لیری کولو او د فلورایدونو د استحصال لپاره استفاده کیږی ولی د هغوی ډیر مقدار د عضوی مرکبونو د استحصال لپاره پکار یزی          [ 51-2] استعمال ځایونه ؛ عنصری فلورین له طبعی یورانیم څخه د 235U   د بیلولو لپاره استعمالیږی فلورایدونه (خصوصاً) NaF په اوبو او د غاښونو په کریم کی علاوه کیږی چی د غاښونو د پړسوب د مخنیوی د پاره پکار وی. کریو لیت او فلورو کاربنو نه مهمترین استحصال شوی تجارتی فلورایدونه دی کریولیت Na2Al F6  د الکترولیت په توګه د AL2O3  په الکترولیز کی د المونیم د استحصال لپاره پکاریزی فلورو کاربنونه کیمیاوی اثرات نلری نو ځکه په صنعت کی د توجه وړ ګرځیدلی دی پولی تترا فلوراتلین د کیمیاوی موادو په مقابل کی ډیر مقاومت لری همدارنګه مایع فلورکاربنونه د مقاوم کوونکی موادو په توګه د کیمیاوی ترکیباتو په مقابل کی په کار وړی هایدروجن فلوراید په عمده توګه د عضوی مرکبونو د لاسته راوړنی لپاره استعمالیږی په اوسنی وخت کی د فلورو پلاستیک پولی میرونو چی ډیر کیمیاوی مقاومت لری د استحصال لپاره د فلورین څخه په پراخه بیمانه استفاده کیږی. مایع فلورین او د هغه یو تعداد مرکبونه د راکتی سون ماده لپاره د ا کسایدکوونکی په حیث استعمالیږی.   کلورین     1-3-1       طبیعی سرچینی :      د کلورين مجموعي اندازه په مځکي کي  د 4.5*10-20%    په حدودو کي دي او د لیتو سفیر 0.19% برخه تشکيلوي .کلورین د مځکي په قشر کي په پراخه پيمانه وجود لري (0.02 مولي برخه فيصدي ) چي ډيري د کلورايد په څير ليدل کيږي. چي د هغو له ډلي څخه مهم منرالونه لکه NaCl  (طبعي مالګه) ، NaCl . KCl   (سالوانيت) ، KCl .MgCl2.6H2O (کارنالیت ) دی. ډيري اندازه کلورايدونه د بحر په ابو کي موجود دي او د ژونديو موجوداتو په ارګانيزم کي ترکيب لري. په طبعي مرکبونوکي کلورين دايزوتوپونو په شکل موقعيت لري لکه (24.47%  37Cl , 75.53% 35Cl )  همدارنگه د هغه مصنوعی ایزوتوپونه هم تر لاسه شوي دي لکه (39Cl , 38CL, 34CL , 33CL)  .  د هغه ترکيب NaCl د ويني  په پلازما کي شامل دي. HCl  د معده په شیره کی وجود لری. كلورين يو غير فلزي عنصر دى اودځمكي په قشر كي دهغوعناصرو په جمله كي راځي چي په پراخه پيمانه  وجود لري   . (Cl33,Cl34,Cl36,Cl38,Cl39)   1-3-2 خواص: د کلورين ماليکول لکه د هايدروجن او فلورين ماليکول داي اتوميک(Cl2)  دی. کلورين غاز په عادي شرايطو کي زيړ – شين بخوندي رنګ لري. ځيني فزيکي او کيمياوي خواص د [١-١] په جدول کي راکړل شوي دي. د هغه انحلاليت په اوبو کي لږدي (د اوبوپه يو حجم کي تقريباً 2 حجم کلورين ) زهري خاصيت لري. مايع کلورين ژيو رنګ لري. کلورين دډيرو موادو سره په آساني سره تعامل کوي. د عناصرو له جملي څخه يواځي د O, N, C,  اونجيپه غازاتو سره په عنصري ډول تعامل نکوي . د هغه الکتروني جوړښت د فصل په پيل کي ښودل شوي دي. کلورين يو فعال اکسايد کوونکي معيار دي ولي خپل ارجاعي خاصيت يواځي د فلورين سره ښکاره کوي پخپل مرکبونو کي په مختلفو اکسيدشني نمبرونو کي عمل کوي د اکسجن په شان د اکثراًو موادو احتراق تقويه  کوي. كلورين د فلورين سره تام الكتروني مشا بهت لري. دكلورين اتوم يو طاقه الكترون لري چي دغه يو الكترون دكلورين ورته والي د فلورين او هايدروجن سره ښئي    كلورين هم دنورو هلوجنو په څير په معمولي شرايطوكي ددوه اتومي ماليكولو په شكل پيداكيږي اوددغه ماليكولو اتومونه ديوي ساده اشتراكي (كولانسي) رابطي په واسطه سره وصل سويدي، ترعادي تودوخي او فشار لاندي كلورين دګاز په حالت كي دي .   1-3-3 استحصال : په عمومي ډول آزاد کلورين د کلورايدونو د اکسيديشن له لاري تر لاسه کوي د کيميا په لابراتوارونو کي د مالګي دغلظت له اکسيديشن څخه په تخنيک کي NaCl له اوبلن محلول څخه د الکتروليز په طريقه کي لاسته راځي. د کلورين د استحصال ځيني مهمي طريقي په لاندي ډول دي. 1.      د اوبلن سوديم کلورايد له الکتروليز څخه چي له هغه څخه سوديم هايدرو اکسايد او هايدروجن هم لاسته راځي . 2Na + 2 Cl + H2O -----------> H2 + Cl2   +  2 Na  +  2OH 2 NaCl + 2 HOH ---------> H2  +  Cl2  + 2 NaOH           يا 2.      MnO2  یا KmnO4  کولاي شي چي د غليظ HCl  په مجاورت کي کلورين په لاس راکړي. MnO2 + 4HCl -------------> MnCl2 + Cl2 + 2 H2O     KmnO4  + 16 Hcl ---------------> 5Cl2 + 2 MnCl2 + 2 KCl + 8 H2O 3.      کله چي په صنعتي محصولاتو کي Ca, Na او Mg توليديزي په دي تعاملونو کي د يو فرعي محصول په ډول کلورين هم تر لاسه کيږي . ددي محصولونو په هر يو کي يو وچ او مزاب کلورين الکتروليز کيږي او د Cl2 غاز په کتود کي لاسته راځي د مثال په توګه : 2NaCl  --------------> 2 Na + Cl2 4.      دسره زرد کلورايد د تودوخي په ورکولو سره ډير خالص کلورين لاسته راځي . 2 Al Cl3 ------------> 2 Al + 3Cl2   1-3-4 کیمیاوی تعاملونه : په کيميا وي تعاملونو کي کلورين اکثراً د کلورايد د مرکبونو په ډول تعاملونه تر سره کوي ولي دلته د آزاد کلورين ځيني کيمياوي تعاملونه د نموني په توګه وړاندي کوؤ . 1.      کلورين د کلسيم هايدرو اکسايد سره تعامل کوي کلسيم هايپو کلوريک اسيد په لاس راکوي.  2Ca(OH) + Cl2 = Ca(ClO)2 + CaCl2 + 2 H2O 2.      کلورين د فلورين سره د کلوريشن عمليه تر سره کوي او د فلورايد کلورين په لاس راکوي.  2Fe + 3 Cl2 = 2 FeCl3 3.      کلورين  د ذغال په موجوديت کي د TiO2  اکساید سره به لاندی ډول تعامل کوي. TiO2 + 2Cl2 + C  = TiCl4 + CO2 4.      کلورين د هايدروجن سره تعامل کوي هايدوجن کلورايد په لاس راکوي H2  + Cl2 = 2 HCl 5.      که چيري کلورين په اوبو کي چي په هغه کي د سيماب اکسايد د سپنشن په ډول وي. جريان ورکړشي دHClO  ضعیف تیزاب تولیديږي. 2Cl2 + H2O + 2HgO = 2HclO + Hg2OCl2                     6.      کلورين د هايدرو کاربونونو د کلورينيشن کلولو په وخت تعويضي تعامل تر سره کوي په دي تعاملاتو کي هغه هايدروجن چي له کلورين سره اړيکه لري د کلورين په واسطه تعويض کيږي او د هايدرو کاربن کلورونيشن شوي مرکب حاصليږي د مثال په توګه د کلورين تعامل له ميتان سره په نظر کي نيسو CH4 + CL2 ------> CH3Cl  + HCl   1-3-5  مرکبونه او اکسيديشني درجي  الف:  د کلورين د(-1)اکسيديشني درجي مرکبونه (نوت کمبِوتر بعداً ادامه بعد اې معادله) ...... د مختلفو کلورايدونو د خواص توپير د دوي تر منځ په تعاملونو کي معلوميږي د مثال په توګه KCl + AlCl3 = K[AlCl4] دلته قلوي کلورايدونه دونرجوړه الکترون او تيزاپي کلورايدونه اکسپتر جوړه الکترون دي. امفوتري کلورايدونه هم تيزابي مرکبونه او هم قلوي مرکبونه سره تعامل کوي د فلزونو ډيرکلورايدونه په اوبوکي ښه د حل کيدو قابليت لري.     په غيرد  (CuCl , AgCl , TiCl, AuCl, PbCl2   ) .   د کلورين د (-1) اکسیدیشنی مرکبونه له ډلي څخه د کلورين  بيناري مرکبات  لکه هايدروجن کلورايد (HCL)، هايدروجن برومايد HBr او هايدروجن ايودايد HI ډیر صنعتی اهمیت لری چی به عادی حالت کی HCl  بيرنګه غاز دي اوتيزبوي لري.داغازپه اوبوکي په پراخه پيمانه حل کيږي اولاسته راغلي محلول دهايدروکلوريک اسيد يا دمالګي تيزاب په نامه ياديږي. د هغه د ويلي کيدو ټکي -144.2 Co  او د جوښ ټکي -84.9 Co  دي. په صنعت کي HCl  د ساده موادو له ترکیب  څخه تر لاسه کوي. H2 + Cl2 = 2HCl هايدورجن کلورايد په ښه توګه د اوبو پواسطه ) په 20Co توروخه کی حجم  داوبو او 450 حجم HCl)جذبیږي. د HCl ماليکول په اوبوکي تقريبا په بشپړه توګه ايونايز کيږي. HCl + + H2O  ......... > H3O  +   + Cl— هايدورجن کلورايد کولاي شي چي د سوديم کلورايد اوګوګړو غليظ تيزاب ته د حرارت ورکول پواسطه استحصال کړو: NaCl  + H2SO4    --------->  NaHSO4  +  HCl   که NaHSO4 او  NaCl ته په شدت سره حرارت ورکړل شي په دي صورت کي Na2SO4   او HCl   توليديږي. NaC  +  NaHSO4     --------->  Na2SO4      +    HC   دHCl  اوبلن محلول یو قوی تیزاب دی چی د مالګی د تیزاب په نامه یادیږی چی د یو قوی تیزاب په توګه په تخنیک ، طبابت او لابراتواری تطبیقاتو کی استمالیږی په ورته ميتود کولاي شو چي  HBr  او   HI استحصال کړو ب: د کلورین د (+1) اکسیدیشنی درجی مرکبونه(کمبيوتر نوټ)........... او همدارنګه د هغه په مربط مغلق انيونونه ته لکه [ClN]-2          [ClO]-         [ ClF2]-                      کي موجود دي (درباره HCl ادامه صفحه 136 همکار و شکل رسم شود) CL3N                  Cl2O                 CLf [ClN]2-             [ClO]-        [Clf2]- د کلورین د دوه ګونی (+1) مرکبونو له ډلی څخه په نسبتی توګه یواځی ClF چی یو ضیف اکزوترمیک مرکب دی باثبات دی د Cl3N نایتراید او Cl2O اکساید اندوترمیک مرکبونه دی او بی ثباته دی . د کلورین دوه ګونی(+1) مرکبونه تیزابی خواص لری چی د اوبو په تعامل کی معلومیږی. Cl2O + HOH = 2HClO ClF + HOH = HClO  +  HF Cl3N + HOH = 3 HClO + H3N د CLO-  هایپو کلورایت له مشتقونو څخه القلی او مځکنی القلی مرکبونه په نسبتی توګه ثابت دی او په اوبو کی منحل دی. که چیری کلورین د ساړه قلوی محلول څخه تیر شی نوموړی مرکبونه پلاس راځی 2KOH  + Cl2        =    KCl  +KclO   +H2O هایپوکلوریک اسید HClO غیر ثابت دی یواځی د نری محلول په حالت کی وجود درلودلای شی او د کلورین او اوبو د تعامل څخه لاسته راځی. Cl2  + HOH  = HCl + HClO     نوموړی تیزاب یو ضعیف تیزاب دی (K=4*10-8) د هایپو کلورایتونو له محلولونو څخه کولای شو چی نوموړی تیزاب په لاندی ډول تر لاسه کړو. NaClO + H2O + CO2 -----------> NaHCO3  +  HClO  د کلورین +1 مشتقونه قوی اکسیدانت دی په خاصه توګه ClF د کلورین په مقایسه د مرکبونو سره په شدید تره توګه تعامل کوی. هایپو کلورایتونه بیرنګه کوونکی موادو په ډول استعمالیږی. د دوی له ډلی څخه کلسیم هایپو کلوریک Ca(ClO)2  زیاد ترعملی ارزښت لری او د لاندی تعامل په اساس لاسته راځی. 2Ca(OH)2  + Cl2  =  2Ca(OH)2   + CaCl2  + 2H2O     ج: د کلورین 3+ اکسیدیشنی درجی مرکبونه:    ترای فلوراید ClF3 تترا فلورکلورات [ClF4]- ایون او همدارنګه دای اکسوکلورات انیون (III)  [Cl2O]-څخه عبارت دی ولی تراوسه [ClO2]  اکساید په سترګو شوی ندی. د ClF3 مالیکول قطبی ده µ=0.551  اود(1-2 ) شکل په مطابقT ماننده جوړښت لري   (1-2) شکل د ClF3 مآليکيول جوړښت[ 56 : 2 ]     [Clf4]  په عادی شرایطو کی په شین رنګ وجود لری د ذوبان ټکی یی -76.3 Co   اود جوښ ټکی یی 11.6 Co دی . د CLF  په مقایسه لږ ثبات لری د تودوخی په ورکولو سره له هغه څخه د ClF او F2 مخلوط حاصلیږی د کیمیاوی طبعیت له نظره ClF3 یو تیزابی ماده ده . نوموړی مرکب اکساید کوونکی خاصیت لری. د هغه له مشتقاتو څخه د  M[ClF4]تترا فلورو کلورات Cs, Rb, K, ډوله مرکبونو مشهور دی چی دMCl د فلوریشین په اثر او یا د مایع ClF3 سره د MF تعامل پواسطه لاسته راځی. MCl + 2F2  = M[ClF4] MF + ClF3 = M[ClF4] دلته M د K+ ,Cs+, Rb+,  فلزونو څخه عبارت دی. تترا فلورو کلورات (III) جامد مرکبونه دی چی په 200 – 300 Co  تودوخه کی تجزیه کیږی. د ClO2 اینون مشتقونه د کلوراتونو په نوم یادوی د کلورین (III) مرکبونه قوی اکسیدانت دی. ClF3 مرکب په بخار کی ډیر مقاوم کیمیاوی مرکبونه لکه پشمي شيشه ، المونیم اکساید Al2O3 ، مګیزیم اکساید MgO او داسی نور سوځی. 2Al2O3 +4ClF3 = 4 AlF3 + 3O2 +2 Cl د جامد عضوی مرکبونو په موجودیت کی د کلورایتونه ضربی پواسطه انفلاق کوی . د کلورایتونو له ډلی څخه سودیم کلورایت مرکب NaClO2 په نساجی او کاغذ جوړونو کی د بیرنګه کوونکی مواد په ډول ګټه اخستل کیږی . د:- د کلورین (+5) اکسیدیشنی درجی مرکبونه د کلورین (+5) اکسیدیشنی درجی مرکبونه عبارت دی له: ClF5 , ClOF3 , ClO2F    Cl2O5                  [ClF6]       , [ ClOF4] , [ClO3F]2- ,    [ClO3]     (پنتا فلوراید ، اکسوترای فلوراید ، دای اکسوفلوراید، دای کلورو پنتا اکساید) د ClF5 مالیکول څلوروجهی هرم شکل لری . ClF5   لږ باثباته غاز دی (د ویلی کیدو ټکی یی -93Co  د ایشیدو ټکی یی -13Co  دی ) د ClF3 د فلوریشین پواسطه هغه ترلاسه کیږی. ClF3 + F2 = ClF5      ∆H298 =- 33Kj دای اکسو فلوراید کلورین ClO2F کلوراید فلوراید یو بیرنګه غاز دی او په کافی اندازه ثبات لری (ویلی کیدو -115 Co    اشیدو ټکی-6 Co) چی د CLO2   له فلوریشن څخه پلاس راوړی کلوراین فلوراید تیزابی مرکب دی او د هغه هایدرولیز د لاندی مادلی له مخی تر سره کیږی. ClO2F + H2O  = HClO3 HF  که چیری د فلورایدونو او کلورایتونو محلول په دوامداره توګه تودوخه ورکړل شی د [ClO3F]2- د انیون مشتقونه لاسته راځی. CuF2 + Cu[ClO3]2 ---------------> 2Cu[ClO3F] د کلورین (V) اکساید تر اوسه ندی پیژندل شوی [ClO3]  مشتقونه د کلورایتونو په نامه یادیږی لکه پتاشیم کلورات KClO3  (برتوله مالګه) چی ډیر عملی بڼه لری که چیری کلورین د داغ KOH محلول څخه تیر شی نو پتاشیم کلورات په لاندی ډول لاسته راځی 6OH +3Cl2 = 5Cl + ClO3 + 3H2O 6 KOH +3 Cl2 = 5 KCl + KClO3 3 H2O  هایدروجن ترای اکسو کلورات (V) HCLO2  په اوبلن محلولونو کی یو قوی تیزاب ده چی د کلوریک اسید نوم یادوی. کلوریک اسید د خواصو له نظره HNO3  شباهت لری د هغه مخلوط HCl  سره یو قوی اکساید کوونکی(لکه سلطانی تیزاب) ده د KCLO3 (برتوله مالګه ) څخه د ګوګړو د تولید او د اورلوبی د مخلوط لپاره ګټه اخیستل کیږی سودیم کلورات NaClO3   د هرزه ګیاهانو د له منځه وړلو د پاره په کار وړل کیږی.     د کلورین (VII) مرکبونه:  د کلورین لوړ ترینه اکسیدیشنی درجه +7 دی چی دهغه په اکساید کی وی تعداد اکسو فلورایدونه په هغه پوری اړوند انیونی کامپلکسونه ترسترګو کیږی. Cl2O7        ClO3F       ClO2F3       ClOF5      ClF7              [ClO3]           [ClO3F2]        [ClO2F4]                                د کلورین (VII) اکساید مایع بیرنګه ده د ویلی کیدودرجه يي  -93.4 Co  او د اشیدو ټکی یی +83Co  لری که چیری د فاسفور(V) اکساید او هایدورجن اکسو کلورات (VII) مخلوط ته تودوخه ورکړل شی د کلورین (VII) اکساید تر لاسه کیږی. 6HClO4+P2O5 = 3Cl2O7 + 2H3PO4 Cl2O7 اکسايد به نسپتي توګه باثبات دي ولي که چيري 120 Co  پوري تودوخه ورکړل شي په انفجاري توګه تجزيه کيږي. تترا اکسو کلورایت (VII) د پرکلوریت په نامه هم یادوی. دوی په اوبوکی ډیر ښه حلیږی. د هغه مربوطه تیزاب پرکلوریک (HClO4)  بیرنګه مایع ده او په آسانی سره چاودی (انفلاق کوی) د کلورین د اکسیدیشنی نمبر په زیاتیدو سره د HClO4, HClO3 , HClO2, HClO  په لړی کی تيزابیت زیاتیږی. HClO        HClO2      HClO3         HClO4        PK:         7.2        2.0            -1                -10          دا په دی معنی ده چی د نوموړی مرکبونو په لړ کی د اکسجن د اتومونو په زیاتیدو سره د O-H اړیکی استحکام ضعیف کیږی.     د کلورین (+4) او (+6) اکسیدیشنی مرکبونه: هغه مرکبونه چی په هغه کی کلورین په (+4) او (+6) اکسیدیشنی درجه عمل کوی هم موجود دی. لکه ClO2  او ClO3  په عادی حالت کی ClO2  شین زیړ ډوله رنګ لری چی غاز په حالت کی ده د هغه اشیدو ټکی 9.9 Co او ويلي کيدو ټکی -59 Co دی. او تیز بوی لری. ClO2 یو قوی اکسیدانت دی چی په قلوی محیط کی PbO اکسیداید کوی. PbO + 2ClO2 +2NaOH = PbO2 + 2NaClO2 + H2O کلورین دا اکساید درڼا پواسطه تجزیه کیږی او همدارنګه د لږ حرارت په اثر یا ضربه او یا د توده موادو  سره په تماس کی په انفلاقی ډول تجزیه کیږی. ClO2 د کاغذ په سپینولو او هم د قوی اکسیدانت په توګه ګټه ځینی اخستل کیږی. ClO3 په عادی شرایطو کی یو سور چرب ماننده مایع ده چی په 36 درجی کی منجمد کیږی. د خالص ډول سره ClO3  ثابت مایع ده او په عادی تودوخه کی په تدریجی توګه سره تجزیه کیږی که چیری ClO2  د اوزون (O3)  سره اکسیدیشنی شی نو ClO3 لاسته راځی .کلورین ترای اکساید (ClO3)   د اوبوسره شدیداً تعامل کوی او دوه ډوله تیزاب تولیدوی (کلورس اسید او کلوریک اسید) 2ClO3 + H2O = HClO3 + HCl O2                                                                                                      6-3-1 : استعمال ځايونه:     د کلورین ډیر ترکیبونه په تجارتی ډول تولیدیږی. زیاد تر دغه ترکیبونه ، جوړشوی عنصری مواد دی چی د کلورین او هایدروجن کلورراید په استفاده سره تر لاسه شویدی . دغه مواد د مثال په توګه په پلاستیک جوړولو کی د حلال په حیث راز راز حشرات وژونکی ، دارویی مواد یخچالونو او رنګونه کارول کیږی د HCl  ډیر مقدار د عضوی مرکباتو په سنتز کی ، د نفت په صنعت کی ، متالوروژی ، د فلزاتو پاک کول ، دغذایی موادو محصولونه او د معدنی کلورایدونو په تولید کی استعمالیږی. کلورین د کاغذ جوړلو په صنعت کی مصنوعی وریښم HCl  ، Br  ، I  سودیم هایپو کلوریت او د فلزی کلورایدونو په تولید کی پکار وړل کیږی . همدارنګه د کلورین څځه و اوبو په تصفیه او د نساجی په محصولانو کی استفاده کیږی. په اوسنی عصر کی له کلورین څخه د ښار والی د اوبو په زیرمو کی د میکروب وژونکی مادی په حیث په کارو وړل کیږی.                                 برمین ، آیودین او استاتین             1-4      -1 : طبعی سرچینی(Accurrence)   برومین او آیودین د هغوعناصرو له ډلی څخه دی چی د مځکی په مخ باندی په کافی اندازه وجود لری.                          (٪ 3*10-5 برومین او 1*10-4% آیودین ) برومین په معمولی توګه د کلورین د پتاشمی منرالونو سره یوځای په سترګو کیږی طبعی برومین دوه مستقر ایزوتوپونه لری چی له (50.56%)79Br  او (49.44)82Br  څخه عبارت دی آیودین یواځی یو 127I ایزوتوپ لری. همدارنګه د دوی مصنوعی ایزوتوپونه تر لاسه کیدای شویدی. برومین او آیودین د بحر په اوبو کی او همدارنګه د نفت د څاګانو په اوبو کی وجود لری چی په عمده توګه له همدی سرچینی څخه تر لاسه کیږی. استات په طبعیت کی عملاً نه تر سترګو کیږی. استات د یورانیم او توریم عناصروو دطبعی رادیو اکتیفی د تجزیی په محصولاتو کی تر سترګوشویدی، همدارنګه په مصنوعی توګه د هستوی تعاملونو له مخی لاسته راځی . آیودین لکه کلورین په ژوند ی ارګانیزم کی پیدا کیږی. ځانګړی وظائف تر سره کوی. 1-4-2 خواص(Properties) د هلوجنو په کورنی کی وروستی عنصر استاتین (At) نومیږی. چی یو رادیو اکتیو عنصر د ی دهغه کیمیاوی اطلاعات لږ دی ، د هغه عنصر په مصنوعی توګه د هستوی تعاملاتو په نتیجه کی لاسته راځی د هغه خواص د رادیو شیمی پواسطه مطالعه شویدی. نوموړی عنصر په عضوی محلولونو کی حل کیږی. د هغه AgAt  مرکب په اوبو کی غیر منحل دی. برومین او آیودین ځینی مهم خاصیتونه په (      )  جدول کی ښودل شوی دی. برومین یو دروند مایع دی چی نصواری سور رنګ لری. آیودین تور رنګ او فلزی ځلا لری. آیودین په آسانی سره  و غاز ته تبدیلیږی. چی بنفش رنګ لری. د برومین او آیودین د بخاراتو تنفس کول زهری دی . د وی په عضوی محلولونو کی ښه منحل دی. په تحلیلی کیمیا کی آیودین ډیر اهمیت لری. ځکه آیودین د نشایستی سره آبی رنګ تولیدوی نومړی عناصرله ځانه څخه تحمض او ارجاعی خاصیت ښکاره کوی. 1-4-3 استحصال(Preparation) 1.      برومین د بحر له اوبو څخه او آیودین د NaI مرکب څخه چی د بحر په اوبو کی وجود لری لاسته راوړی. 2.      برومین او آیودین د برومایدونو او آیودایدونو له اکسیدیشن څخه تر لاسه کیږی. یعنی که چیری د KI یا NaI ، H2SO4 او MnO2 مخلوط ته تودوخه ورکړو آیودین پلاس راځی. 2NaI- + Mn+4O2 +2H2SO4 = I2o + Mn+2SO4 + Na2SO4  +  2H2O 3.      برومین د بروماید د آیون له اکسیدیشن څخه چی د بحر په اوبو کی موجود دی د کلورین پواسطه چی اماید کوونکی عامل دی تر لاسه کیږی. 2KBr +Cl2 = 2KCl + Br2 4.      په امریکا ه کی د آیودین اصلی منبع د نفت په څاه گانو کی د تروی اوبی آیوداید آیون  دی . د دغه یون د کمولو لپاره د سودیم بای سلفات څخه استفاده کوی. Cl2+ 2 I -------> 2Cl + I   علاوه پردی په تجارتی ډول آیودین د هغه ناخالصو آیودایت څځه لاسته راځی . کومه چی په شیلیایی ښوره کی موجود دی . چی د ایودات د کمولو لپاره سودیم بای سلفات څخه استفاده کویږ 2 IO3 + 5HO3 ---------> I2 + 5SO4 + 3 H   + H2O د هواد جیریان په استفاده سره آزاد شوی Br2  له محلول څخه جلاکیږی او د وروستی مراحلو په جیریان کی له هوا څخه جلاکیږی او خالصی کیږی. 1-4-4 کیمیاوی تعاملونه(Chemical Reaction)    د فلزونو سره تعامل : 1.      دا چی هلوجنونه قوی اکساید کوونکی دی. نو ځګه پر فلزونو باندی په لوړ ظرفیت کی اثر کوی. برومین او آیودین د نجیبه فلزونو سره تعامل نکوی. ولی د نورو فلزونو سره تعامل کوی. 2Al + 3I2 -------> 2AlI3 Mg + Br2  ------> MgBr2 د غیری فلزونو سره ترکیب 2.      آیودین او برومین د سلفر او فاسفور غیر فلز سره په لاندی ډول تعامل تر سره کوی. 2P + 3 I2 ---------> 2PI3  Br2 + 2 S ---------> S2 Br2 3Br2 + 2P---------> 2 PBr د اوبو سره تعامل 3.      برومین د اوبو سره د رڼا په موجودیت کی په ډیر آهستګی سره تعامل کوی. 2Br2 + 2H2O ------------> 4H + 4Br + O2 د ځینو کولانسی مرکبونو سره تعامل 4.      برومین د کاربن مونو اکساید سره تعامل کوی. Br2 + CO -----------> COBr2   5.       آیودین د ښوری د تیزاب پواسطه اکسدیشن کیږی. 3 I2 + 10HNO3   -----------> 6HIO3  + 10 NO + 2 H2O 6.      د نورو هلوجنونو سره تعویضی تعامل Br2 + 2KI  ------------> 2KBr + I2 7.       د عضوی مرکبونو سره د هلوجنیشن په ډول تعامل کوی. C6H6 + Br2 ---------> C6H5Br + HBr                     ] [154-]         1-4-5 مرکبونه او اکسدیشنی نمبر(Compounds and Oxidation Number) د برومین ، آیودین او استاتین (-1) اکسیدیشنی درجه مرکبونه: برومین ، آیودین او ستات په لږ منفی برقیت کی برومایدونه آیودایدونه او استاتایدونه تشکلیلوی. برومایدونه او آیودایدونه کولای شی چی آیونی کولانسی – آیونی او کولانسی مرکبونه وی. د لمړی او دوهم اصلی ګروپ القلی عناصر برومایدونه او آیودایدونه آیونی دی. ولی دغیر فلزی عناصرو برومایدونه او آیودایدونه کولانسی دی. نوموړی مرکبونه مختلف کیمیاوی طبعیت لری او د دوی کړنی د هایدرولیز په وخت کی داسی ښودل شودید. KBr + HOH = تعامل په عملی توګه صورت نه نسی NaI + HOH =  // قلوی BBr3 + 3 HOH = H3BO3 + 3 HBr PI3 + 3HOH = H3PO3 + 3HI همدارنګه په لاندی تعاملونو کی د دوی کیمیاوی طبعیت په سترګو کیږی. KBr  + Al Br3 = K[AlBr4] 2KI + HgI2 = K2[HgIn]                 تیزابی    قلوی HBr  او HI غاز دی او په اوبوکی ښه حلیږی او په لوړو درجو کی آیونایزیشن کیږی . د دوی محلول قوی تیزاب دی چی د هایدور برومیک اسید او هایدرو آیودیک اسید په نوم یادوی. هایدروجن هلایدونه (H)  د H2SO4 په اړه داسی عمل کوی. چی HF  او HCl  د H2SO4  سره تعامل کی برخه نه اخلی ولی. 2HBr  د تودوخی په موجودیت کی H2 SO4  تر SO2  او HI سلفوریک اسیدیی تر H2S  پوری ارجاع کوی. 8 HI + H2SO4 = 4 I2 + H2S  + 4 H2O HBr او HI د فاسفورس د برومایدونو او آیودایدونو د هایدرولیتیکی له تجزیه څخه تر لاسه کیږی. د برومین, آیودین او استاتین(+1)  اکسیدیشنی درجی مرکبونه د برومین او د هغه انالوګونی (+1) اکسیدشنی درجی په اکسجن او هلوجنونو کی چی زیادتر منفی برقیت (الکترونګاتیفی) لری. تر سترګوکیږی.       د مثال په توګه: - IBr Icl IF Br2O BrCl BrF IO IBr2 ICl2 IF2 BrO BrCl2 BrF2   شماره د برومین (+1) مرکبونه د آیودین(+1) مرکبونه 1 BrF  سور رنګ غاز دی د ویلی کیدو ټکی یی -33Co او د ایشیدو ټکی یی 20Co IF- یواځی په سپکتروسکوپی طریقی موندل شویدی 2  BrCl  زیړ رنګ غاز دی د ویلی کیدو ټکی یی -54Co او د ایشیدو ټکی یی 5Co ICl   سور رنګ جامد جسم دی. د ویلی کیدو ټکی یی 27Co او د ایشیدو ټکی یی 97 Co 3 Br2O  نصواری رنگ مایع د ویلی کیدو ټکی یی 11Co او د ایشیدو ټکی یی -17 Co IBr خاکستری رنگ جامد ماده ده د ویلی کیدو ټکی یی 42Co او د ایشیدو ټکی یی 119   Co پورته یاد شوی مرکبونه (د Br2O په غیر) د ساده موادو د مستقیم تعامل په نتیجه کی تشکیلیږی ICl په غیر دوی ټول ډیر بی ثبات دی. د کیمیاوی طبعیت له مخی نوموړی د برومین (1+)او آیودین (1+) دوه عنصره مرکبونه تیزابی دی. ځکه دوی د اوبو سره په لاندی توګه تعامل کوی. Br2O + HOH = 2HBrO ICl + HOH = HIO + HCl همدارنګه د دوی تیزابی خاصیت د القلی فلزونو سره د دوی د تعامل له مخی هم لیدل کیږی. پوتاشیم دای کلوری آیودایت (I)   KCl + ICl = K[ICl2] CsI + AtI = Cs[AtI2] سیزیم آیودایت     د [BrBr2] , [II2] , [IBr2] , [Icl2] , [BrCl2]          آیونونه خطی جوړښت لری په دوی کی د کامپلیکس مرکزی اتوم مثبت چارچ غوره کوی او اطرافی اتومونه منفی موثر چارچ غوره کوی د مثال په توګه د [ICl2] په آیون کی σI= 0.11+ او    Cl= 0.55σ    او په [II2]  د آیودینی اتومونه چی مرکزی اتوم یی احاطه کړیدی 0.5-  دی [ماخذ] د EO مشتقات (هایپوبرمایت او هایپوآیودایت ) دخواص او د استحصال طریقی له مخی د هایپو کلورایدونو سره شباهت لری. او د تودوخی په اثر دوی د سپرو پورسیونیشن کیږی. 3KEO = 2KE-1 + KE+5O3 او یا د اکسجن په تولید سره تجزیه کیږی 2KEO = 2KE + O2 اکسو برومات (+1) (لکهHBrO  ) اکسوآیو دات (+1) (لکه HIO ) یواځی په نری اوبلن محلول نو کی پیژندل شویدی. د دوی اوبلن محلولونه لکه HClO ضعیف تیزابونه دی او دهایپوبروس اسید او هایپو آیودس اسید په نامه یادیږی . د برومین (1+) او آیودین (1+) مشتقات قوی اکساید کوونکی دی.  د برومین (3+) او آیودین (3+) اکسدیشنی درجی مرکبونه (3+) اکسیدیشنی درجی د برومین او آیودین لپاره په ترای هلایدونو او د هغوی په کامپلکس آیونو کی لیدل کیږی. BrF3               Icl3          IF3      [BrF4]             [Icl4]    [ IF4]      آیودین (3+) د تودوخی کښته تر 0 Co  زیړ رنګه مرکبونه لکه I(INO3) , I(IO3)3 او I(CLO4)  او داسی نور مرکبونه تولیدوی. د BrO2 , ClO2  او IO2  انیونونه غیر ثابت دی او په آسانی سره د سپروپوریشن (بی تناسب کیدونه) کیږی. د برومین او آیودین ترای هلایدونو (BrF3 په غیر ) جامد دی او په آسانی سره ویلی کیږی . دغه مرکبونه تیزابی خاصیت لری او ځینی یی د امپیوتری مرکبونو په شان عمل کوی او دوی هایدورلیز کیږی. د برومین (5+) او آیودین (5+) اکسیدیشنی درجی مرکبونه: بورمین او آیودین په لاندی مرکبونو او د هغوی په مربطه انیونونو کی له ځانه (5+) اکسیدیشنی درجی ښکاره کوی. I2O5 IO2F IF5 BrO2F5 BrF5 مرکب [IO3] [IOF2] [IF6] [BrO3] [BrF6] انیون د آیودین او برومین فلورایدونه اکسایدونه او اکسی فلورایدونه بیرنګه مرکبونه دی. BrI5 (د ویلی کیدو ټکی -62 Co  ) IF5 (د ویلی کیدو ټکی یی 9.6 Co ) اود BrO2F ( // -9 Co) مایع I2O5  او IO2F جامد  مواد دی. د آیودین (5+) مشتقات دبرومین د (5+) مشتقاتو په نسبت ثابت دی . د مثال په توګه I2O5  او IO2F یواڅی 300 Co څخه لوړ تودوخی تجزیه کیږی. نوموړی مرکبونه د ابوسره په شدت تعامل کوی او تیزاب تولیدوی . I2O5 + H2O = 2HIO3 IO2F+ H2O = HIO3 + HF BrF5 + 3 H2O = HBrO3 + 5HF د قلوی مرکبونو سره اړوند مالګی جوړوی، KF + If5 = K[IF6]  6KOH + If5 = K[ IO3] + 5Kf+3H2O HBrO3 او HIO3 په اوبلن محلول کی تیزابی دی چی د برومیک اسید او آیودیک اسید په نوم یادوی. د HclO3  ، HBrO3 او HIO3 په قطار کی تیزابی خاصیت تر یو څه اندازه کمیږی اما د دوی ثبات معکوس زیاتیږی.چنانچه HClO3 یواځی د محلول په حالت کی موجودد کیدلای شی HIO3 کولای شی چی په آزاد حالت کی هم تولید شی جامد HIO3 بیرنګه کرستالونه لری (ویلی کیدو ټکی 110 Co ) نوموړی مرکب کولای شو چی د سلفوریک اسید سره د آیودیت په مقابل کی تر لاسه کړو د نورو عناصرو آیو دایتونه ډیر ثابت دی په خاصه توګه د دوی یو تعداد په طبعیت کی هم موندل کیږی . KIO3 د مخلوط په ډول د چیلی ښوری سره NaIO3 د مستقل لاوتاریت (Lawtarit) منرال په ډول موجود دی برومیتونه او آیو دیتونه په شدید تودوخه کی تجزیه کیږی اکسجن تولیدوی. د برومین (7+) او برومین (7+) اکسیدیشنی درجه مرکبونه: (7+) اکسیدیشنی درجه د برومین لپاره کمتر لیدل کیږی. (7+) اکسیدیدشنی درجه د آیودین مشخصه ده د هیپتافلوراید IF7 او ترای اکس فلوراید  IO3F مرکبونه پیژندل شویدی. پدی وروستیو وختونو کی د برومین (7+) مرکبونه چی د IF7 او د BrO4 آیون څخه عبارت دی تر لاسه شویدی. IF7 لاسته راځی IF7  تیزابی خاصیت لری او هایدرولیز کیږی. IF7 + 6H2O = H5IO6 + 7HF IO3F کرستالی مرکب دی په 40Co   تودوخه کی تجزیه کیږی هکزا اکسو آیدودایت (7+) هایدروجن H5IO6  کرستالی بیرنګ جسم دی په اوبو کی حلیږی د H5IO6  (د آیودین تیزاب) تیزابی خواص د HclO4 په مقایسه ډیر ضعیف دی. کله چی د آیودین تیزاب خنثی سازی کیږی تیزابی مالګی . منځته راځی . تتراکسوبروماتونه (7+) یعنی پر برومایتونه د قلوی په محیط کی د ترای اکسو بروماتونه (5+) د اکسیدشن څخه لاسته راځی . د مثال په توګه د فلورین پواسطه NaBrO3 + F2+ 2NaOH = NaBrO4 + 2NaF + H2O HBrO4  په آزاد ډول لاسته ندی راغلی ، خو د دوی اوبلن محلولونه ترلاسه شوی دی. دبرومین او آیودین مرکبونه اساساً د دواګانو د تولید لپاره او همدارنګه د کیمیاوی انالیز لپاره استعامالیږی. 1-4-6 استعمال ځايونه(Usage) :  برومین : په اوسنی وخت کی د برومین اصلی ځای په کاروړلو کی د اتلین بروماید (CH2Br – CH2Br)  په تولید کی دی چی په Pb لرونکی بنزین کی د تترا ایتایل سرب عامل سره استعمالیږی. ایتلین دای بروماید د برومین لازم مقدار په PbBr2  کی د Pb تبدیلول تامینوی چی د موتور په دننه کی د احتراق په تودوخه کی فرار کوی. پدی ترتیب PbBr2 د موتر (ماشین) له اګزو(سلندر) څخه خارجیږی او د موتور په دننه کی نه پاتیږی. اما پدی وروستیو وختونو کی ددی مصرف لږ شویدی ځکه د ژوند د چاپیریال ساتنی د ککړتیا ضد قوانین پلی کول ددی سبب شوی چی په ډیر و هیوادونو کی د Pb لرونکی بنزین د مصرف څخه لاس واخلی. Pb لرونکی عضوی ترکیبونه په اوسط ډول باندی د کیمیاوی موادو په صنعتی سنتتز، رنګونه دارویی مواد ، دود تولیدونکی ترکیبونه او اور غورځونکی مواد لپاره پکار وړل کیږی. معدنی برومایدونه په طبابت ، رنګبری، مواد او عکاسی (AgBr) کی د مصرف ځای لری. همدارنګه برومین د تالابونو یا صوصنونو په پاکولو کی، د آیرکندیشن او فوتوګرافیر کی استعمالیږی. آیودین : د آیودین او د هغه ترکیبونه د نورو هلوجنونو او هلایدونو په نسبت ډیر لږ د استعمال ځای لری . د هغه د کارولو مهم ځایونه د فیلمونو، عکسونو ، رنګونو ، تیلو او AgI (د عکاسی لپاره) څخه عبارت دی. استاتین:       په ننی عصر کی په هستوی بټیو کی تری استفاده کیږی  .       د آیودین او  کلورین پیژندنه: الف. نشایسته په ګرمو اوبو کی حل او آیودین د محلول څو څاڅکی ورواچوی. ګوری چی یو آبی رنګه محلول لاسته راځی چی د آیودین موجودیت ثابتوی. ب. که د فلتر کاغذ د پتاسیم آیوداید په محلول لوند او د نشایستی د محلول څاڅکی ورباندی واچول شی او بیا دا کاغذ د بلیک واتر(سپینولو اوبه) د بوتل د خولی د پاسه د یو څه وخت لپاره ونیول شی. دلته هم د فلتر کاغذ ابی رنګ اخلی دا ځکه چی د بلیک واتر د بوتل څخه د کلورین ګاز راوځی او هغه چی د فلتر کاغذ ته ورسیږی نو د پتاسیم آیوداید په محلول کی د -I آیون په آزاد آیودین 0I2 اوړی او د کاغذ رنګ آبی ګرخی. پدی ډول د کلورین موجودیت ثابتیږی. Cl2 (g)  +  2e  →  2Cl- 2I-     -  2e   →  0I2 0Cl2   +   2I-  → 0I2  +  2Cl-   ولی دا چی آیودین د پتاسیم آیوداید څخه نه یواخی د کلورین بلکه د نورو اکسیدانو په واسطه هم آزادیدای شی. نو د کلورین د پیژندنی دا لار دومره اطمینانی نه ده.   ج. د فتر کاغذ د آیودین په رقیق محلول لوند کړی دلته د فلتر کاغذ د آیودین قهوه یی رنګ اخلی بیا نو د هوا کش لاندی په یوه کوچنی فلزی قاشقه کی یو څه سلفر واخلی او د برقی منقل د پاسه یی وسوزی او ددی لوګی د پاسه د ایودین په محلول ککړ قهوه یی رنګه د فلتر کاغذ د یو څه وخت دپاره ونیسی وینی چی د کاغذ رنګه له منځه ځی. یعنی دلته آیودین د اوبو به موجودیت کی د سلفر دای اکساید(د سلفر لوګی) سره تعامل کوی او د آیودین څخه HI چی یو بی رنګه مرکب دی جوړیږی او د فلتر د کاغذ قهوه یی رنګ له منځه ځی. د پوتنیو تغیراتو کیمیاوی تعامل داسی دی.                                                      0I2     +   2e  → 2I- +4SO2 + 2H2O – 2e    →    (SO4)-2  + 4H 0I2 +  +4SO2 +  2H2O →   2I-  +  (SO4)-2  + 4H                     دڅپركي ( فصل ) خلاصه: summary  chapter په صنعتي مقياس هايدروجن له CH4 او داوبو بخار، د كوك او د اوبو بخار (ګاز- اوبه محصول)  داوسپني او د او بو بخار ، د هايدرو كاربنو سره كريكنګ (په سپكو هايدرو كاربنونو باندي دروند هايدروكاربنونو ماتيدل) د الكتروليز پواسطه څخه توليديږى. په لابراتورونو كي ساده ترينه طريقي د هايدروجن استحصال تعويضي تعاملونه دى. دهايدروجن اكثره تعاملونه د تودوخى په لوړو درجوکي ترسره كيږي ځكه د H-H   اړيكي انرژي لوړه ده. هايدروجن څوډوله هايدرايد تشكيلوي. مالګي ډوله هايدرايدونه، (بين شكافي او كامپلكسي هايدرايدونه.). هايدروجن د اكثروغير فلزونو سره كوولانسي تر كيبونه جوړوى. هايروجن د هلوجنونو سره بي رنګه كوولانسي ګازونه چي عمومي فورمول يې   HX دي توليدوي چي په هغه  کي  X  دهلوجن يو اتوم دي. هايدروجن د اكسيجن سره او به توليدوي او د  S سره H2S، د نايتروجن سره NH3   (هابرمحصول،) دكاربن سره هايدروكاربنونه ( برګيوس محصول) په لاس راكوى. ډيري فلزي اكسيدايدونه د هايدروجن پواسطه ارجاع كيږي، ازاد فلز او اوبه توليدوي. هايدروجن دCO(gas)  سره ( دلوړو تودوخي او فشار لاندي د كتليزاتور په مجاورت) تركيبږى او ميتانول  CH3COH په لاس راكوى. هلوجنونه د دوه اتمي ماليكولونو په صورت كي وجود لري.F2 او  Cl2  ګازدي، Br2   مايع او   I2جامد دي. پخپل تناوب كي ددې هلوجنونو هر يو تعامل پذير ترينه غير فلز دى او ترټولو ډير تعامل پذيرF2غير فلز دي. د هلوجنونو د تحمض نسبي قدرت ددوي داتمي اندازه په زياتيدو سره کموالي مومي په دې ترتيبF2  كولاى شي چي ددوى په مالګي كي د كلورين ، برومين او آيودين ځاي ناسته شي.  Cl2كولاى شي چي دبرومين او آيودين ځاي د هغوي په مالګي كي ونيسي او   Br2 هم كولاي شي چي د آيودين ځاى دهغه په مالګي كي ونيسي. د هلوجنونو استحصال په دې ترتيب دې چي د  KF  محلول له الكترو ليز څخه په HF   مايع كي فلورين ترلاسه كيږى. كلورين دNaCl  اوبلن محلول له الكتروليز څخه، برومين د دريابونو اوبو څخه د Br- آيون د اكسيديشن په نتيجه كي چي د Cl2 او I2  پواسطه ترسره كيږى،لاسته راځي.    د F2په اثتثنا( چي بايد د الكتروشيمي په طريقه ترلاسه شي) ټول هلوجنونه په لابراتوار كي استحصاليږى .هغه په دي توګه چي د هايدروهلايدونو او بلن محلول يا د هلايدونو سوديم لرونكي محلولونه او  H2SO4  ديو تحمض كوونكي مادي په علاوه كولو ترلاسه كيږي. داسي تركيبونه هم پيژندل شويدي چي ددوومختلفو هلوجنونو له تركيب څخه منځته راغلى دي.چي( بين هلوجني تركيبونه) نوميږى. كه چيري د هلوجن سره هايدروجن مستقيما تعامل وكړى هم هايدروجن هلايدونه ترلاسه كيداى شي. په علاوه كولاى شو چي د   CaF2 او NaCl  څخه دګرم اوغليظH2SO4     په موجوديت  کي هم   HF   او   HCl  په آساني سره ترلاسه كړو. همدارنكه    NaI اوNaBr     څخه د H3PO4     په موجوديت کي كولاى شو چي  HBr    او    HIلاسته راوړو. په اوبلن محلول كي     HBr, HCl او  HI   قوي اسيدونه او  HF يو ضعيف اسيد دي. فلزي هلايدونه كولاى شو چي د عناصرو په مستقيم ډول تعامل څخه ، يا د هايدوراكسايدونو، اكسايدونو، كاربناتونو تعامل د هايدروجن هلايدونو څخه توليد كړو. په دې تركيبونو كى د اړيكي ( پيوند) ماهيت د شديدي آيوني ترقوى كوولانسي په تغير كي دي. كليدي مفاهيم: د برګيوس محصول (  )  :  د اهغه محصول دى چي د كتاليزاتور په موجوديت کي د لوړو تودوخي لاندى ترسره كيږي چي په هغه كي هايدروجن او دكاربن نرم ګرد( پودر يا ايره) يو دبل سره تركيبيږي او هايدروكاربنونه په لاس راكوي. كراكنګ  ( انشقاق   craching   ): هغه محصول دي چي په هغه كي درانده هايدروكابنونه ماتيږي او په هغو تركيبونوتبديليږي چي كوچنى ماليكولى وزن لرى، داعمليه زيا تره دنفت د تصفيي په كارخانو كي استعماليږى.   تعويضي (جانشيني) تعامل(L  )  هغه تعامل دى چي په هغه كي يو عنصر  يا دعناصرو ګروپ د بل عنصر ( يا دعناصروګروپ) ځاى په يو تركيب كي نيسي. 1)      هابرمحصول( E   ) : هغه محصول دى چي دلوړ فشار (300-1000 اتوموسفير) او لوړي درجې د تودوخې (C0 400-600) ديو كتاليز اتور په موجوديت كي ترسره كيږي، او په هغه كي هايدروجن د نايتروجن سره يو ځاي كيږى امونيا جوړوى. 2)      د هلوجنو خپل منځي تركيب (  E ) : دهغه تركيب څخه عبارت دى چي له دوو يا څو مختلفوهلوجنونو د تركيب څخه ترلاسه كيږى. 3)      د اوبو بخارسره د ريفورمنګ محصول (  E  ) : هغه صنعتي استحصال دى چي د هايدروجن د تهيه كولو لپاره د او بو دبخار او هايدروكاربنونو له تعامل څخه استحصاليږى. 4)      ګاز-اوبه:   ( E  )   :  يو مخلوط دى چي د كاربن مونو اكسايد او هايدروجن څخه جوړيږى چي په صنعتى ډول د كوك سره د اوبو دبخار له تعامل څخه توليديږى. 1 -8    د څپرکي پوښتني 1        – په طبيعت کي هايدروجن په کوم ډولونه وجود لري؟            2–  د هايدروجن کيمياوي تعامل معادلي د لاندي اجزاووسره وليکي Na ,Ca,Cl2,N2,Cu2O,CO,WO3         3–  د  CaH2  او  HCl فزيکي خواص اوتعاملونه د اوبوسره پرتله کړي 4– په طبيعت کي د هلوجنونو اصلي سرچيني څه شي دي؟ 5        - د هلوجنونودصنعتي استعمال ځايونه ولکي؟ 6        - د HF کيمياوي تعامل معادلي د لاندي ترکيبونوسره وليکي SiO2  ,Na2CO3  ,KF   ,CaO   7        – ایادهلوجنونوان حلالیت په اوبوکی هم توپیرلری اوکنه ، توضیح ورکړی ؟ حل :  دفلورایدانحلالیت په اوبوکی نظرنوروهلوجنونوته کاملاً توپیرلری . مثلاً کلسیم کلوراید ، بروماید اوایوداید په اوبوکی ښه حل کیږی . حال داچی کلسیم فلوراید په اوبوکی حل نه دی همداراز دنقری کلوراید ، بروماید اوایوداید په اوبوکی غیرمنحل امادنقری فلوراید په اوبوکی حل کیږی . 8        -  دهلوجن اودفلزداکساید تعامل ( دارجاع کوونکی معیارپه موجودیت کی )چی دهغه هیلاید حاصل ولیکی؟ حل : Cr2O3 (S) + 3C(S) + 2Cl2(g)                2CrCl3+3CO(g)                                   9        – دهایپوهلوس اسیدونوعمومی فارمول ولیکی ، اودامرکبات څرنګه استحصالیږی . په کیمیاوی معادله کی یی افاده کړی ؟ حل : دهایپوهلوس اسیدنوعمومی فارمول HOX دی چی X  دهلوجن څخه استازیتوب کوی . X2 + H2O                     HOX + HX   Cl2(g) + H2O(aq)                       HOCl(aq) + HCl(aq)   10    – په لاندی مرکباتوکی دهلوجن داکسیدیشن نمبرتعین کړی ؟       دوهم فصل( څپرکي )

ضرورت کوریکولم درسی (نصاب تحصیلی )درسیستم کریدت

 دريکی از ورکشاپهای یک هفته ای که درموردانکشاف کوريکولم درسي، سيستم کريدت ومفردات درسی درسالون کنفرانسهای وزارت تحصیلات عالی درسال 1388 برگزار شده بود محوربحث زیادتر روی موضوعات ذیل متمرکز بود:

·         مشکلات وزارت تحصیلات عالی.

·         بازنگری کوريکولم های درسي .

·         رفتن بسوی کریدت وجمع اوری داده هابخاطر ثبت وراجسترنمودن

·         ساختن یک ستراتیژی پلان عینی وعملی.

·         شروع تحقیقات مجدد درسطح پوهنتونها،بوجوداوردنریفورم واصلاحات دربخشهای تدریسی واداری تحصیلات اداری.

·         ترقی وپیشرفت زندگی مردم وکشور.

·         همگامی با تحصیلات عالی جهان مطابق نورم وستندردهایقبول شده.

·         بوجوداوردن رقابت های سالم بین پوهنتونها.

·         کاریابی واستخدام فارغ التحصیلان دربخشهای مربوطه و......بود.

ادامه نوشته

عنصاصرساختاری مقاله های علمی – تحقیقی

 درباره مفهوم و انواع مقاله مطالب گوناگونی توسط علاقمندان و محققان در مجلات، رساله ها واثرها برشته تحریر آمده است از جمله عده ای مقاله رایکی از آثار بیانی - تحریری گفته اند که بگونه بهتری میتواند مسائل گوناگون علمی را ارایه و بیان بدارد . چنین نوع ابزار بیانی هم علمی است ، هم ادبی و یا اینکه علمی- تحقیقی می باشد . واضح است که برای مقاله های علمی تحقیقی خصوصیات محتوایی و ساختاری مخصوصی در نظر گرفته می شود که در وقت تحریر و ترکیب آنها باید مد نظر باشند و جود این خصوصیات اصل مقاله را با غنا و معتبر می سازد و زمینه آفاده مطالب و مفاهیم آن را اسان می سازد و عده دیگر ی مقاله را قطعه یی ا ز بیان انشایی گفته اند که بگونه نثر با عبارتی روان در باره موضوعی مشخص نگاشته می شود و دارای حجم متوسط است (1-59).

مقاله دارای  انواع مختلفی چون ادبی، علمی،علمی-   تحقیقی  وتحقیقی  می باشد ، اما این مقاله در راستای مقاله تحقیقی برشته تحریر در آمده است .

ادامه نوشته

ازموینه د زده کوونکوله انده

    دا یو څرګند واقعیت دی چی  ازموینه یو با ارزښته پدیده ده چی د ازمویني وروسته زده کوونکی د امتیاز خاوند ګرځی او خاص قیمت اخلی د ازموینی په هکله داسی تعریف شویدی ( ازموینه هغه وسیله ده چی مونږد هغه په کومک د زده کوونکو زده کړی ترارزوني لاندی نيسو ) یا په بل عبارت ټول هغه وسیلی او ابزاروته چی د اطلاعاتو د راټولولو په خاطر په کار وړل کیږی ازموینه ویل کیږی.

ادامه نوشته

ارزیابی خودی موسساتی

ارزیابی خودی منحیث یک بخشی از پروسه اعتباردهی است که تمرین ان بخاطراماده شدن به اغاز پروسه بصورت رسمی درمرحله امادگی قراردارد.درارزیابی مقدماتی یامتحان ،موسسه ازتوانایی اغاز مرحله اصلی اطمینان حاصل میکند. ای پروسه شامل ایجاد وفعال شدن کمیته های تضمین کیفیت موسساتی بوده ودران تمام اجرای تدابیر اتخاذ شده درنظرگرفته میشود.ارزیابی خودی میتواند دربعد موسسه ویادربعد نهادهای ثانویبخاطرتوحید همه گزارشات صورت گیرد.برای کامیابی پروسه ارزیابی ضروراست تاترکیب کمیته موسساتی وفعالیت ان،ممثل بودن،مشارکت نهادهای ثانوی،توحید گزارشات،حمایت قوی شوراهاوحمایت ازتحقق پیشنهادها بطورشفاف وصادقانه صورت گرفته ومورد برسی وارزیابی قرارگیرد تااین کمیته ها بتوانند بادرنظرداشت معیارهای تعین شده کار پروسه ارزیابی خودی رابطورموفقانه به پیش ببرند.

ادامه نوشته

ایا میدانید

آیامی دانستیدهر آمریکایی به طور میانگین ۲ کارت اعتباری دارد.

. آیامی دانستیدقلب انسان میتواند خون را ۱۰ متر به بیرون پرتاب کند.

. آیامی دانستیدمتداولترین نام در دنیا محمد است.

. آیامی دانستیدزبان قویترین ماهیچه در بدن است.

. آیامی دانستیدروز تولد شما حداقل با ۹ میلیون نفر دیگر یکی است.

. آیامی دانستیدستاره دریایی مغز ندارد.

. آیامی دانستیدزنان تقریبا ۲ برابر مردان چشمک میزنند.

. آیامی دانستیدشما نمیتوانید با حبس کردن نفستان خودکشی کنید.

. آیامی دانستیدانسانهای راست دست به طور میانگین ۹ سال بیش از چپ دستها عمر میکنند.

. آیامی دانستید لئوناردوداوینچی قیچی را اختراع کرد.

. آیامی دانستیددرآمد مایکل جوردن از کمپانی نایک، بیش از درآمد تمام کارکنان این کمپانی در کشور مالزی است.

. آیامی دانستیدهیچ کلمه ای در زبان انگلیسی با کلمه month هم قافیه نمیشود.

. آیامی دانستیدمورچه ها بعد از مرگ در اثر سم پاشی به پهلوی راست میافتند.

. آیامی دانستیدهر انسانی در طول زندگیاش به طور میانگین ۸ عنکبوت را در حال خواب میخورد.

. آیامی دانستیدگربه ماهی بیش از ۲۷۰۰۰ عضو چشایی دارد.

. آیامی دانستیدکشتی ملکه الیزابت دوم بابت هر گالون سوختی که میسوزاند فقط ۱.۵ متر حرکت میکند.

. آیامی دانستیدصندلی الکتریکی را یک دندانپزشک اختراع کرد.

. آیامی دانستید که خوک*ها به دلیل فیزیک بدنی قادر به دیدن آسمان نیستند؟

. آیامی دانستیدکه فندک قبل از کبریت اختراع شد؟

. آیامی دانستیدکه سالانه ۴ هزار نفر غیر سیگاری در اثر همنشینی با افراد سیگاری به سرطان ریه مبتلا شده و جان می سپرند؟

. آیامی دانستیدکه در زیمبابوه از هر ۵ نفر یکی مبتلا به بیماری ایدز است؟

. آیامی دانستیدکه در سوید سالیانه از ۹ میلیون جمعیتی که دارد فقط ۱۷۰۰ نفر می میرند؟

. آیامی دانستیدایران به سی کشور جهان تسهیلات نظامی صادر می کند؟

. آیامی دانستیدکه تقریبا ۶۵ درصدوزن انسان را اکسیزن تشکیل میدهد؟

. آیامی دانستیدکه هر ۱۳ دقیقه یک کتاب جدید در امریکا منتشر میشود؟

. آیامی دانستیدکه حد متوسط مطالعه کتاب در بین ایرانیان ۳ دقیقه در سال است.

. آیامی دانستیدکه رشد تعداد ماشینها در جهان سه برابر رشد جمعیت انسانهاست.

. آیامی دانستیدکه از جمعیت ۶ میلیاردی جهان ۵/۱ میلیارد نفر از اب اشامیدنی محرومند و ۶/۱ میلیارد نفر به برق دسترسی ندارند.

. آیامی دانستیدکه سرطان سینه چنانچه در مراحل اولیه باشد حتی با ماموگرافی
نمیتوان پی به وجود ان برد مگر اینکه چند سال از رشد ان گذشته باشد؟ بد نیست
بدانید مصرف لیمو ترش از ابتلا به بیماری سرطان سینه جلوگیری می کند

. آیامی دانستیدکه در ایران سالانه ۲۸ هزار نفر در حوادث رانندگی جان خود را از
دست می دهند. این امار در جهان یک میلیون دویست هزار نفر میباشد که نود در
صد ان مربوط به کشورهای جهان سوم میباشد.

. آیامی دانستیدکه در هر دقیقه نسل یک موجود زنده در جهان منقرض می شود.

. آیامی دانستیدکه مار می تواند تا نیم ساعت بعد از قطع شدن سرش نیش بزند.

. آیامی دانستیدکه بیشتر هواپیماها صندلی شماره ۱۳ را ندارند.

. آیامی دانستیدکه اثر سیب در بیدار نگهداشتن افراددرشب بیشتر از قهوه و کافین است.

. آیامی دانستیدکه ۵۵درصدسوانح هوایی در زمان نشستن هواپیماو۳۰درصد در
هنگام برخاستن هواپیما رخ می دهد.

. آیامی دانستیدکه در تایوان بشقاب های گندمی درست میشودوافراد بعد از خوردن
غذابشقاب هایشان را هم می خورند.

. آیامی دانستیدکه گوش و بینی درتمام طول عمر انسان در حال رشد می باشند و
بزرگتر می شوند.

. آیامی دانستیدکه آب دریا بهترین ماسک زیبایی پوست می باشد.

. آیامی دانستیدکه اولین مردمانی که نخ را کشف کردند وموفق به ریسیدن ان شدند ایرانیان بودند.

. آیامی دانستیدکه بزرگترین دریای دنیا دریای مدیترانه است و عمیق ترین نقطه ان به ۴۳۳۰متر میرسد.

. آیامی دانستیدکه فقط پشه ماده نیش می زند و از پروتین خون مکیده شده جهت تخم گذاری استفاده می کند.

. آیامی دانستیدکه به طور متوسط شما روزی ۵۰۰۰کلمه صحبت میکنید که۸۰% ان با خودتان است!

. آیامی دانستیدکه هر چشم مگس دارای ۱۰ هزار عدسی است.

. آیامی دانستیدمقاومت موش صحرایی در برابر بیآبی بیشتر از شتر است.

. آیامی دانستیدجمعیت میمونهای هند بالغ بر ۵۰ میلیون است.

. آیامی دانستیدیک نوع وزغ وجود دارد که در بدن خود سم کافی برای کشتن ۲۲۰۰ انسان در اختیار دارد.

. آیامی دانستید۳۵۰ هزار نوع کفشدوزک در جهان وجود دارد.

. آیامی دانستیدنوشابههای زرد رنگ، زیانبارتر از نوشابه های سیاه رنگ هستند.

. آیامی دانستیدشش چپ، اندکی از شش راست کوچکتر است تا فضای کافی برای قرارگیری قلب فراهم آید.

. آیامی دانستیدتعداد سلولهای گیرنده بویایی در سگهای معمولی، یک میلیارد و در سگهای شکاری،۴ میلیارد عدد است

. آیامی دانستیدرشد کودک در بهار بیشتر است.

. آیامی دانستیدحس بویایی مورچه با حس بویایی سگ برابری می کند.

. آیامی دانستیددر تمام وجود شما بیش از یک مشت گچ (کلسیم) وجود دارد.

. آیامی دانستیدهر تکه کاغذ را بیش از 9 بار نمی توان تا کرد.

. آیامی دانستیدوقتی عطسه می کنید قلب شما به اندازه یک میلیونیم ثانیه می ایستد.

. آیامی دانستیدتنها غذایی که فاسد نمی شود عسل است.

. آیامی دانستیدحلزون می تواند سه سال بخوابد.

. آیامی دانستیدفیل ها قادر به پریدن نیستند.

. آیامی دانستیدشن خیس از شن خشک سبکتر است.

. آیامی دانستیدتا زمانی که غذا با بزاق مخلوط نشود، مزه اش احساس نمی گردد.

. آیامی دانستیدگاونر کوررنگ است و فقط به حرکت شنلی که گاوباز در جلوی او تکان می دهد حساس است. دیگر فرقی نمی کند شنل چه رنگی باشد.

. آیامی دانستیدقدرت بینایی جغد هشتاد و دو برابر انشان است.

. آیامی دانستیدفقط قورباغه های نر قورقور می کنند.

. آیامی دانستیدلایه ی اوزون فقط به اندازه دو سکه ی روی هم ضخامت دارد.

. آیامی دانستیدرازی به غیر از الکل کاشف گوگرد هم هست.

. آیامی دانستیدقرنیه ی چشم انسان خون ندارد.

مقدمه ها

 

 

 

 

خیال من یقین من       جناب کفر و دین من             بهشت هفتمین من

 

دیار نازنین من

 

کوه و کمر غلام شان   چه آفتاب و آتشی                 قیامتی قیام شان         چه مردمان سرکشی

 

دیار نازنین من

 

 شهادت و مراد را      به گوش سنگ سنگ خود      چه سخت نعره میکشد  گلوی سرزمین من

 

دیار نازنین من

 

به خانه خانه رستمی   به خانه خانه آرشی                برای روز امتحان       دلاور کمان کشی

 

دیار نازنین من

 

چه سرفراز ملتی        چه سربلند مردمی                که خاک راهشان بود    شرافت جبین من

 

دیار نازنین من

 

نوشتن خاطرات روزانه سرگرمی کودکانه است. اما شاید اینروز ها همین سرگرمی کودکانه حتی برای مردان سا لخورده امر جدی و مهمی تـلـقی شود.

« یاد داشتها و برگهای انشأ در هر حال بهترین یاد بود و نیکوترین بایگانی خاطره گذشته به حساب میاید.

خوشیها ، شادیها ، بازیهای کودکانه پشت میز مدارس و مکاتب ، میدان های سپورت و ورزش ، شب نشینیها، فدا کاریها و افتخارات همه گذرانند. ، تنها چیزیکه برای ما و شما میماند و حسرتها ئیرا که بروز گار گذشته میخوریم ، تسکین میدهد و خاطرات شیرین در نظرمان مجسم میکند ، با لا خره سیر تدریجی علمی و تکا مل دماغی ما و شما را نشان میدهد ، تنها همین اوراق است ، همین مجموعه یاد داشتها ست و لو که کوچک ، ناچیز ، ابتدا ئی و ساده هم باشد. »

با درنظردا شت تـذ کرات فوق ، من که توانسته بودم ، بعضی خاطرات خویش را چه به شکل ورق پارچه ها و چه به شکل داستان ورساله ، و یا به شکل مجموعه یاد داشتها طی سالهای 1373 تا 1380 برشته تحریر در آورم ، اینک آنها را جمع بندی کرده درج اوراق  کتا بچه هذآ کردم تا مصروفیتی باشد در اوقات بیکاری مطا لعه آن برای فرزندانم و دیگر دوستان من که به کتابخانه کوچک من رو آورده لحظه ای با من ، وقتیکه جسما برای همیش آنها را ترک کرده و به مقام اصلی و ازلی خویش پیوسته ام ، در گفتگو و راز و نیاز باشند ، همچنانکه ما خود نیز با اسلاف و گذشتگان خویش ، زمانی با اوراق خاطرات  و مجموعه یاد داشتها ی شان در گفتگو و راز و نیاز بوده ایم . برای اولین بار نوشتن خا طرا ت خویش را در وجود جوانی دلیر، رزمنده و یتیمی بنا م« سنگین » باشنده  مشکان دره ، جمع بندی کرده و آنرا بنام « سنگین » در یک رسا له ای کوچکی در آوردم و اینکار در زمستان 1372 و بهار 1373 هـ . ش در ولسوا لی کنگ ولایت نیمروز، هنگامیکه مصروف کار امور مین پاکی بودم ، صورت گرفت .

دومین مجموعه یا د داشتها یم در وجود اثر کوچکی بنام « تحفه پدر» خلاصه میشود که بمنا سبت چهار دهمین سا لگرد تولد فرزند عزیزم ( ص . د . م ) نوشته شده بود و ا ین اثر کوجک در بهار 1373 شروع و بیشتر از نصف آن در تابستان هما نسال یاد داشت شده بود ولی اکمال و تمام شد این اثر تا اخیر سال 1380 ادامه یافت .

بهمین ترتیب خا طرات و یاد داشتهای دیگر من که از سال 1373 شروع شده بود طی نزدیک بیک دهـه ادامه داشت که متأ سفا نه اکثر اوراق یاد داشتها حین کوچ کشی های اجباری و مسا فر تهای پی در پی وظیفوی و سهل انگاری های خا نوادگی از دسترس ما خارج گردیده بود. و آنها ئیرا که بد سترس موجود بود برای جلو گیری از تکرار این نا بسا ما نیها ، مجبورا ً در کتا بچه ای هذ آ جمع بندی و باز نویسی کردم .   

 

 برای روشن کردن محتویات بعضی ازین اوراق ،خواستم پیشگفتار هاییکه بطور مقدمه برانها نوشته شده است تکرارا باز نویسی کنم ، چه بعضی ازانها چون (سنگین) و( تحفه پدر) در کتا بچه های جداگانه     یاد داشت گردیده اند.

در اخیر قابل یاد آوریست که نوشتن خاطراتم بعضا در فضای نا مساعدی از نظر تمرکز فکری و ذهنی وعدم شرایط مساعد نویسندگی صورت گرفته است. بدینتر تیب از نواقص موجود درتحریر این   یاد داشتها دراصول نویسندگی و انشا قبلا خواهان عفو وپوزش میباشم .                                                                                                               

                                                                                          کندهار دلو   1380 (ش)

 

 

 

 

« : : : من درین ا وقیانوس بد بختی محکوم به فنا هستم ، فریاد و ناله ، دشنام و یا ا لتماس ، بغض یا محبت ، کوشش یا سستی هیچکدام  مانع غرق شدن من نخواهد بود. ، من محکوم به عذاب استم، درین با طلاق متعفن لحظه بـه  لحظه فروتر میروم ، شئون من بجا ئِِی نمیرسد و ناله دلی را متا ثر نمیگرداند. هر کسی دراطرا ف من درین منجلا ب  پرا زتیغه های زهر آ گین و گزنده های کشنده غوطه وراست. همه همدرد و هم بند منست. هریک با نحـؤه خا صی با ین عذاب دست بگریبان ست ، همه با نا له و ضجه آ رزوی مرگ مینمایند و درعین حال همه ا ز مرگ هرا سا نند.  با آ نکه حتی برای لحظه ئ طعم شیرین زندگی نچشیده اند .درین جهنم که من میـزیـیم ، نوروهوا وجود ندارد.  نعره و فریاد ا ز نزد یکترین مسا فتی شنیده نمیشود. تشنجاتی که روح ما را شکنجه مینمایند ا زکوتاه ترین فاصله ئی دیده نمیشود. سکوت و ظلم برین قبرستان وسیع حکمفرما است ... ترس و وحشت سرا پای ما را فرا گرفته ، بد گمانی وبد بینی بالای سرما خیمه افراشته ، دیگر از دیده خود نمنا ک و از برادر خود بد گمانیم ، همه از هم و با هم رنج می بریم. همه از هم و با هم میترسیم ، همه از هم و با هم فریاد می کشیم  ....  متـنـفر و بیزار. ولی همگی با هم این جهنم وا قعی را بوجود آورده ایم.  راستی و درستی ، وطن خواهی و نوع پروری کلمات متـدا ولـه ماست ، ولی در عمل جز ترس و کیـنـه رنج و بد بـخـتی حا صلی نداریم.

آنچه در محیط ما وجود دارد برای تـشد ید شکنجه و افـزایـش رنج های ماست. علمای علام از عمل نیک محروم است ، پاسبان دزد ست ، قاضی را شی است ، دولت هم دشمن جان ماست. فرهنگ کانون جهل و فساد گشه و عدلیه مرکز ظلم و قساوت ! همه میدانیم و هم اهسته این قضا یارا صحبت مینما ئیم . با وجود آن به متعا لمان و ملا نمایان احترام میگذاریم ؛ از پا سبان میرسیم ، به قا ضی التماس میکنم . از دولت انـتـظار شـفـقـت و      مساعـد ت داریـم و برای دفـع ظـلم به حـکومت پـناه میبریم. اما احـتـرام ما به عا لـم نما یـا ن ، ترس ما ا ز پلـیـس ، التماس ما به قاضی ، داد خواهی ما به حکومت و عدلیه هم ریا کاری و دروغ است و دعای علما ، تحـفـظ پلیس ، عدالت قاضی از ان دروغتر است . دروغ آ تـش هیزم جهـنـم ما سـت ، دروغ ماده ای ا و لـیه این کـا ر خانه رنج و عذاب است. دروغ محـصـول تمام نـشـد نـی این مزرعه آ فـت و الم ا سـت دروغ ....

-         - - - - - -

-         - - - - - -

 

زندگی ما چیست ؟ در میان شـعـله های جـهـنـم می خـنـد یم ، گریـه میکـنـیـم ، میترسیـم ، مأ یوسیم  ،امید واریم ، میروئیم و نـمو میکنیم ، گل میدهـیـم و پژمرده میشویم . لیکن لهـیـب این آ تـش سوزنده ما ابد یـست . مگر نسـلـهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهد سوخت؟ اصلا زندگی ما بمعنی حال وجود ندارد. زندگی ما بفردا احا له میگردد. ما بفردا علا قـمـند یـم ، فردا ئیکه امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد.  با وجود آن این فردا مرجع ا مید است.

فردا آهنگ یکنواخت و تنها آ هنگ ا مید بخشست که سرتا سر جهنم ما طنین می اندازد . فردا سرور دائمی ماست. فردا نان خواهی خورد. فردا دفع ظلم خواهد شد . فردا ا لام و مصا ئب ما کمتر خواهد شد . دژ خیمان ما دست از شکنجه و تعذیب ما خوا هد کشید. فردا صدای شلا قی که استخوانهای ما را خورد میکند شنیده نخواهد شد.

ما منتظر این فردا هستیم .... »  

                                                  «     پـا یـا ن صـفـحـا ت تـا ریخ ( م . غـبـا ر )     »

 

 

 

 

من درین فضای غبار آلود و پر از گردو دود های زهـرآ گـین و آ تـش سوز نا شی ا زا نفجا رهای پی در پی  راکت های کور و نا لتی که با انگشت خونین وقـلب سنگ دل خون آ شام ترین جا نیان تا ریخ کشور ، ما شه و آتش میشوند ، محکوم به فرار هستم. فرا ر جـبـری ، برق آسا که همه چیز، حتی جگر گوشه ها ، افرا د خانوا ده ، دوستان و آشنا یا ن عزیز خود را « پشـت سر» آنهم در زیر خر وارها خاک و سنگ و چوب و سمنت ، تنها گذاشته ، میگریزم ، چونکه همه شهروند ان یک ملیونی این شهر زیبا و تاریخی ، میگریزند . میگریزم و هیچ به عقب خود و به آنها نگاه نمیکنم . آنان غرق در خون ناشی از زخم های پا رچه ای و پرزه جات راکت ها ی خوشه ای و دیگر مهمات پرتا ب شده انفجاری می لو لند ، و می تپند و فریاد میکشند و نیمه فریا د! آه خدا یا کمک و کمک!! از برای خدا کمک کنین ! پدر کمک کن! برادر دستم را بگیر! ما در مرا بآ غوشت بگیر! خواهرک مهربانم تو که از همه مهربانتر و رحم دل تری مرا به کلینیک و شفا خانه برسان ! دوست عزیز! تو که یا ر جانی من بودی بفریادم برس ! جای زخم را ببند ! پیشروی خونریزی را بگیر و .....

ده ها صد ها و حتی هزار ها فریاد آه و ناله ، گریه شیون و زاری هفته ها و ماه ها ... از هر کنج و کنار شهر ما شنیده میشود .....

هیچگونه از ین فریاد ها و چیغ زدنها ، حا لت غم انگیز هیچ یکی از ا ن عزیزا ن ، ما نع فرار من شده نمیتواند.

چقدر درد آورست ؟! و چقدر باور نکردنی است ؟! که بگویم در آن وضع وحشتناک و حالت رقتبار و اسف انگیز ، نه چشمی بود که عقب و چار طرف خود را به ببیند و نه گوشی بود که این همه صدا ها ی  نامفهوم را بشنود و نه هم قوت ونیروی پا ئی بود که بدنبال برگردد و به فریا د و ناله های گوش خراش همنوعان و نزدیکان خویش که صفیر ناله های شان از هفت فلک وعرش اعظم میگذشت، حتی برای چند لحظه ای که شده ، گوش فرا دهد و بکمک شان بشتابد و برزخمهای روحی و جسمی ایشان مرحمی بگذارد و ...

 چشم ها تنها و تنها پیشروی خود را میدید وگوشها کروناشنوا، زبان گنگ و لال، پاها قدرت فرار، گریز و جست و خیز را تنها و تنها برای صاحب خود داشت که شانس و تصادف او را نجات داده بود. تا میتوانست نمی دید ونمی شنود ، میگریخت ومیگریخت وهمه همشهری ها با همد یگر یکجا میگریختند تا هرچه زودتر بتوان از بیراهه ها، کوچه ها وپس کوچه ها ، بیخ بیخ دیوار ها ، خانه ها و عمارات نیمه ویران، از شهر اشوب گران، فتنه انگیزان وقاتلان زنده ویا نیمه جان بیرون رفت وسپس، کوره راه های پر پیچ وخم دشت وصحرا وکوه ودره وطن را طی کرده وخودرا به مرز و سرحد کشور های همسایه وخیلی مهربان !؟ برسا نند...

چه فرار جانا نه ای ! فرار جبری ویا تبعید دسته جمعی جبری ! که از روی ادب نوشتاری میتوان بان مهاجرت گفت. چه مهاجرت شرافتمند ا نه ای ! با چه فرار وحشتناک وشرمناکی!؟ ایا چنین فراری ، برادر از دست برادر ،

همسایه ازدست همسایه، همدهاتی ازدست همدهاتی، همشهری از دست همشهری ،مسلمان از دست هم مسلمانی و بلاخره هموطن از دست هم وطنی شرم اور وننگین نیست ؟  آیا بان میتوان گفت که مهاجرت آبرو مندانه ؟ و...

                                                                 

--2--

غرش توپها ، غرغر تانکها ، صفیر گلوله ها ، شهین راکتها ی کور، آتش سوزی ودود غلیظ ا نفجارهای هولناک ، فیر وآتش های خودسرانه صدها اطاق – پوسته های بی بند وبار و بی لزوم غیر مسول ، وهزار ها اواز گوش خراش از انواع سلاح های گرم وخطر ناک ، شب وروز بدون وقفه شنیده میشود .دزدان وغارت گران آزادانه بدون ترس از مجازات به قطاع ا لطریقی وغصب اموال همشهر یان و بیت المال ادامه میدهند .آ نها بهر و سیله ای که پول و ثروت درا ورند، دست با قدام آن میزنند. جیب بری از جیب مردی کاران روز مزد وحمالان عرق ریخته گرفته تا بیوه زنان، یتیمان ، ضعیفان ومعیوبان بیدست وپا، از همه پول میگیرند وجنس وامول میربایند.

این غارتگری ودزدی را با سر بلندی وشیوه ای حق بجانب ادامه میدهند. هر گروه سلاح داری بهر جا و محلی که لانه کرد انرا مال خود گفته قبضه میکنند. محلات متروک، قبرستا نیها ، وزمینهای لامزروع دولتی را بنامهای مختلف، خود سرانه میفروشند.

ملیونها پول بی ارزش کاغذی ازینگونه معاملات گرم ، نصیب شان است. سیستم دولتی کاملا بهم ریخته، اصلا وجود ندارد. ازنظم وقانون هیچ اثری موجود نیست. بجای آن قوماندان سا لاری وپا تکسالاری حاکم است. تفنگدار همه چیز است.زنجیر سالا ری وظیفه نظم ترافیکی را بدوش دارد.به فضل خداوند ( ج) عبور ازقله های هندو کش

برای هر مسلمان هم وطن ما اسانتر خواهد بود تا عبور وگذشتن ازین زنجیر های ترافیکی !؟ این زنجیرکها در واقع سرحد و مرز سرزمین قبضه شده مشروع ! این گروهکهای تفنگدار در دولت قوماندن سالاری است.

قتل و کشتار دسته جمعی وانفرادی همشهریان همچو نوشید ن اب جوی ارزان وآسان است.باز پرسی متهم بداد گاه صورت نمیگیرد.چونکه داد گاه وجود ندارد. از وجود قاضی و محکمه اثری نیست. توپکی همه کاره و همه چیزه است ، هم قانون گذار، هم مجری قانون، هم پاسدار، هم قاضی وهم حاکم !.

حکم اعدام بسیار باسانی صادر میشود. فقط با یک اشارۀ انگشت و تکان دادن موهای کشال ویال مانند. حکم اعدام با سانی وبزودی عملی میشود ، فقط با فشار ا نگشت خونین روی ما شه سلاح خود کار ، در آن واحد « لحظه » ده ها مرمی و گلوله به بدن و پیکر وحشت زده محکوم به اعدام ؟ ضربه میشود ...

مارکیت و بازار قاچا قچیان مواد مخدر، هیروئیـن وچرس گرم بوده و پر از خریداران وفروشندگان نوکار اند. جوانان بیکارما خصوصا به استعمال این مواد کشنده وزهری معتا دند و آنرا برای خود بهترین مصروفیت وروزگذ رانی می پندارند.چون بیکار اند وبی مضمون. چون دروازه های مدارس ، تعلیم وتربیه وآموزش گاههای

تحصیلات عالی برا ی همیش بسته شده. رونق دادن به بازار آزاد مواد مخدر ، نابود کردن سواد و تعلیم و تربیه بهترین دست آورد دولت نو بنیاد قوما ندانسا لاری ست. ، بهمین لحا ظ آنها وحا میا ن داخلی و خا رجی شا ن     نه تـنـها ازین حالت تباه کن جلوگیری نمی کنند ، بلکه به تـقـویه و پـیـشرفت سریع آن میـپـردازند.  با زا ر مواد مخد ر  شکم آزو حرص سیر نـشد نی شا نرا پَـر میکند.آ موختن دانش ، سواد ،تعلیم وتربیه را گناه میپندارند.

مردم ،اعم از پیروجوان ، زن و مرد شهر ما  دیوانه وار در شهر ونواحی ودهات اطراف ان سرگردانند.از کوچه به کوچه ای،از کارته به کارته ای،از ناحیه به ناحیه ای،از ده به ده ای، از شهر به شهری ،از مرکز به اطراف واز اطراف بمرکز وبالاخره از کشور بخارج به ملکای همسایه های مهربان؟! واز خارج بداخل کشور،در کوچ وکوچ کشی، فرار ومهاجرت! میباشند.و...

از کجا فراری ای ؟ از چهلستون . از دوغ اباد . از ده دانا ، دارالا مان  واز...

از کجا مهاجر شد ه ای ؟ از کار ته نو، بینی حصار، شاه شهید ، جاده و...

از کجا موگریختی مردک؟ از دشت برچی ،کارته سه ، کوته سنگی و...

له کوم حای نه تــشـتـید لی یـــــــــی ؟ از افشار ، نیاز بیگ ،خوشحال مینه و...

بکجا میری ؟ چــیــر تــه حــــی ؟ کجا موری ؟ به مکروریان ، به شهر نو، خیرخانه و...

باز ازانجا کجا میری ؟ به جهنم ! یا بکشور های همسایه ! مهم نیست ! جایی خوا هم رفت که اینحا لت وحشیا نه نبا شه.

اما بازهم فرارومهاجرت و کوچ کشیها پیوسته ادامه دارد .باشند گان شهر ما همچو اهوان رمیده از دست شکارچی بیرحم وظا لم ،همه روزه درکوچ وکوچ کشی ، حرکت ، گریز وفرارند وقراری ندارند. گویا انها با مدار سرزمین آبا یی خویش جذب شده وبلا وقفه به حرکت وضعی خود ادامه میدهند ودر نیمکره جنوبی آسیا در گردش اند و سرگر دان ! هیچکس نمیداند بکجا میرود ؟ برای چی میرود ؟ از چه میترسد ؟ برای چه میترسد ؟

وبال وهم ، ترس و بیم، فرار و گریزهای پی درپی سایه وار انها را تعقیب میکند. درد نا کتر از همه نو جوانان و جوانا ن ما در کوچه و پس کوچه های تنگ و تاریک ، درون خا نه ها و خرابه ها ، دور از انـظار تفـنگد ا ران به بجل بازی ، تـشله بازی ، کتار و دیگر انواع بازیهای کودکانه خویش مصروف اند. آنان از رفتن به بیرون از خانه و کوچه خود ، وحشت دا رند . چونکه شکار تـفـنگدا ران وحشی میگردند. این توپکی های وحشی و درنده که خود ها را پا سدارکهای امنیتی ؟! معرفی میدارند. جوانان و نو جوانان را مورد ازیت ، آزارهای ... قرار میدهند و...

گَــل و خاریکرنگ شده و خوب و بد تـنـیده با هم. آری سخن و درد دل از پاسدارکهای امنیتی بود ، پاسدارکها ئیکه انسان از د یدن شان وحشت میکند و از نزدیک تما س شدن بآ ن هفت بند آدم میلرزد ، نفس در سینه حبس و بُـغض در گلو بند میشود ، قویترین و د لیر ترین قلب یک انسان معقول سستی و ضعف میکند ....

بلی پرسونل یا افراد این زنجیرــ پوسته ها ی امنـیـتی! تنها وتـنها ا زنظرسن و سال باهم فرق دارند وبس! دیگردرهمه خصا یل رذ یلا نه ضد بشریت ، ضد مذهب ، دین و کیش وطن مان ، کَـشت و کشتار ، چورو چـپا ول ، ا نسان دزدی واخلا ق پست ودور از کرامت انسا نی ، با هم یکسان و برابر اند.

 

 

وحشت ، رعب وترس، کشتن و بستن ، حبس واعدام ، چورو چپا ل ، راکت بارانی ، راهزنی وآدم ربا ئی و... در همه منا طق قوما ندا نسا لاری های ظا هرأ  مخالف و متـقا بل ، یکسان در جریان است. ولی همه شان متفق الفعل اند که پا یتخت تاریخی ، و کانون علم و فرهنگ و تمدن چندین هزارساله ای ما را ، هر چه زودتر ، هرچه بیشتر بخاک و خون بکشانند و هستی های آنرا نیست و نابود کنند.

این همه پاسدارکهای امـنـیتی ! از نظر سن بین ده – 14-18 و 30 سال قرار داند و ازچهره و سیما ، اکثرأ زرد ، هیرؤینی ، سیاه چرسی ، قامت های کوچک ، کوتاه ، متوسط و بلند ، ا ندا مهای لاغر و باریک و بعضـأ چاق و گرد و ، موی ها کا کُـلی ، کشال و دراز و دستمال پـیچـیـده.

نگاه های شا ن که هیچ چیزی در آن خوانده نمی شود ، نه غرور ، نه شرمندگی ، نه شیطنت ، نه ترحم ، با چهره بیحا لت که انگار چهره آدمی نیست چنا نکه گوئی گوسفندی را برای قصا بی میگرند .

با تفنگ خود کار جلو هر وسیله نقلیه وپیاده ، چه خر گادی خرکاران ، کرا چی حمالان و جوالیها ، حتی کوله پشتهای پیاده روهای مهاجر را گرفته وبا صدای خشک و بدآ وا زخویش چیغ میزنند :

استاد شو ! ؟ باش ؟  ودریژه ؟ کجا میری ؟ چیرته حی ؟

تلاشی بته! ماصول راکه! ده کالایت چیه؟ کارت تنظیمی! محل بودوباش ، قوم... وده ها پرس و پال ازینگونه !

هرچه دلش خواست پول و جنس میگیرد . توبه از انکارش !توبه وتوبه ! دشنام ولت و کوب ، دوچند جریمه با مدتها وقت معطلی و توقیف ؟! عذ روزاری بروی مادر و پدرش ارزش ندارد ! از برای خدا وقران گوش شنوا ندارد ! ریش سفید و پیچه سفید ، کورو شل ، یتیم، ملا وعا لم ، همه وهمه برایش نا اشنا ونا مفهوم است .!

ایینست سر نوشت غم انگیز زندگی روز مره ، رونق بازار تجارتی ومسافرت راها ی کوچکشی ! وتهیه اذوقه ، نفقه و پوشاک هزار ها فرد و خانواده همشهریان شهرعزیز وتاریخی ما کابل قهرمان !؟

از با با ی کهــنسا ل گرفـتـه تا نوجوا ن و جوان ما اختیار سرومال وجان خود را ندارند . تعلیم و تربـیـه و رفتن به مدارس و مکا تب گناه است .

وقت شنیدن د لا ئل و برهان ، نصیحت و پند و حتی عذروزاری نیست. درد آور تر آنکه وقـفـه ئی برای بخاک سپردن کشته ها و یا شهیدان میسر نمی شود . از فاتحه خوانی و نماز های جما عت در مساجد و تکایا و امامبره ها اثری نیست. چون صدای آ ذ ا ن و اقا مت ملا امام در صدای انفجار های پی در پی راکتها و صفیر گلوله های کورمحو و خورد و خمیر میشود.

چونکه مساجد اکثراً ویران گشته ومحراب های بعضی شان تغیرسمت داده شده اند. بهتراست واقعیت را بگوئیم :

اصلا اً درین درگیریها و اشتعا ل جنگ لعنتی، شهروندان ما، حتی وقت ادأ فرایض پنج گانه و دیگر مراسم مذهبی وعنعنوی خود را ندارند. قتل ، چورو چـپـا ول و غارتگری به امر عادی و عاد ت روزانه تبدیل گردیده . نفا ق ملی ، محلی ، زبانی و مذهبی بگونه مسلحانه به فجیع ترین و ننگیـن ترین شکل آن که تا کنون تاریخ جامعه ما بخود ندیده بود ، ادامه دارد و هر روز بـنــزین  تازه به آ تـش آ ن ریخته میشود و...

هیچ خانه ای نیست که غم و درد و رنج و مصیــبت دروازه ای آنرا نکوبـیـده با شد.     -  -  -  -

  

--3--

هیچ کدام ما بزبان یکدیگر نمی فهمیم .بد بختی ما از همینجا شروع میشود. بد گمانی و بد بینی و عدم اعتماد ما از همینجا شروع میشود.از برادر مسلمان خود بد گمانیم از همین خاطر، همه از هم وبا هم رنج میبریم از همین خاطر

همه از هم وبا هم میتر سیم از همین خاطر. همه از هم وبا هم نارا ضی ایم ، متنفریم ، بیزاریم ...و بیزا ریم ولی همگی با هم این همه رنج والام وزحمات را، فرار را ، جلا وطنی را و مهاجرتهای ذلت اور و طاقت فر سا را و ... و بالا خره این جهنم واقعی را بوجود اورده ایم .

                                                                                                      

اری از همین خاطر که بزبان و اشاره بیگانه گپ میزنیم وبزبان یکدیگر نمی فهمیم .در سیما و چهره ما کابوس وحشت و فرار جا گرفته . همه با هم دیوانه وار میخندیم،میگر ییم و فر یاد رس میخوا هیم. از همسا یگان بی پاس و بی نمک و قرار گاه پو سیده ملل متحد فریب کار و گودیگک قدرتمندان حق ( وتو ) کمک میخوا هیم .کمک از برادر هموطن خود را ننگ وعار میدانیم .چونکه به قول و قرار ومیثاق خود اعتماد نداشته و بان عمل نمی کنیم .

عهد و پیمان ما ، قول و قرار ما به وصلت های دیر رس و جدایی های زود رس شبیه است که بدست غیر و اجنبی بدون رضایت ما صورت میگیرد .قاضی ما وجدان ما نیست . شهر ها و دهات ما را یکپارچه ستم وظلمت ، جهل و شقاوت ، سنگد لی و نا نجیبی ، قساوت و بیرحمی ، توحش و بربریت ، دژ خیمی و رذالت فرا گرفته است .

عمل ما پر از گناهان کبیره است و بردل های ما مُـهـر گمراهی نـقـش شده که حتی به میـثـا ق خود درمکه مکرمه هم عمل نکرد یم . به قول و قرار خود در شورا ها و جرگه ها که عنعنه نیا کان ماست، هم وفا وعمل نکردیم. پس شاید درست باشداگرگوئیم : ما را عهد شکنی مکه  مکرمه شرما نـده است و یا ارواح نیا کا ن مارا آغ کرده است.

ما همه با هم آغ  زد گا ن پدر و مادر و نـیا کا ن مـتـد یـن ، مبارز ، غیرتمند و سلحشور خود میباشیم.

همه با هم زیر فرمانهای مغرضا نه و خا ئیـنـا نه سر دسته های خود و بیگا نگان همچو مور لگد مال میشویم . ما همه با هم صدها تن از همو طنا ن بیگنا ه و بید فاع خود را بد یار نیستی میفرستیم ، ترور میکنیم ، به کا نـتـینر ها و داش های خشت پزی خفه کرده و زنده میسوزا نیم ولی گناه و عمل آنرا بیکد یگر نسبت میدهیم . ما همه با هم تـشنه و خواهان صلحیم . ولی با شیوه ای تازه تری جنگ را آغاز میکنیم . همه باهم خسته ایم ، آزرده ایم ، کوفته ، کوبیده ، و خرد و خمیریم .

اما با دریا فـت فرما نهای مغرضا نه تر ، دیکته شده از طرف بیـگـا نـگا ن ، یکدم نیرو میگیرم ، تـغـذ یه میشویم و فعال میشویم ......  در شهر ما همه افسا نه ها به حقـیـقـت تـبد یل گشته است.

 

--4--

تمام مردم یک میلیونی شهر ما ، تما م د نیا ، افسا نه ای حوا دث خونین زمستان سرد 1372 را همچو حوادث افسا نوی تا بستا ن داغ 1371 ش ، چون وجود آفـتـا ب ، حـقـیـقـت و واقـیت می پندارند . حوادث خونینی که قلم از تحریرش ، کتاب از گنجا یشش ، زبان از گـفـتارش و گوش از شنید نش ،  عقـل از قبولش ، ذهن و فکر سا لم و خیر خواه از ایجا دش کاملا ً عا جز است ....... و افسا نه ای که چنین آ غا ز میشود :

روز های سیاه شش جدی همه مردم شهر ما در سوگواری از تجا وز دومین ابر قدرت جهانی ، با بیرق ها و لباس های سیاه ، زیر سرمای طا قت فرسا در کوچه و با زار های شهر به ما تم نـشــسته و درغم عزیزان از دست رفـتـه ای خویش به دعا خوانی مشغول میـبا شند . که نا گـــها ن :  دو برادر از جمله سه برادر بطور افسا نوی از جــبهه فعلی خویش جدا  گردیده به جبهه دشمن ! قبلی اش می پـیـو ند د. و یک برادر از دو برادر از صف جنوب بریده به جا نب مقا بل می پیــوند د ، و در مدت کمتر از چهل و هشت سا عت ، طبق همان فرما نهای دیکته شده  بیگا نه جبهه کا ملا ً جدیدی از کشت و کشتار ، خون و آ تــش را میگشا یند و درست در یازده هم جدی ا فسانه باور نا کردنی ولی حقـیـقـی و وا قعی ، زمستا ن سرد 1372 شهر ما را آغاز و درعمل پــیا ده میکـنند با آن شیوه های وحشیگری که تاریخ شهر ما بیــا د ندا شـت. همان خانه جنگی لعنـتی که مردم شهر ما تا اخیر زمستان سرد ، برف سفید را سفید ند ید ند و نه روی ذغا ل را سیا ه ! همه وجود شهر ما را لخته های سرخ خون پو شا نیده بود و خون ...

بلی ! با دریا فت فرمانهای مغرضا نه جدید ، ا ئـتـلا فا ت جدید ، خیا لات و خوا بهای بلند پروازا نه ای جدید و جدید ، یکدم نیرو میگریم ، تــغـذ یه میشویم ، فعا ل میشویم و جنگ را ...

-  -  -  -

-  -  -  -

همه با هم دیوانه ایم دیوانه ای جنگ ، بغض و عداوت و کینه و خانه جنگی ، بنا مهای دروغین نـُــه گا نه و هفت گا نه ، چون هفت برادر و نــُــه خواهر با هم د شـمـنیم ، سنت های اسلامی ، عنعنات و عرف و عا دات ملی و وطنی را داریم فراموش میکنیم . همه با هم بیکدیگر گوش نمیکنیم . فقط همه گوش ما به رادیوهای ، بی بی سی ، صدای امریکا و دیگر را دیوهای بیگا نه است . اکثرا ً فرما نهای خود را ا ز آ نطریق بگوش میرسا نیم ...

مگر آیا ازین رادیو ها  وزارد خا نه های تبلیـغا تی بیگانه ، بغیر از دروغ پراگنی های شا خدار ، پخش تخم نفاق ، بد گما نی و بهم اندازی ملیت های با هم برادر ما ، چیزی دیگری میتوان شنید ؟!

همه با هم تــشــنه ثروت اندوزی ، قــد رت و ا قــتــدا ریــم . مرد مان مان سامان هم گرگ شده اند و درنده .

صدا قت و تقوی بزرگ و حقا نیت رهبر شدن یکی از ما را قرار نمید هد . دروغ  اساس و پا یــه ای سیا ست روزمره ما ست . دروغ به امر صلح و آرامش ، دروغ به آ تــش بس ، دروغ به شــفــقــت ، مسا عدت ، برابری ، برادری ، محل ، قوم ، لسا ن ....

دورغ آ تـــش هــیــزم دوزخ آ تــشــین ما ست . دوزخ سُــو زان ماست . دروغ ماده ای اولیه این کار خانه رنج و عذا ب ، جنگ و خون و آ تــش است .  دروغ  - - - - در همه شئــون زندگی نیمه جان ما تکیه کلام ما ست .

 

 

همه با هم برای رسیدن به مقا صد ا قــتــد ار شخــصی و اریکه سلطــنـت و قدرت به همه چیز دروغ میگوئیم ، دروغ به خود ، به افغا نستا نی بود ن ، به دین و مذهب ، به کتا ب و مکان های مقدس و به قول و قرار و میثا ق خود. - - - -

زند گی ما چـــیــــســـت ؟

«  در میا ن شعله های سوزان جنگ لعنـتی میخندیم ، گریه میکنیم ، میترسیم ، مأ یوسیم ، امیداواریم ، می روئیم ، نمو میکنیم ، گــل مید هیم و پــژ مرده میشویم .

لیکن شعله ای این آ تــش سوزنده ای ما ابد یست . مگرنسلهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهند سوخت ؟»

ا صلا ً زندگی برای حا ل معنی ندارد و به فردا تعلق دارد .

باری  بس گران ، راهی نا معلوم و پا یا ن مبهم مفهوم زندگی ما ست . ما به فردا علا قمند ا یم . فردا ی که امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد . با وجود آن ، این فردا مرجع امید ماست فردای که صلح و آرا مش و صفا ، برادری و یکرنگی ما ست ...

ما مــنــتــظر این فردا می با شیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــم .

 

--5--

خوا ننده عزیز ! توبه درد دل این دو جوان هموطن خود سرا پا گوش فرا دادی وبا وی یکجا همه مسیرهای زندگی ان دو دوران را پیمودی و...

اما ای خواننده نسل جوان فردای صلح ! ای خواننده فردای سکوت و ارامش !ترا به مقد سا تت قسم که چنین روزی ، چنین دورانی ، چنین زمانی ، چنین حالتی در مقطعی از زندگی هموطنان خود و...    را با ور خواهید کرد ؟

بلی ! حوادث افسا نوی زمان ودوران درد دل این دو جوان هموطن خودرا بالای کوچ نرم ، میان گلهای رنگا رنگ گلخا نه کوچک ودر فضای روشن کتابخانه زیبای خود، لحظه پیش چشمان خویش در ذهن ودماغ خود، مجسم کن ! چه احساسی خواهید کرد ؟ خوا هید خندید ؟ یا گریه خوا هید کرد ؟!

« کسانیکه و آنگونه اشخاص وافرادیکه بمقدرات نسل آینده خود علاقمند هستند هرگز نمیکوشند تا راه بی عفتی و بی تقوا یی را بیا موزند ، بلکه تمام وقت شان صرف ایجاد و ساختار محیطی متقی و پرهیز گار میگردد وسعی و کوشش آنها بخاطر اینست که تا راهی را طی نمایند که ازان بویی جز صفا و وفا و زهد و تقوی ، انسا ندوستی عدالت و میهن پرستی بمشام نرسد. افسوس که درین زمان ما صفا وراستی و پاکی طالبی ندارد و بد طینتان خود  خواه همه چیز جا معه ما را از دریچه چشم بی انصا ف و بد بین خود مینگرند و در جامعه ایکه زشتی وبد بینی ودیو سیرتی شرایط وجود انست هرگز زیبایی و خوشبختی ، خوشبینی و نیکو سیرتی نه تنها طالب و خواستاری ندارد بلکه مردان و زنان شرافتمند و متقی ازین همه پرهیز کاری و نیکو کاری طرفی غیر از بد ختی و بیچارگی بر نخواهد بست و...»

_{سنبله    1371}

                                                                                         کا بل

^{حوت    1372}

                                                                                                

 

 

 

« : : : من درین ا وقیانوس بد بختی محکوم به فنا هستم ، فریاد و ناله ، دشنام و یا ا لتماس ، بغض یا محبت ، کوشش یا سستی هیچکدام  مانع غرق شدن من نخواهد بود. ، من محکوم به عذاب استم، درین با طلاق متعفن لحظه بـه  لحظه فروتر میروم ، شئون من بجا ئِِی نمیرسد و ناله دلی را متا ثر نمیگرداند. هر کسی دراطرا ف من درین منجلا ب  پرا زتیغه های زهر آ گین و گزنده های کشنده غوطه وراست. همه همدرد و هم بند منست. هریک با نحـؤه خا صی با ین عذاب دست بگریبان ست ، همه با نا له و ضجه آ رزوی مرگ مینمایند و درعین حال همه ا ز مرگ هرا سا نند.  با آ نکه حتی برای لحظه ئ طعم شیرین زندگی نچشیده اند .درین جهنم که من میـزیـیم ، نوروهوا وجود ندارد.  نعره و فریاد ا ز نزد یکترین مسا فتی شنیده نمیشود. تشنجاتی که روح ما را شکنجه مینمایند ا زکوتاه ترین فاصله ئی دیده نمیشود. سکوت و ظلم برین قبرستان وسیع حکمفرما است ... ترس و وحشت سرا پای ما را فرا گرفته ، بد گمانی وبد بینی بالای سرما خیمه افراشته ، دیگر از دیده خود نمنا ک و از برادر خود بد گمانیم ، همه از هم و با هم رنج می بریم. همه از هم و با هم میترسیم ، همه از هم و با هم فریاد می کشیم  ....  متـنـفر و بیزار. ولی همگی با هم این جهنم وا قعی را بوجود آورده ایم.  راستی و درستی ، وطن خواهی و نوع پروری کلمات متـدا ولـه ماست ، ولی در عمل جز ترس و کیـنـه رنج و بد بـخـتی حا صلی نداریم.

آنچه در محیط ما وجود دارد برای تـشد ید شکنجه و افـزایـش رنج های ماست. علمای علام از عمل نیک محروم است ، پاسبان دزد ست ، قاضی را شی است ، دولت هم دشمن جان ماست. فرهنگ کانون جهل و فساد گشه و عدلیه مرکز ظلم و قساوت ! همه میدانیم و هم اهسته این قضا یارا صحبت مینما ئیم . با وجود آن به متعا لمان و ملا نمایان احترام میگذاریم ؛ از پا سبان میرسیم ، به قا ضی التماس میکنم . از دولت انـتـظار شـفـقـت و      مساعـد ت داریـم و برای دفـع ظـلم به حـکومت پـناه میبریم. اما احـتـرام ما به عا لـم نما یـا ن ، ترس ما ا ز پلـیـس ، التماس ما به قاضی ، داد خواهی ما به حکومت و عدلیه هم ریا کاری و دروغ است و دعای علما ، تحـفـظ پلیس ، عدالت قاضی از ان دروغتر است . دروغ آ تـش هیزم جهـنـم ما سـت ، دروغ ماده ای ا و لـیه این کـا ر خانه رنج و عذاب است. دروغ محـصـول تمام نـشـد نـی این مزرعه آ فـت و الم ا سـت دروغ ....

-         - - - - - -

-         - - - - - -

 

زندگی ما چیست ؟ در میان شـعـله های جـهـنـم می خـنـد یم ، گریـه میکـنـیـم ، میترسیـم ، مأ یوسیم  ،امید واریم ، میروئیم و نـمو میکنیم ، گل میدهـیـم و پژمرده میشویم . لیکن لهـیـب این آ تـش سوزنده ما ابد یـست . مگر نسـلـهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهد سوخت؟ اصلا زندگی ما بمعنی حال وجود ندارد. زندگی ما بفردا احا له میگردد. ما بفردا علا قـمـند یـم ، فردا ئیکه امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد.  با وجود آن این فردا مرجع ا مید است.

فردا آهنگ یکنواخت و تنها آ هنگ ا مید بخشست که سرتا سر جهنم ما طنین می اندازد . فردا سرور دائمی ماست. فردا نان خواهی خورد. فردا دفع ظلم خواهد شد . فردا ا لام و مصا ئب ما کمتر خواهد شد . دژ خیمان ما دست از شکنجه و تعذیب ما خوا هد کشید. فردا صدای شلا قی که استخوانهای ما را خورد میکند شنیده نخواهد شد.

ما منتظر این فردا هستیم .... »  

                                                  «     پـا یـا ن صـفـحـا ت تـا ریخ ( م . غـبـا ر )     »

 

 

 

 

من درین فضای غبار آلود و پر از گردو دود های زهـرآ گـین و آ تـش سوز نا شی ا زا نفجا رهای پی در پی  راکت های کور و نا لتی که با انگشت خونین وقـلب سنگ دل خون آ شام ترین جا نیان تا ریخ کشور ، ما شه و آتش میشوند ، محکوم به فرار هستم. فرا ر جـبـری ، برق آسا که همه چیز، حتی جگر گوشه ها ، افرا د خانوا ده ، دوستان و آشنا یا ن عزیز خود را « پشـت سر» آنهم در زیر خر وارها خاک و سنگ و چوب و سمنت ، تنها گذاشته ، میگریزم ، چونکه همه شهروند ان یک ملیونی این شهر زیبا و تاریخی ، میگریزند . میگریزم و هیچ به عقب خود و به آنها نگاه نمیکنم . آنان غرق در خون ناشی از زخم های پا رچه ای و پرزه جات راکت ها ی خوشه ای و دیگر مهمات پرتا ب شده انفجاری می لو لند ، و می تپند و فریاد میکشند و نیمه فریا د! آه خدا یا کمک و کمک!! از برای خدا کمک کنین ! پدر کمک کن! برادر دستم را بگیر! ما در مرا بآ غوشت بگیر! خواهرک مهربانم تو که از همه مهربانتر و رحم دل تری مرا به کلینیک و شفا خانه برسان ! دوست عزیز! تو که یا ر جانی من بودی بفریادم برس ! جای زخم را ببند ! پیشروی خونریزی را بگیر و .....

ده ها صد ها و حتی هزار ها فریاد آه و ناله ، گریه شیون و زاری هفته ها و ماه ها ... از هر کنج و کنار شهر ما شنیده میشود .....

هیچگونه از ین فریاد ها و چیغ زدنها ، حا لت غم انگیز هیچ یکی از ا ن عزیزا ن ، ما نع فرار من شده نمیتواند.

چقدر درد آورست ؟! و چقدر باور نکردنی است ؟! که بگویم در آن وضع وحشتناک و حالت رقتبار و اسف انگیز ، نه چشمی بود که عقب و چار طرف خود را به ببیند و نه گوشی بود که این همه صدا ها ی  نامفهوم را بشنود و نه هم قوت ونیروی پا ئی بود که بدنبال برگردد و به فریا د و ناله های گوش خراش همنوعان و نزدیکان خویش که صفیر ناله های شان از هفت فلک وعرش اعظم میگذشت، حتی برای چند لحظه ای که شده ، گوش فرا دهد و بکمک شان بشتابد و برزخمهای روحی و جسمی ایشان مرحمی بگذارد و ...

 چشم ها تنها و تنها پیشروی خود را میدید وگوشها کروناشنوا، زبان گنگ و لال، پاها قدرت فرار، گریز و جست و خیز را تنها و تنها برای صاحب خود داشت که شانس و تصادف او را نجات داده بود. تا میتوانست نمی دید ونمی شنود ، میگریخت ومیگریخت وهمه همشهری ها با همد یگر یکجا میگریختند تا هرچه زودتر بتوان از بیراهه ها، کوچه ها وپس کوچه ها ، بیخ بیخ دیوار ها ، خانه ها و عمارات نیمه ویران، از شهر اشوب گران، فتنه انگیزان وقاتلان زنده ویا نیمه جان بیرون رفت وسپس، کوره راه های پر پیچ وخم دشت وصحرا وکوه ودره وطن را طی کرده وخودرا به مرز و سرحد کشور های همسایه وخیلی مهربان !؟ برسا نند...

چه فرار جانا نه ای ! فرار جبری ویا تبعید دسته جمعی جبری ! که از روی ادب نوشتاری میتوان بان مهاجرت گفت. چه مهاجرت شرافتمند ا نه ای ! با چه فرار وحشتناک وشرمناکی!؟ ایا چنین فراری ، برادر از دست برادر ،

همسایه ازدست همسایه، همدهاتی ازدست همدهاتی، همشهری از دست همشهری ،مسلمان از دست هم مسلمانی و بلاخره هموطن از دست هم وطنی شرم اور وننگین نیست ؟  آیا بان میتوان گفت که مهاجرت آبرو مندانه ؟ و...

                                                                 

--2--

غرش توپها ، غرغر تانکها ، صفیر گلوله ها ، شهین راکتها ی کور، آتش سوزی ودود غلیظ ا نفجارهای هولناک ، فیر وآتش های خودسرانه صدها اطاق – پوسته های بی بند وبار و بی لزوم غیر مسول ، وهزار ها اواز گوش خراش از انواع سلاح های گرم وخطر ناک ، شب وروز بدون وقفه شنیده میشود .دزدان وغارت گران آزادانه بدون ترس از مجازات به قطاع ا لطریقی وغصب اموال همشهر یان و بیت المال ادامه میدهند .آ نها بهر و سیله ای که پول و ثروت درا ورند، دست با قدام آن میزنند. جیب بری از جیب مردی کاران روز مزد وحمالان عرق ریخته گرفته تا بیوه زنان، یتیمان ، ضعیفان ومعیوبان بیدست وپا، از همه پول میگیرند وجنس وامول میربایند.

این غارتگری ودزدی را با سر بلندی وشیوه ای حق بجانب ادامه میدهند. هر گروه سلاح داری بهر جا و محلی که لانه کرد انرا مال خود گفته قبضه میکنند. محلات متروک، قبرستا نیها ، وزمینهای لامزروع دولتی را بنامهای مختلف، خود سرانه میفروشند.

ملیونها پول بی ارزش کاغذی ازینگونه معاملات گرم ، نصیب شان است. سیستم دولتی کاملا بهم ریخته، اصلا وجود ندارد. ازنظم وقانون هیچ اثری موجود نیست. بجای آن قوماندان سا لاری وپا تکسالاری حاکم است. تفنگدار همه چیز است.زنجیر سالا ری وظیفه نظم ترافیکی را بدوش دارد.به فضل خداوند ( ج) عبور ازقله های هندو کش

برای هر مسلمان هم وطن ما اسانتر خواهد بود تا عبور وگذشتن ازین زنجیر های ترافیکی !؟ این زنجیرکها در واقع سرحد و مرز سرزمین قبضه شده مشروع ! این گروهکهای تفنگدار در دولت قوماندن سالاری است.

قتل و کشتار دسته جمعی وانفرادی همشهریان همچو نوشید ن اب جوی ارزان وآسان است.باز پرسی متهم بداد گاه صورت نمیگیرد.چونکه داد گاه وجود ندارد. از وجود قاضی و محکمه اثری نیست. توپکی همه کاره و همه چیزه است ، هم قانون گذار، هم مجری قانون، هم پاسدار، هم قاضی وهم حاکم !.

حکم اعدام بسیار باسانی صادر میشود. فقط با یک اشارۀ انگشت و تکان دادن موهای کشال ویال مانند. حکم اعدام با سانی وبزودی عملی میشود ، فقط با فشار ا نگشت خونین روی ما شه سلاح خود کار ، در آن واحد « لحظه » ده ها مرمی و گلوله به بدن و پیکر وحشت زده محکوم به اعدام ؟ ضربه میشود ...

مارکیت و بازار قاچا قچیان مواد مخدر، هیروئیـن وچرس گرم بوده و پر از خریداران وفروشندگان نوکار اند. جوانان بیکارما خصوصا به استعمال این مواد کشنده وزهری معتا دند و آنرا برای خود بهترین مصروفیت وروزگذ رانی می پندارند.چون بیکار اند وبی مضمون. چون دروازه های مدارس ، تعلیم وتربیه وآموزش گاههای

تحصیلات عالی برا ی همیش بسته شده. رونق دادن به بازار آزاد مواد مخدر ، نابود کردن سواد و تعلیم و تربیه بهترین دست آورد دولت نو بنیاد قوما ندانسا لاری ست. ، بهمین لحا ظ آنها وحا میا ن داخلی و خا رجی شا ن     نه تـنـها ازین حالت تباه کن جلوگیری نمی کنند ، بلکه به تـقـویه و پـیـشرفت سریع آن میـپـردازند.  با زا ر مواد مخد ر  شکم آزو حرص سیر نـشد نی شا نرا پَـر میکند.آ موختن دانش ، سواد ،تعلیم وتربیه را گناه میپندارند.

مردم ،اعم از پیروجوان ، زن و مرد شهر ما  دیوانه وار در شهر ونواحی ودهات اطراف ان سرگردانند.از کوچه به کوچه ای،از کارته به کارته ای،از ناحیه به ناحیه ای،از ده به ده ای، از شهر به شهری ،از مرکز به اطراف واز اطراف بمرکز وبالاخره از کشور بخارج به ملکای همسایه های مهربان؟! واز خارج بداخل کشور،در کوچ وکوچ کشی، فرار ومهاجرت! میباشند.و...

از کجا فراری ای ؟ از چهلستون . از دوغ اباد . از ده دانا ، دارالا مان  واز...

از کجا مهاجر شد ه ای ؟ از کار ته نو، بینی حصار، شاه شهید ، جاده و...

از کجا موگریختی مردک؟ از دشت برچی ،کارته سه ، کوته سنگی و...

له کوم حای نه تــشـتـید لی یـــــــــی ؟ از افشار ، نیاز بیگ ،خوشحال مینه و...

بکجا میری ؟ چــیــر تــه حــــی ؟ کجا موری ؟ به مکروریان ، به شهر نو، خیرخانه و...

باز ازانجا کجا میری ؟ به جهنم ! یا بکشور های همسایه ! مهم نیست ! جایی خوا هم رفت که اینحا لت وحشیا نه نبا شه.

اما بازهم فرارومهاجرت و کوچ کشیها پیوسته ادامه دارد .باشند گان شهر ما همچو اهوان رمیده از دست شکارچی بیرحم وظا لم ،همه روزه درکوچ وکوچ کشی ، حرکت ، گریز وفرارند وقراری ندارند. گویا انها با مدار سرزمین آبا یی خویش جذب شده وبلا وقفه به حرکت وضعی خود ادامه میدهند ودر نیمکره جنوبی آسیا در گردش اند و سرگر دان ! هیچکس نمیداند بکجا میرود ؟ برای چی میرود ؟ از چه میترسد ؟ برای چه میترسد ؟

وبال وهم ، ترس و بیم، فرار و گریزهای پی درپی سایه وار انها را تعقیب میکند. درد نا کتر از همه نو جوانان و جوانا ن ما در کوچه و پس کوچه های تنگ و تاریک ، درون خا نه ها و خرابه ها ، دور از انـظار تفـنگد ا ران به بجل بازی ، تـشله بازی ، کتار و دیگر انواع بازیهای کودکانه خویش مصروف اند. آنان از رفتن به بیرون از خانه و کوچه خود ، وحشت دا رند . چونکه شکار تـفـنگدا ران وحشی میگردند. این توپکی های وحشی و درنده که خود ها را پا سدارکهای امنیتی ؟! معرفی میدارند. جوانان و نو جوانان را مورد ازیت ، آزارهای ... قرار میدهند و...

گَــل و خاریکرنگ شده و خوب و بد تـنـیده با هم. آری سخن و درد دل از پاسدارکهای امنیتی بود ، پاسدارکها ئیکه انسان از د یدن شان وحشت میکند و از نزدیک تما س شدن بآ ن هفت بند آدم میلرزد ، نفس در سینه حبس و بُـغض در گلو بند میشود ، قویترین و د لیر ترین قلب یک انسان معقول سستی و ضعف میکند ....

بلی پرسونل یا افراد این زنجیرــ پوسته ها ی امنـیـتی! تنها وتـنها ا زنظرسن و سال باهم فرق دارند وبس! دیگردرهمه خصا یل رذ یلا نه ضد بشریت ، ضد مذهب ، دین و کیش وطن مان ، کَـشت و کشتار ، چورو چـپا ول ، ا نسان دزدی واخلا ق پست ودور از کرامت انسا نی ، با هم یکسان و برابر اند.

 

 

وحشت ، رعب وترس، کشتن و بستن ، حبس واعدام ، چورو چپا ل ، راکت بارانی ، راهزنی وآدم ربا ئی و... در همه منا طق قوما ندا نسا لاری های ظا هرأ  مخالف و متـقا بل ، یکسان در جریان است. ولی همه شان متفق الفعل اند که پا یتخت تاریخی ، و کانون علم و فرهنگ و تمدن چندین هزارساله ای ما را ، هر چه زودتر ، هرچه بیشتر بخاک و خون بکشانند و هستی های آنرا نیست و نابود کنند.

این همه پاسدارکهای امـنـیتی ! از نظر سن بین ده – 14-18 و 30 سال قرار داند و ازچهره و سیما ، اکثرأ زرد ، هیرؤینی ، سیاه چرسی ، قامت های کوچک ، کوتاه ، متوسط و بلند ، ا ندا مهای لاغر و باریک و بعضـأ چاق و گرد و ، موی ها کا کُـلی ، کشال و دراز و دستمال پـیچـیـده.

نگاه های شا ن که هیچ چیزی در آن خوانده نمی شود ، نه غرور ، نه شرمندگی ، نه شیطنت ، نه ترحم ، با چهره بیحا لت که انگار چهره آدمی نیست چنا نکه گوئی گوسفندی را برای قصا بی میگرند .

با تفنگ خود کار جلو هر وسیله نقلیه وپیاده ، چه خر گادی خرکاران ، کرا چی حمالان و جوالیها ، حتی کوله پشتهای پیاده روهای مهاجر را گرفته وبا صدای خشک و بدآ وا زخویش چیغ میزنند :

استاد شو ! ؟ باش ؟  ودریژه ؟ کجا میری ؟ چیرته حی ؟

تلاشی بته! ماصول راکه! ده کالایت چیه؟ کارت تنظیمی! محل بودوباش ، قوم... وده ها پرس و پال ازینگونه !

هرچه دلش خواست پول و جنس میگیرد . توبه از انکارش !توبه وتوبه ! دشنام ولت و کوب ، دوچند جریمه با مدتها وقت معطلی و توقیف ؟! عذ روزاری بروی مادر و پدرش ارزش ندارد ! از برای خدا وقران گوش شنوا ندارد ! ریش سفید و پیچه سفید ، کورو شل ، یتیم، ملا وعا لم ، همه وهمه برایش نا اشنا ونا مفهوم است .!

ایینست سر نوشت غم انگیز زندگی روز مره ، رونق بازار تجارتی ومسافرت راها ی کوچکشی ! وتهیه اذوقه ، نفقه و پوشاک هزار ها فرد و خانواده همشهریان شهرعزیز وتاریخی ما کابل قهرمان !؟

از با با ی کهــنسا ل گرفـتـه تا نوجوا ن و جوان ما اختیار سرومال وجان خود را ندارند . تعلیم و تربـیـه و رفتن به مدارس و مکا تب گناه است .

وقت شنیدن د لا ئل و برهان ، نصیحت و پند و حتی عذروزاری نیست. درد آور تر آنکه وقـفـه ئی برای بخاک سپردن کشته ها و یا شهیدان میسر نمی شود . از فاتحه خوانی و نماز های جما عت در مساجد و تکایا و امامبره ها اثری نیست. چون صدای آ ذ ا ن و اقا مت ملا امام در صدای انفجار های پی در پی راکتها و صفیر گلوله های کورمحو و خورد و خمیر میشود.

چونکه مساجد اکثراً ویران گشته ومحراب های بعضی شان تغیرسمت داده شده اند. بهتراست واقعیت را بگوئیم :

اصلا اً درین درگیریها و اشتعا ل جنگ لعنتی، شهروندان ما، حتی وقت ادأ فرایض پنج گانه و دیگر مراسم مذهبی وعنعنوی خود را ندارند. قتل ، چورو چـپـا ول و غارتگری به امر عادی و عاد ت روزانه تبدیل گردیده . نفا ق ملی ، محلی ، زبانی و مذهبی بگونه مسلحانه به فجیع ترین و ننگیـن ترین شکل آن که تا کنون تاریخ جامعه ما بخود ندیده بود ، ادامه دارد و هر روز بـنــزین  تازه به آ تـش آ ن ریخته میشود و...

هیچ خانه ای نیست که غم و درد و رنج و مصیــبت دروازه ای آنرا نکوبـیـده با شد.     -  -  -  -

  

--3--

هیچ کدام ما بزبان یکدیگر نمی فهمیم .بد بختی ما از همینجا شروع میشود. بد گمانی و بد بینی و عدم اعتماد ما از همینجا شروع میشود.از برادر مسلمان خود بد گمانیم از همین خاطر، همه از هم وبا هم رنج میبریم از همین خاطر

همه از هم وبا هم میتر سیم از همین خاطر. همه از هم وبا هم نارا ضی ایم ، متنفریم ، بیزاریم ...و بیزا ریم ولی همگی با هم این همه رنج والام وزحمات را، فرار را ، جلا وطنی را و مهاجرتهای ذلت اور و طاقت فر سا را و ... و بالا خره این جهنم واقعی را بوجود اورده ایم .

                                                                                                      

اری از همین خاطر که بزبان و اشاره بیگانه گپ میزنیم وبزبان یکدیگر نمی فهمیم .در سیما و چهره ما کابوس وحشت و فرار جا گرفته . همه با هم دیوانه وار میخندیم،میگر ییم و فر یاد رس میخوا هیم. از همسا یگان بی پاس و بی نمک و قرار گاه پو سیده ملل متحد فریب کار و گودیگک قدرتمندان حق ( وتو ) کمک میخوا هیم .کمک از برادر هموطن خود را ننگ وعار میدانیم .چونکه به قول و قرار ومیثاق خود اعتماد نداشته و بان عمل نمی کنیم .

عهد و پیمان ما ، قول و قرار ما به وصلت های دیر رس و جدایی های زود رس شبیه است که بدست غیر و اجنبی بدون رضایت ما صورت میگیرد .قاضی ما وجدان ما نیست . شهر ها و دهات ما را یکپارچه ستم وظلمت ، جهل و شقاوت ، سنگد لی و نا نجیبی ، قساوت و بیرحمی ، توحش و بربریت ، دژ خیمی و رذالت فرا گرفته است .

عمل ما پر از گناهان کبیره است و بردل های ما مُـهـر گمراهی نـقـش شده که حتی به میـثـا ق خود درمکه مکرمه هم عمل نکرد یم . به قول و قرار خود در شورا ها و جرگه ها که عنعنه نیا کان ماست، هم وفا وعمل نکردیم. پس شاید درست باشداگرگوئیم : ما را عهد شکنی مکه  مکرمه شرما نـده است و یا ارواح نیا کا ن مارا آغ کرده است.

ما همه با هم آغ  زد گا ن پدر و مادر و نـیا کا ن مـتـد یـن ، مبارز ، غیرتمند و سلحشور خود میباشیم.

همه با هم زیر فرمانهای مغرضا نه و خا ئیـنـا نه سر دسته های خود و بیگا نگان همچو مور لگد مال میشویم . ما همه با هم صدها تن از همو طنا ن بیگنا ه و بید فاع خود را بد یار نیستی میفرستیم ، ترور میکنیم ، به کا نـتـینر ها و داش های خشت پزی خفه کرده و زنده میسوزا نیم ولی گناه و عمل آنرا بیکد یگر نسبت میدهیم . ما همه با هم تـشنه و خواهان صلحیم . ولی با شیوه ای تازه تری جنگ را آغاز میکنیم . همه باهم خسته ایم ، آزرده ایم ، کوفته ، کوبیده ، و خرد و خمیریم .

اما با دریا فـت فرما نهای مغرضا نه تر ، دیکته شده از طرف بیـگـا نـگا ن ، یکدم نیرو میگیرم ، تـغـذ یه میشویم و فعال میشویم ......  در شهر ما همه افسا نه ها به حقـیـقـت تـبد یل گشته است.

 

--4--

تمام مردم یک میلیونی شهر ما ، تما م د نیا ، افسا نه ای حوا دث خونین زمستان سرد 1372 را همچو حوادث افسا نوی تا بستا ن داغ 1371 ش ، چون وجود آفـتـا ب ، حـقـیـقـت و واقـیت می پندارند . حوادث خونینی که قلم از تحریرش ، کتاب از گنجا یشش ، زبان از گـفـتارش و گوش از شنید نش ،  عقـل از قبولش ، ذهن و فکر سا لم و خیر خواه از ایجا دش کاملا ً عا جز است ....... و افسا نه ای که چنین آ غا ز میشود :

روز های سیاه شش جدی همه مردم شهر ما در سوگواری از تجا وز دومین ابر قدرت جهانی ، با بیرق ها و لباس های سیاه ، زیر سرمای طا قت فرسا در کوچه و با زار های شهر به ما تم نـشــسته و درغم عزیزان از دست رفـتـه ای خویش به دعا خوانی مشغول میـبا شند . که نا گـــها ن :  دو برادر از جمله سه برادر بطور افسا نوی از جــبهه فعلی خویش جدا  گردیده به جبهه دشمن ! قبلی اش می پـیـو ند د. و یک برادر از دو برادر از صف جنوب بریده به جا نب مقا بل می پیــوند د ، و در مدت کمتر از چهل و هشت سا عت ، طبق همان فرما نهای دیکته شده  بیگا نه جبهه کا ملا ً جدیدی از کشت و کشتار ، خون و آ تــش را میگشا یند و درست در یازده هم جدی ا فسانه باور نا کردنی ولی حقـیـقـی و وا قعی ، زمستا ن سرد 1372 شهر ما را آغاز و درعمل پــیا ده میکـنند با آن شیوه های وحشیگری که تاریخ شهر ما بیــا د ندا شـت. همان خانه جنگی لعنـتی که مردم شهر ما تا اخیر زمستان سرد ، برف سفید را سفید ند ید ند و نه روی ذغا ل را سیا ه ! همه وجود شهر ما را لخته های سرخ خون پو شا نیده بود و خون ...

بلی ! با دریا فت فرمانهای مغرضا نه جدید ، ا ئـتـلا فا ت جدید ، خیا لات و خوا بهای بلند پروازا نه ای جدید و جدید ، یکدم نیرو میگریم ، تــغـذ یه میشویم ، فعا ل میشویم و جنگ را ...

-  -  -  -

-  -  -  -

همه با هم دیوانه ایم دیوانه ای جنگ ، بغض و عداوت و کینه و خانه جنگی ، بنا مهای دروغین نـُــه گا نه و هفت گا نه ، چون هفت برادر و نــُــه خواهر با هم د شـمـنیم ، سنت های اسلامی ، عنعنات و عرف و عا دات ملی و وطنی را داریم فراموش میکنیم . همه با هم بیکدیگر گوش نمیکنیم . فقط همه گوش ما به رادیوهای ، بی بی سی ، صدای امریکا و دیگر را دیوهای بیگا نه است . اکثرا ً فرما نهای خود را ا ز آ نطریق بگوش میرسا نیم ...

مگر آیا ازین رادیو ها  وزارد خا نه های تبلیـغا تی بیگانه ، بغیر از دروغ پراگنی های شا خدار ، پخش تخم نفاق ، بد گما نی و بهم اندازی ملیت های با هم برادر ما ، چیزی دیگری میتوان شنید ؟!

همه با هم تــشــنه ثروت اندوزی ، قــد رت و ا قــتــدا ریــم . مرد مان مان سامان هم گرگ شده اند و درنده .

صدا قت و تقوی بزرگ و حقا نیت رهبر شدن یکی از ما را قرار نمید هد . دروغ  اساس و پا یــه ای سیا ست روزمره ما ست . دروغ به امر صلح و آرامش ، دروغ به آ تــش بس ، دروغ به شــفــقــت ، مسا عدت ، برابری ، برادری ، محل ، قوم ، لسا ن ....

دورغ آ تـــش هــیــزم دوزخ آ تــشــین ما ست . دوزخ سُــو زان ماست . دروغ ماده ای اولیه این کار خانه رنج و عذا ب ، جنگ و خون و آ تــش است .  دروغ  - - - - در همه شئــون زندگی نیمه جان ما تکیه کلام ما ست .

 

 

همه با هم برای رسیدن به مقا صد ا قــتــد ار شخــصی و اریکه سلطــنـت و قدرت به همه چیز دروغ میگوئیم ، دروغ به خود ، به افغا نستا نی بود ن ، به دین و مذهب ، به کتا ب و مکان های مقدس و به قول و قرار و میثا ق خود. - - - -

زند گی ما چـــیــــســـت ؟

«  در میا ن شعله های سوزان جنگ لعنـتی میخندیم ، گریه میکنیم ، میترسیم ، مأ یوسیم ، امیداواریم ، می روئیم ، نمو میکنیم ، گــل مید هیم و پــژ مرده میشویم .

لیکن شعله ای این آ تــش سوزنده ای ما ابد یست . مگرنسلهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهند سوخت ؟»

ا صلا ً زندگی برای حا ل معنی ندارد و به فردا تعلق دارد .

باری  بس گران ، راهی نا معلوم و پا یا ن مبهم مفهوم زندگی ما ست . ما به فردا علا قمند ا یم . فردا ی که امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد . با وجود آن ، این فردا مرجع امید ماست فردای که صلح و آرا مش و صفا ، برادری و یکرنگی ما ست ...

ما مــنــتــظر این فردا می با شیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــم .

 

--5--

خوا ننده عزیز ! توبه درد دل این دو جوان هموطن خود سرا پا گوش فرا دادی وبا وی یکجا همه مسیرهای زندگی ان دو دوران را پیمودی و...

اما ای خواننده نسل جوان فردای صلح ! ای خواننده فردای سکوت و ارامش !ترا به مقد سا تت قسم که چنین روزی ، چنین دورانی ، چنین زمانی ، چنین حالتی در مقطعی از زندگی هموطنان خود و...    را با ور خواهید کرد ؟

بلی ! حوادث افسا نوی زمان ودوران درد دل این دو جوان هموطن خودرا بالای کوچ نرم ، میان گلهای رنگا رنگ گلخا نه کوچک ودر فضای روشن کتابخانه زیبای خود، لحظه پیش چشمان خویش در ذهن ودماغ خود، مجسم کن ! چه احساسی خواهید کرد ؟ خوا هید خندید ؟ یا گریه خوا هید کرد ؟!

« کسانیکه و آنگونه اشخاص وافرادیکه بمقدرات نسل آینده خود علاقمند هستند هرگز نمیکوشند تا راه بی عفتی و بی تقوا یی را بیا موزند ، بلکه تمام وقت شان صرف ایجاد و ساختار محیطی متقی و پرهیز گار میگردد وسعی و کوشش آنها بخاطر اینست که تا راهی را طی نمایند که ازان بویی جز صفا و وفا و زهد و تقوی ، انسا ندوستی عدالت و میهن پرستی بمشام نرسد. افسوس که درین زمان ما صفا وراستی و پاکی طالبی ندارد و بد طینتان خود  خواه همه چیز جا معه ما را از دریچه چشم بی انصا ف و بد بین خود مینگرند و در جامعه ایکه زشتی وبد بینی ودیو سیرتی شرایط وجود انست هرگز زیبایی و خوشبختی ، خوشبینی و نیکو سیرتی نه تنها طالب و خواستاری ندارد بلکه مردان و زنان شرافتمند و متقی ازین همه پرهیز کاری و نیکو کاری طرفی غیر از بد ختی و بیچارگی بر نخواهد بست و...»

_{سنبله    1371}

                                                                                         کا بل

^{حوت    1372}

                                                                                                

درد دل دونوجوان وطن

 

 

جوان اولی

« : : : من درین ا وقیانوس بد بختی محکوم به فنا هستم ، فریاد و ناله ، دشنام و یا ا لتماس ، بغض یا محبت ، کوشش یا سستی هیچکدام  مانع غرق شدن من نخواهد بود. ، من محکوم به عذاب استم، درین با طلاق متعفن لحظه بـه  لحظه فروتر میروم ، شئون من بجا ئِِی نمیرسد و ناله دلی را متا ثر نمیگرداند. هر کسی دراطرا ف من درین منجلا ب  پرا زتیغه های زهر آ گین و گزنده های کشنده غوطه وراست. همه همدرد و هم بند منست. هریک با نحـؤه خا صی با ین عذاب دست بگریبان ست ، همه با نا له و ضجه آ رزوی مرگ مینمایند و درعین حال همه ا ز مرگ هرا سا نند.  با آ نکه حتی برای لحظه ئ طعم شیرین زندگی نچشیده اند .درین جهنم که من میـزیـیم ، نوروهوا وجود ندارد.  نعره و فریاد ا ز نزد یکترین مسا فتی شنیده نمیشود. تشنجاتی که روح ما را شکنجه مینمایند ا زکوتاه ترین فاصله ئی دیده نمیشود. سکوت و ظلم برین قبرستان وسیع حکمفرما است ... ترس و وحشت سرا پای ما را فرا گرفته ، بد گمانی وبد بینی بالای سرما خیمه افراشته ، دیگر از دیده خود نمنا ک و از برادر خود بد گمانیم ، همه از هم و با هم رنج می بریم. همه از هم و با هم میترسیم ، همه از هم و با هم فریاد می کشیم  ....  متـنـفر و بیزار. ولی همگی با هم این جهنم وا قعی را بوجود آورده ایم.  راستی و درستی ، وطن خواهی و نوع پروری کلمات متـدا ولـه ماست ، ولی در عمل جز ترس و کیـنـه رنج و بد بـخـتی حا صلی نداریم.

آنچه در محیط ما وجود دارد برای تـشد ید شکنجه و افـزایـش رنج های ماست. علمای علام از عمل نیک محروم است ، پاسبان دزد ست ، قاضی را شی است ، دولت هم دشمن جان ماست. فرهنگ کانون جهل و فساد گشه و عدلیه مرکز ظلم و قساوت ! همه میدانیم و هم اهسته این قضا یارا صحبت مینما ئیم . با وجود آن به متعا لمان و ملا نمایان احترام میگذاریم ؛ از پا سبان میرسیم ، به قا ضی التماس میکنم . از دولت انـتـظار شـفـقـت و      مساعـد ت داریـم و برای دفـع ظـلم به حـکومت پـناه میبریم. اما احـتـرام ما به عا لـم نما یـا ن ، ترس ما ا ز پلـیـس ، التماس ما به قاضی ، داد خواهی ما به حکومت و عدلیه هم ریا کاری و دروغ است و دعای علما ، تحـفـظ پلیس ، عدالت قاضی از ان دروغتر است . دروغ آ تـش هیزم جهـنـم ما سـت ، دروغ ماده ای ا و لـیه این کـا ر خانه رنج و عذاب است. دروغ محـصـول تمام نـشـد نـی این مزرعه آ فـت و الم ا سـت دروغ ....

-         - - - - - -

زندگی ما چیست ؟ در میان شـعـله های جـهـنـم می خـنـد یم ، گریـه میکـنـیـم ، میترسیـم ، مأ یوسیم  ،امید واریم ، میروئیم و نـمو میکنیم ، گل میدهـیـم و پژمرده میشویم . لیکن لهـیـب این آ تـش سوزنده ما ابد یـست . مگر نسـلـهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهد سوخت؟ اصلا زندگی ما بمعنی حال وجود ندارد. زندگی ما بفردا احا له میگردد. ما بفردا علا قـمـند یـم ، فردا ئیکه امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد.  با وجود آن این فردا مرجع ا مید است.

فردا آهنگ یکنواخت و تنها آ هنگ ا مید بخشست که سرتا سر جهنم ما طنین می اندازد . فردا سرور دائمی ماست. فردا نان خواهی خورد. فردا دفع ظلم خواهد شد . فردا ا لام و مصا ئب ما کمتر خواهد شد . دژ خیمان ما دست از شکنجه و تعذیب ما خوا هد کشید. فردا صدای شلا قی که استخوانهای ما را خورد میکند شنیده نخواهد شد.

ما منتظر این فردا هستیم .... »  

                                                  «     پـا یـا ن صـفـحـا ت تـا ریخ ( م . غـبـا ر )     »

 جوان دومی

من درین فضای غبار آلود و پر از گردو دود های زهـرآ گـین و آ تـش سوز نا شی ا زا نفجا رهای پی در پی  راکت های کور و نا لتی که با انگشت خونین وقـلب سنگ دل خون آ شام ترین جا نیان تا ریخ کشور ، ما شه و آتش میشوند ، محکوم به فرار هستم. فرا ر جـبـری ، برق آسا که همه چیز، حتی جگر گوشه ها ، افرا د خانوا ده ، دوستان و آشنا یا ن عزیز خود را « پشـت سر» آنهم در زیر خر وارها خاک و سنگ و چوب و سمنت ، تنها گذاشته ، میگریزم ، چونکه همه شهروند ان یک ملیونی این شهر زیبا و تاریخی ، میگریزند . میگریزم و هیچ به عقب خود و به آنها نگاه نمیکنم . آنان غرق در خون ناشی از زخم های پا رچه ای و پرزه جات راکت ها ی خوشه ای و دیگر مهمات پرتا ب شده انفجاری می لو لند ، و می تپند و فریاد میکشند و نیمه فریا د! آه خدا یا کمک و کمک!! از برای خدا کمک کنین ! پدر کمک کن! برادر دستم را بگیر! ما در مرا بآ غوشت بگیر! خواهرک مهربانم تو که از همه مهربانتر و رحم دل تری مرا به کلینیک و شفا خانه برسان ! دوست عزیز! تو که یا ر جانی من بودی بفریادم برس ! جای زخم را ببند ! پیشروی خونریزی را بگیر و .....

ده ها صد ها و حتی هزار ها فریاد آه و ناله ، گریه شیون و زاری هفته ها و ماه ها ... از هر کنج و کنار شهر ما شنیده میشود .....

هیچگونه از ین فریاد ها و چیغ زدنها ، حا لت غم انگیز هیچ یکی از ا ن عزیزا ن ، ما نع فرار من شده نمیتواند.

چقدر درد آورست ؟! و چقدر باور نکردنی است ؟! که بگویم در آن وضع وحشتناک و حالت رقتبار و اسف انگیز ، نه چشمی بود که عقب و چار طرف خود را به ببیند و نه گوشی بود که این همه صدا ها ی  نامفهوم را بشنود و نه هم قوت ونیروی پا ئی بود که بدنبال برگردد و به فریا د و ناله های گوش خراش همنوعان و نزدیکان خویش که صفیر ناله های شان از هفت فلک وعرش اعظم میگذشت، حتی برای چند لحظه ای که شده ، گوش فرا دهد و بکمک شان بشتابد و برزخمهای روحی و جسمی ایشان مرحمی بگذارد و ...

 چشم ها تنها و تنها پیشروی خود را میدید وگوشها کروناشنوا، زبان گنگ و لال، پاها قدرت فرار، گریز و جست و خیز را تنها و تنها برای صاحب خود داشت که شانس و تصادف او را نجات داده بود. تا میتوانست نمی دید ونمی شنود ، میگریخت ومیگریخت وهمه همشهری ها با همد یگر یکجا میگریختند تا هرچه زودتر بتوان از بیراهه ها، کوچه ها وپس کوچه ها ، بیخ بیخ دیوار ها ، خانه ها و عمارات نیمه ویران، از شهر اشوب گران، فتنه انگیزان وقاتلان زنده ویا نیمه جان بیرون رفت وسپس، کوره راه های پر پیچ وخم دشت وصحرا وکوه ودره وطن را طی کرده وخودرا به مرز و سرحد کشور های همسایه وخیلی مهربان !؟ برسا نند...

چه فرار جانا نه ای ! فرار جبری ویا تبعید دسته جمعی جبری ! که از روی ادب نوشتاری میتوان بان مهاجرت گفت. چه مهاجرت شرافتمند ا نه ای ! با چه فرار وحشتناک وشرمناکی!؟ ایا چنین فراری ، برادر از دست برادر ،

همسایه ازدست همسایه، همدهاتی ازدست همدهاتی، همشهری از دست همشهری ،مسلمان از دست هم مسلمانی و بلاخره هموطن از دست هم وطنی شرم اور وننگین نیست ؟  آیا بان میتوان گفت که مهاجرت آبرو مندانه ؟ و...                                                 

--2--

غرش توپها ، غرغر تانکها ، صفیر گلوله ها ، شهین راکتها ی کور، آتش سوزی ودود غلیظ ا نفجارهای هولناک ، فیر وآتش های خودسرانه صدها اطاق – پوسته های بی بند وبار و بی لزوم غیر مسول ، وهزار ها اواز گوش خراش از انواع سلاح های گرم وخطر ناک ، شب وروز بدون وقفه شنیده میشود .دزدان وغارت گران آزادانه بدون ترس از مجازات به قطاع ا لطریقی وغصب اموال همشهر یان و بیت المال ادامه میدهند .آ نها بهر و سیله ای که پول و ثروت درا ورند، دست با قدام آن میزنند. جیب بری از جیب مردی کاران روز مزد وحمالان عرق ریخته گرفته تا بیوه زنان، یتیمان ، ضعیفان ومعیوبان بیدست وپا، از همه پول میگیرند وجنس وامول میربایند.

این غارتگری ودزدی را با سر بلندی وشیوه ای حق بجانب ادامه میدهند. هر گروه سلاح داری بهر جا و محلی که لانه کرد انرا مال خود گفته قبضه میکنند. محلات متروک، قبرستا نیها ، وزمینهای لامزروع دولتی را بنامهای مختلف، خود سرانه میفروشند.

ملیونها پول بی ارزش کاغذی ازینگونه معاملات گرم ، نصیب شان است. سیستم دولتی کاملا بهم ریخته، اصلا وجود ندارد. ازنظم وقانون هیچ اثری موجود نیست. بجای آن قوماندان سا لاری وپا تکسالاری حاکم است. تفنگدار همه چیز است.زنجیر سالا ری وظیفه نظم ترافیکی را بدوش دارد.به فضل خداوند ( ج) عبور ازقله های هندو کش

برای هر مسلمان هم وطن ما اسانتر خواهد بود تا عبور وگذشتن ازین زنجیر های ترافیکی !؟ این زنجیرکها در واقع سرحد و مرز سرزمین قبضه شده مشروع ! این گروهکهای تفنگدار در دولت قوماندن سالاری است.

قتل و کشتار دسته جمعی وانفرادی همشهریان همچو نوشید ن اب جوی ارزان وآسان است.باز پرسی متهم بداد گاه صورت نمیگیرد.چونکه داد گاه وجود ندارد. از وجود قاضی و محکمه اثری نیست. توپکی همه کاره و همه چیزه است ، هم قانون گذار، هم مجری قانون، هم پاسدار، هم قاضی وهم حاکم !.

حکم اعدام بسیار باسانی صادر میشود. فقط با یک اشارۀ انگشت و تکان دادن موهای کشال ویال مانند. حکم اعدام با سانی وبزودی عملی میشود ، فقط با فشار ا نگشت خونین روی ما شه سلاح خود کار ، در آن واحد « لحظه » ده ها مرمی و گلوله به بدن و پیکر وحشت زده محکوم به اعدام ؟ ضربه میشود ...

مارکیت و بازار قاچا قچیان مواد مخدر، هیروئیـن وچرس گرم بوده و پر از خریداران وفروشندگان نوکار اند. جوانان بیکارما خصوصا به استعمال این مواد کشنده وزهری معتا دند و آنرا برای خود بهترین مصروفیت وروزگذ رانی می پندارند.چون بیکار اند وبی مضمون. چون دروازه های مدارس ، تعلیم وتربیه وآموزش گاههای

تحصیلات عالی برا ی همیش بسته شده. رونق دادن به بازار آزاد مواد مخدر ، نابود کردن سواد و تعلیم و تربیه بهترین دست آورد دولت نو بنیاد قوما ندانسا لاری ست. ، بهمین لحا ظ آنها وحا میا ن داخلی و خا رجی شا ن     نه تـنـها ازین حالت تباه کن جلوگیری نمی کنند ، بلکه به تـقـویه و پـیـشرفت سریع آن میـپـردازند.  با زا ر مواد مخد ر  شکم آزو حرص سیر نـشد نی شا نرا پَـر میکند.آ موختن دانش ، سواد ،تعلیم وتربیه را گناه میپندارند.

مردم ،اعم از پیروجوان ، زن و مرد شهر ما  دیوانه وار در شهر ونواحی ودهات اطراف ان سرگردانند.از کوچه به کوچه ای،از کارته به کارته ای،از ناحیه به ناحیه ای،از ده به ده ای، از شهر به شهری ،از مرکز به اطراف واز اطراف بمرکز وبالاخره از کشور بخارج به ملکای همسایه های مهربان؟! واز خارج بداخل کشور،در کوچ وکوچ کشی، فرار ومهاجرت! میباشند.و...

از کجا فراری ای ؟ از چهلستون . از دوغ اباد . از ده دانا ، دارالا مان  واز...

از کجا مهاجر شد ه ای ؟ از کار ته نو، بینی حصار، شاه شهید ، جاده و...

از کجا موگریختی مردک؟ از دشت برچی ،کارته سه ، کوته سنگی و...

له کوم حای نه تــشـتـید لی یـــــــــی ؟ از افشار ، نیاز بیگ ،خوشحال مینه و...

بکجا میری ؟ چــیــر تــه حــــی ؟ کجا موری ؟ به مکروریان ، به شهر نو، خیرخانه و...

باز ازانجا کجا میری ؟ به جهنم ! یا بکشور های همسایه ! مهم نیست ! جایی خوا هم رفت که اینحا لت وحشیا نه نبا شه.

اما بازهم فرارومهاجرت و کوچ کشیها پیوسته ادامه دارد .باشند گان شهر ما همچو اهوان رمیده از دست شکارچی بیرحم وظا لم ،همه روزه درکوچ وکوچ کشی ، حرکت ، گریز وفرارند وقراری ندارند. گویا انها با مدار سرزمین آبا یی خویش جذب شده وبلا وقفه به حرکت وضعی خود ادامه میدهند ودر نیمکره جنوبی آسیا در گردش اند و سرگر دان ! هیچکس نمیداند بکجا میرود ؟ برای چی میرود ؟ از چه میترسد ؟ برای چه میترسد ؟

وبال وهم ، ترس و بیم، فرار و گریزهای پی درپی سایه وار انها را تعقیب میکند. درد نا کتر از همه نو جوانان و جوانا ن ما در کوچه و پس کوچه های تنگ و تاریک ، درون خا نه ها و خرابه ها ، دور از انـظار تفـنگد ا ران به بجل بازی ، تـشله بازی ، کتار و دیگر انواع بازیهای کودکانه خویش مصروف اند. آنان از رفتن به بیرون از خانه و کوچه خود ، وحشت دا رند . چونکه شکار تـفـنگدا ران وحشی میگردند. این توپکی های وحشی و درنده که خود ها را پا سدارکهای امنیتی ؟! معرفی میدارند. جوانان و نو جوانان را مورد ازیت ، آزارهای ... قرار میدهند و...

گَــل و خاریکرنگ شده و خوب و بد تـنـیده با هم. آری سخن و درد دل از پاسدارکهای امنیتی بود ، پاسدارکها ئیکه انسان از د یدن شان وحشت میکند و از نزدیک تما س شدن بآ ن هفت بند آدم میلرزد ، نفس در سینه حبس و بُـغض در گلو بند میشود ، قویترین و د لیر ترین قلب یک انسان معقول سستی و ضعف میکند ....

بلی پرسونل یا افراد این زنجیرــ پوسته ها ی امنـیـتی! تنها وتـنها ا زنظرسن و سال باهم فرق دارند وبس! دیگردرهمه خصا یل رذ یلا نه ضد بشریت ، ضد مذهب ، دین و کیش وطن مان ، کَـشت و کشتار ، چورو چـپا ول ، ا نسان دزدی واخلا ق پست ودور از کرامت انسا نی ، با هم یکسان و برابر اند

وحشت ، رعب وترس، کشتن و بستن ، حبس واعدام ، چورو چپا ل ، راکت بارانی ، راهزنی وآدم ربا ئی و... در همه منا طق قوما ندا نسا لاری های ظا هرأ  مخالف و متـقا بل ، یکسان در جریان است. ولی همه شان متفق الفعل اند که پا یتخت تاریخی ، و کانون علم و فرهنگ و تمدن چندین هزارساله ای ما را ، هر چه زودتر ، هرچه بیشتر بخاک و خون بکشانند و هستی های آنرا نیست و نابود کنند.

این همه پاسدارکهای امـنـیتی ! از نظر سن بین ده – 14-18 و 30 سال قرار داند و ازچهره و سیما ، اکثرأ زرد ، هیرؤینی ، سیاه چرسی ، قامت های کوچک ، کوتاه ، متوسط و بلند ، ا ندا مهای لاغر و باریک و بعضـأ چاق و گرد و ، موی ها کا کُـلی ، کشال و دراز و دستمال پـیچـیـده.

نگاه های شا ن که هیچ چیزی در آن خوانده نمی شود ، نه غرور ، نه شرمندگی ، نه شیطنت ، نه ترحم ، با چهره بیحا لت که انگار چهره آدمی نیست چنا نکه گوئی گوسفندی را برای قصا بی میگرند .

با تفنگ خود کار جلو هر وسیله نقلیه وپیاده ، چه خر گادی خرکاران ، کرا چی حمالان و جوالیها ، حتی کوله پشتهای پیاده روهای مهاجر را گرفته وبا صدای خشک و بدآ وا زخویش چیغ میزنند :

استاد شو ! ؟ باش ؟  ودریژه ؟ کجا میری ؟ چیرته حی ؟

تلاشی بته! ماصول راکه! ده کالایت چیه؟ کارت تنظیمی! محل بودوباش ، قوم... وده ها پرس و پال ازینگونه !

هرچه دلش خواست پول و جنس میگیرد . توبه از انکارش !توبه وتوبه ! دشنام ولت و کوب ، دوچند جریمه با مدتها وقت معطلی و توقیف ؟! عذ روزاری بروی مادر و پدرش ارزش ندارد ! از برای خدا وقران گوش شنوا ندارد ! ریش سفید و پیچه سفید ، کورو شل ، یتیم، ملا وعا لم ، همه وهمه برایش نا اشنا ونا مفهوم است .!

ایینست سر نوشت غم انگیز زندگی روز مره ، رونق بازار تجارتی ومسافرت راها ی کوچکشی ! وتهیه اذوقه ، نفقه و پوشاک هزار ها فرد و خانواده همشهریان شهرعزیز وتاریخی ما کابل قهرمان !؟

از با با ی کهــنسا ل گرفـتـه تا نوجوا ن و جوان ما اختیار سرومال وجان خود را ندارند . تعلیم و تربـیـه و رفتن به مدارس و مکا تب گناه است .

وقت شنیدن د لا ئل و برهان ، نصیحت و پند و حتی عذروزاری نیست. درد آور تر آنکه وقـفـه ئی برای بخاک سپردن کشته ها و یا شهیدان میسر نمی شود . از فاتحه خوانی و نماز های جما عت در مساجد و تکایا و امامبره ها اثری نیست. چون صدای آ ذ ا ن و اقا مت ملا امام در صدای انفجار های پی در پی راکتها و صفیر گلوله های کورمحو و خورد و خمیر میشود.

چونکه مساجد اکثراً ویران گشته ومحراب های بعضی شان تغیرسمت داده شده اند. بهتراست واقعیت را بگوئیم :

اصلا اً درین درگیریها و اشتعا ل جنگ لعنتی، شهروندان ما، حتی وقت ادأ فرایض پنج گانه و دیگر مراسم مذهبی وعنعنوی خود را ندارند. قتل ، چورو چـپـا ول و غارتگری به امر عادی و عاد ت روزانه تبدیل گردیده . نفا ق ملی ، محلی ، زبانی و مذهبی بگونه مسلحانه به فجیع ترین و ننگیـن ترین شکل آن که تا کنون تاریخ جامعه ما بخود ندیده بود ، ادامه دارد و هر روز بـنــزین  تازه به آ تـش آ ن ریخته میشود و...

هیچ خانه ای نیست که غم و درد و رنج و مصیــبت دروازه ای آنرا نکوبـیـده با شد.     -  -  - 

--3--

هیچ کدام ما بزبان یکدیگر نمی فهمیم .بد بختی ما از همینجا شروع میشود. بد گمانی و بد بینی و عدم اعتماد ما از همینجا شروع میشود.از برادر مسلمان خود بد گمانیم از همین خاطر، همه از هم وبا هم رنج میبریم از همین خاطر

همه از هم وبا هم میتر سیم از همین خاطر. همه از هم وبا هم نارا ضی ایم ، متنفریم ، بیزاریم ...و بیزا ریم ولی همگی با هم این همه رنج والام وزحمات را، فرار را ، جلا وطنی را و مهاجرتهای ذلت اور و طاقت فر سا را و ... و بالا خره این جهنم واقعی را بوجود اورده ایم .                                                    

اری از همین خاطر که بزبان و اشاره بیگانه گپ میزنیم وبزبان یکدیگر نمی فهمیم .در سیما و چهره ما کابوس وحشت و فرار جا گرفته . همه با هم دیوانه وار میخندیم،میگر ییم و فر یاد رس میخوا هیم. از همسا یگان بی پاس و بی نمک و قرار گاه پو سیده ملل متحد فریب کار و گودیگک قدرتمندان حق ( وتو ) کمک میخوا هیم .کمک از برادر هموطن خود را ننگ وعار میدانیم .چونکه به قول و قرار ومیثاق خود اعتماد نداشته و بان عمل نمی کنیم .

عهد و پیمان ما ، قول و قرار ما به وصلت های دیر رس و جدایی های زود رس شبیه است که بدست غیر و اجنبی بدون رضایت ما صورت میگیرد .قاضی ما وجدان ما نیست . شهر ها و دهات ما را یکپارچه ستم وظلمت ، جهل و شقاوت ، سنگد لی و نا نجیبی ، قساوت و بیرحمی ، توحش و بربریت ، دژ خیمی و رذالت فرا گرفته است .

عمل ما پر از گناهان کبیره است و بردل های ما مُـهـر گمراهی نـقـش شده که حتی به میـثـا ق خود درمکه مکرمه هم عمل نکرد یم . به قول و قرار خود در شورا ها و جرگه ها که عنعنه نیا کان ماست، هم وفا وعمل نکردیم. پس شاید درست باشداگرگوئیم : ما را عهد شکنی مکه  مکرمه شرما نـده است و یا ارواح نیا کا ن مارا آغ کرده است.

ما همه با هم آغ  زد گا ن پدر و مادر و نـیا کا ن مـتـد یـن ، مبارز ، غیرتمند و سلحشور خود میباشیم.

همه با هم زیر فرمانهای مغرضا نه و خا ئیـنـا نه سر دسته های خود و بیگا نگان همچو مور لگد مال میشویم . ما همه با هم صدها تن از همو طنا ن بیگنا ه و بید فاع خود را بد یار نیستی میفرستیم ، ترور میکنیم ، به کا نـتـینر ها و داش های خشت پزی خفه کرده و زنده میسوزا نیم ولی گناه و عمل آنرا بیکد یگر نسبت میدهیم . ما همه با هم تـشنه و خواهان صلحیم . ولی با شیوه ای تازه تری جنگ را آغاز میکنیم . همه باهم خسته ایم ، آزرده ایم ، کوفته ، کوبیده ، و خرد و خمیریم .

اما با دریا فـت فرما نهای مغرضا نه تر ، دیکته شده از طرف بیـگـا نـگا ن ، یکدم نیرو میگیرم ، تـغـذ یه میشویم و فعال میشویم ......  در شهر ما همه افسا نه ها به حقـیـقـت تـبد یل گشته است.

--4--

تمام مردم یک میلیونی شهر ما ، تما م د نیا ، افسا نه ای حوا دث خونین زمستان سرد 1372 را همچو حوادث افسا نوی تا بستا ن داغ 1371 ش ، چون وجود آفـتـا ب ، حـقـیـقـت و واقـیت می پندارند . حوادث خونینی که قلم از تحریرش ، کتاب از گنجا یشش ، زبان از گـفـتارش و گوش از شنید نش ،  عقـل از قبولش ، ذهن و فکر سا لم و خیر خواه از ایجا دش کاملا ً عا جز است ....... و افسا نه ای که چنین آ غا ز میشود :

روز های سیاه شش جدی همه مردم شهر ما در سوگواری از تجا وز دومین ابر قدرت جهانی ، با بیرق ها و لباس های سیاه ، زیر سرمای طا قت فرسا در کوچه و با زار های شهر به ما تم نـشــسته و درغم عزیزان از دست رفـتـه ای خویش به دعا خوانی مشغول میـبا شند . که نا گـــها ن :  دو برادر از جمله سه برادر بطور افسا نوی از جــبهه فعلی خویش جدا  گردیده به جبهه دشمن ! قبلی اش می پـیـو ند د. و یک برادر از دو برادر از صف جنوب بریده به جا نب مقا بل می پیــوند د ، و در مدت کمتر از چهل و هشت سا عت ، طبق همان فرما نهای دیکته شده  بیگا نه جبهه کا ملا ً جدیدی از کشت و کشتار ، خون و آ تــش را میگشا یند و درست در یازده هم جدی ا فسانه باور نا کردنی ولی حقـیـقـی و وا قعی ، زمستا ن سرد 1372 شهر ما را آغاز و درعمل پــیا ده میکـنند با آن شیوه های وحشیگری که تاریخ شهر ما بیــا د ندا شـت. همان خانه جنگی لعنـتی که مردم شهر ما تا اخیر زمستان سرد ، برف سفید را سفید ند ید ند و نه روی ذغا ل را سیا ه ! همه وجود شهر ما را لخته های سرخ خون پو شا نیده بود و خون ...

بلی ! با دریا فت فرمانهای مغرضا نه جدید ، ا ئـتـلا فا ت جدید ، خیا لات و خوا بهای بلند پروازا نه ای جدید و جدید ، یکدم نیرو میگریم ، تــغـذ یه میشویم ، فعا ل میشویم و جنگ را ...

-  -  - 

-  -  -  -

همه با هم دیوانه ایم دیوانه ای جنگ ، بغض و عداوت و کینه و خانه جنگی ، بنا مهای دروغین نـُــه گا نه و هفت گا نه ، چون هفت برادر و نــُــه خواهر با هم د شـمـنیم ، سنت های اسلامی ، عنعنات و عرف و عا دات ملی و وطنی را داریم فراموش میکنیم . همه با هم بیکدیگر گوش نمیکنیم . فقط همه گوش ما به رادیوهای ، بی بی سی ، صدای امریکا و دیگر را دیوهای بیگا نه است . اکثرا ً فرما نهای خود را ا ز آ نطریق بگوش میرسا نیم ...

مگر آیا ازین رادیو ها  وزارد خا نه های تبلیـغا تی بیگانه ، بغیر از دروغ پراگنی های شا خدار ، پخش تخم نفاق ، بد گما نی و بهم اندازی ملیت های با هم برادر ما ، چیزی دیگری میتوان شنید ؟!

همه با هم تــشــنه ثروت اندوزی ، قــد رت و ا قــتــدا ریــم . مرد مان مان سامان هم گرگ شده اند و درنده .

صدا قت و تقوی بزرگ و حقا نیت رهبر شدن یکی از ما را قرار نمید هد . دروغ  اساس و پا یــه ای سیا ست روزمره ما ست . دروغ به امر صلح و آرامش ، دروغ به آ تــش بس ، دروغ به شــفــقــت ، مسا عدت ، برابری ، برادری ، محل ، قوم ، لسا ن ....

دورغ آ تـــش هــیــزم دوزخ آ تــشــین ما ست . دوزخ سُــو زان ماست . دروغ ماده ای اولیه این کار خانه رنج و عذا ب ، جنگ و خون و آ تــش است .  دروغ  - - - - در همه شئــون زندگی نیمه جان ما تکیه کلام ما ست .

همه با هم برای رسیدن به مقا صد ا قــتــد ار شخــصی و اریکه سلطــنـت و قدرت به همه چیز دروغ میگوئیم ، دروغ به خود ، به افغا نستا نی بود ن ، به دین و مذهب ، به کتا ب و مکان های مقدس و به قول و قرار و میثا ق خود. - - - -

زند گی ما چـــیــــســـت ؟

«  در میا ن شعله های سوزان جنگ لعنـتی میخندیم ، گریه میکنیم ، میترسیم ، مأ یوسیم ، امیداواریم ، می روئیم ، نمو میکنیم ، گــل مید هیم و پــژ مرده میشویم .

لیکن شعله ای این آ تــش سوزنده ای ما ابد یست . مگرنسلهای آینده ما نیز درین جهنم برای ابد خواهند سوخت ؟»

ا صلا ً زندگی برای حا ل معنی ندارد و به فردا تعلق دارد .

باری  بس گران ، راهی نا معلوم و پا یا ن مبهم مفهوم زندگی ما ست . ما به فردا علا قمند ا یم . فردا ی که امروز نمی شود و در پی خود فردای دیگری دارد . با وجود آن ، این فردا مرجع امید ماست فردای که صلح و آرا مش و صفا ، برادری و یکرنگی ما ست ...

ما مــنــتــظر این فردا می با شیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــم .

--5-

خوا ننده عزیز ! توبه درد دل این دو جوان هموطن خود سرا پا گوش فرا دادی وبا وی یکجا همه مسیرهای زندگی ان دو دوران را پیمودی و...

اما ای خواننده نسل جوان فردای صلح ! ای خواننده فردای سکوت و ارامش !ترا به مقد سا تت قسم که چنین روزی ، چنین دورانی ، چنین زمانی ، چنین حالتی در مقطعی از زندگی هموطنان خود و...    را با ور خواهید کرد ؟

بلی ! حوادث افسا نوی زمان ودوران درد دل این دو جوان هموطن خودرا بالای کوچ نرم ، میان گلهای رنگا رنگ گلخا نه کوچک ودر فضای روشن کتابخانه زیبای خود، لحظه پیش چشمان خویش در ذهن ودماغ خود، مجسم کن ! چه احساسی خواهید کرد ؟ خوا هید خندید ؟ یا گریه خوا هید کرد ؟!

« کسانیکه و آنگونه اشخاص وافرادیکه بمقدرات نسل آینده خود علاقمند هستند هرگز نمیکوشند تا راه بی عفتی و بی تقوا یی را بیا موزند ، بلکه تمام وقت شان صرف ایجاد و ساختار محیطی متقی و پرهیز گار میگردد وسعی و کوشش آنها بخاطر اینست که تا راهی را طی نمایند که ازان بویی جز صفا و وفا و زهد و تقوی ، انسا ندوستی عدالت و میهن پرستی بمشام نرسد. افسوس که درین زمان ما صفا وراستی و پاکی طالبی ندارد و بد طینتان خود  خواه همه چیز جا معه ما را از دریچه چشم بی انصا ف و بد بین خود مینگرند و در جامعه ایکه زشتی وبد بینی ودیو سیرتی شرایط وجود انست هرگز زیبایی و خوشبختی ، خوشبینی و نیکو سیرتی نه تنها طالب و خواستاری ندارد بلکه مردان و زنان شرافتمند و متقی ازین همه پرهیز کاری و نیکو کاری طرفی غیر از بد ختی و بیچارگی بر نخواهد بست و...»

                        _{سنبله    1371}

                                                                                 کا بل

                        ^{حوت    1372}

                                                                                                

تعيين كلورين در آب

.  تعيين كلورين

بنا بران تمام نتايج محاسبه شده مربوط به نمونه اب انصاري مينه -2 را در جدول زير جمع بندي مينماييم.

 

جدول (1) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه انصاري مينه 2

 

موقعيت چاه	عمق جاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت TU
ناحيه دوم انصاري مينه-2	888818 m	7.2	0.034	0.0	10	0.0	0.25	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
21.4						عضوي	غير عضوي
	18.66 mg/L	0.44 mg equiv/L		0.12	0.055	0.027 gr	0.007 gr

 

ياد داشت: بايد ياد اورشد كه تعين مقدار مواد مهم براي نمونه هاي بعدي مانند نمونه اب انصاري مينه-2 ، همزمان با ديگر نمونه هاي داده شده درلابراتوارمذكور مورد تحقيق وتجربه قرار گرفته است كه براي جلوگيري از طوالت كلام وازدياد حجم اين اثر ازنوشتن طرز انجام كاروعمليه ها براي هر نمونه بگونه تكراري صرف نظر كرده وتنها مقدارهاي دريافت شده را در يك جدول جمع بندي نموديم.

 

دوم-  تحقيق آب نمونه "چهار سوق" شهر كندهار.

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: m  50

-         موقعيت: مركز شهر قديمي شهر كندهار.

-         اهميت: از آب اين چاه برمه تنها براي نوشيدن استفاده ميگردد، كه افراد بيش از 10 ماركيت  تجارتي و 300  دوكاندار از آن استفاده ميكنند.

 

جدول (2) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه چهار سوق

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت TU
"چهار سوق" شهر كندهار	m  50	7.64	0.036	0.2	75	0.025	0.25	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
18	20.26 mg/L	0.30 mg equiv/L		0.40	0.366	0.034gr	0.002 gr

سوم -  تحقيق آب نمونه "مير ويس مينه" ناحيه (11)

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: m  60

-         موقعيت: مير ويس مينه متصل سرك عموعي كندهار-- هرات

-         اهميت : اين چاه كه توسط يكي از موسسات خيريه حفر گرديده ،تنها براي نوشدن ازان استفاده ميگردد.اين منطقه كه تقريبا 4-5 كيلومتراز مركز شهربطرف غرب موقيت دارد در دامنه تپه ها وسلسله نيمه كوه هاي كهكران قرار داشته وحفرچاه ها دران نسبت سنگي بودن منطقه بسيار مشكل است ،كه حفر بعضي از چاه ها به عمق بيش از 80 متر ميرسد.از اب اين چاه به تعداد بيش از50 فاميل هفت الي نه نفري استفاده ميكنند

 

جدول (3) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه مير ويس مينه

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت TU
مير ويس مينه	m  60	7.14	0.096	0.2	40	0.0	0.25	8.7

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
82.4	21.33 mg/L	0.40 mg equiv/L		0.40	0.076	0.088gr	0.008 gr

 

 

 

چهارم -  تحقيق آب نمونه "يخ كاريز ولسوالي دند"

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: m  40

-         موقعيت : يخ كاريز متصل سرك عموعي شكارپور- ده باغ ولسوالي دند

-         اهميت: اين منطقه نسبت پايين بودن از سطح شهر وزراعتي بودن ،زمناك بوده كه اب چاه هاييكه بيش از 10 متر عمق  داشته باشد براي نوشيدن صحي مناسب است. از اب اين چاه به تعداد بيش از60 فاميل هفت الي نه نفري استفاده ميكنند.

 

جدول (4) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه يخ كاريز ولسوالي دند

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت TU
يخ كاريز	m  40	7.75	0.062	0.2	50	0.025	0.5	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
18.4	19.2 mg/L	0.60 mg equiv/L		0.56	1.515	0.039 gr	0.23 gr

 

پنجم-  تحقيق آب نمونه " ناحيه 9"

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: m  60

-         موقعيت : جاده عمومي، سرك 60 متره متصل عيد گاه

-         اهميت:  ناحيه نهم شهر كه باصطلاح مردم بنام لوي واله شهرت دارد درشمال شهر موقعيت داشته و توسط كانال لوي وياله از شهر جدا ميگردد وتا كوتل مورچه ادامه دارد، يك منطقه ريگستاني بوده كه عمق بسياري از چاه هاي ان به بيش از 60 الي 80 متر ميرسد اما اب شيرين وخوش مزه دارد. از اب اين چاه به تعداد بيش از70 فاميل پنج الي هفت نفري استفاده ميكنند.

 

جدول (5) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه ناحيه (9)

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
ناحيه 9	60 m	8.22	0.059	0.2	100	0.0	0.25	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
7.8	18.9 mg/L	0.20 mg equiv/L		1	0.074	0.034  gr	0.025  gr

 

 

 

ششم-  تحقيق آب نمونه " قشله جديد"  ناحيه 5

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: 50 m 

-         موقعيت : جاده عمومي، كندهار- كابل

-         اهميت: اين منطقه داراي زمين هاي هموار،چمنزارونيزاربوده كه دربين دو جاده عمومي ،كندهار-كابل و كندهار- سپين بهولدك قرار دارد.درين منطقه اكثرا كوچي ها مسكن گزين ميشوند.راديوتلويزيون كندهار،تعدادي ازفابريكه هاي كشمش پاكي نيز در مسير اين محل قرار دارند. از اب اين چاه  روزانه بيش از200 تن كوچي ها ومردم عبور كننده  استفاده ميكنند.

 

جدول (6) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه ناحيه (5)

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
قشله جديد	50 m	7.81	0.061	0.2	75	0.025	0.5	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
19	20 mg/L	0.28 mg equiv/L		0.8	0.115	0.50  gr	0.011  gr

 

هفتم-  تحقيق آب نمونه " شوراندام"  ولسوالي دامان

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: 50 m 

-         موقعيت : قريه شوراندام مربوط به ولسوالي دامان.

-         اهميت: اين چاه كه در مركز قريه قراردارد درسالهاي خشكسالي به همكاري مردم محل حفرگرديده كه تنها به منظور اب نوشيدني ازان استفاده ميگردد. اب شفاف،خوش مزه اما كمي مايل به شوري دارد نسبت جبه زار و نيزار بودن  و شوره زار بودن زمين اين محل،اب چاه هاييكه كمتر از 10 متر عمق حفر گرديده باشند براي نوشيدني چندان قابل استفاده نميبا شند. . از اب اين چاه به تعداد بيش از54 فاميل پنج الي هفت نفري استفاده ميكنند.

 

جدول (7) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه (شوراندام)

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
شوراندام	50 m	7.47	0.065	0.2	10	0.0	1.0	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
19.9	19.7 mg/L	0.52 mg equiv/L		0.2	0.115	0.064  gr	0.001  gr

 

 

 

هشتم-  تحقيق آب نمونه " تور كوتل"  ولسوالي تخته پل

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: 60 m 

-         موقعيت : قريه تور كوتل

-         اهميت:  اين قريه كه در مسير جاده عمومي كندهار- سپين بهولدك قرار دارد،درحدود 200 تن نفوس داشته وبيشتر حفر چاه ها درين منطقه بمنظور ابياري زمينهاي زراعتي صورت ميگيردكه بنام (باوري) اكثرا ياد ميگردد. از اب اين چاه به تعداد بيش از30 فاميل پنج الي هفت نفري استفاده ميكنند.

 

جدول (8) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه (توركوتل)

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
تور كوتل	60 m	7.88	0.106	0.2	100	0.05	0.5	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
36.4	21.33 mg/L	0.32 mg equiv/L		0.8	0.074	0.098  gr	0.008  gr

نهم-  تحقيق آب نمونه " سرپوزه محبس"

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: 45 m 

-         موقعيت :  اين چاه در مسير جاده عمومي كندهار- هرات در بازارك سرپوزه قرار دارد.

-         اهميت: تنها براي نو.شيدن اب صحي حفر گرديده است. اين چاه نسبت موجوديت بازارك شلوغ،نزديك بودن تعمير محبس مركزي ولايت ومراجعين وعبور كنندگان زياد، مورد استفاده وسيع مردم قرار داشته وروزانه تقريبا بيش از 300 تن ازين چاه استفاده ميكنند.

جدول (9) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه (سرپوزه، محبس)

 

موقعيت چاه	عمق چاه	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
سرپوزه	45 m	7.83	0.022	0.2	50	0.025	0.25	بسيار كم از 5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
17.2	19.2 mg/L	0.48 mg equiv/L		1.6	0.097	0.021  gr	0.001  gr

 

 

دهم-  تحقيق آب نمونه " جوي عمومي (لوي وياله)"

مشخصات:

-         عمق جوي: 4 m   با طول بيش از 50 كيلو متر

-         موقعيت : شمال الي شمال شرق و بعداً جنوب الي جنوب غرب شهر كندهار

-         اهميت:  اين نهر كه قبلاً به نام شاه واله (نهر شاهي) ياد ميگرديد امروز به نام لوي وياله ياد گرديده كه از سربند درياي ارغنداب در ساحه باغ عمومي قريه خواجه ملك مربوط به ولسوالي ارغنداب سرچشمه گرفته، از كوتل فيل كوه عبور نموده و بعد از گذشتن از شمال شهر از طريق كوتل شوراندام از درياي ترنك عبور نموده تمام باغ ها و زمين هاي زراعتي خوشاب را كه در شمال ميدان هواي بين المللي كندهار واقع است آبياري مينمايد. و يك قسمت ديگر آن از شرق ميدان مذكور گذشته به سمت جنوب غرب ادامه يافته و تمام فارم زراعتي دولتي ترنك را كه يكي از مشهور ترين فارم هاي زراعتي حوزه كندهار است، كاملاً زير پوشش آبياري قرار ميدهد. نسبت تيره بودن و گل آلود بودن آب آن در تمام فصول سال ،از آن بحيث آب آشاميدني استفاده نميگردد. هزاران جريب زمين و صدها باغ هاي انگورازان سيراب ميگردند بطور يقين ميتوان گفت كه تمام زمين ها و باغ هاي مربوط به شهر،ميدان هوايي ، دامان و خوشاب كندهار،زيرپوشش آبياري اين نهربزرگ قراردارد . البته قابل ياد آوري استكه قبل ازايجاد اين كانال بزرگ ساحات متذكره از طريق آب كاريزها ي زيرزميني،‌ چشمه ها،‌و چاه ها آبياري ميگرديده است كه به مشكل ميتوانست آب مورد ضرورت زراعتي را مرفوع سازد.طول عمومي اين كانال از نقطه آغاز تا انجام به بيش از 50 كيلومترميرسد كه در مسير آن ده ها قلف ( جوي هاي فرعي ) جهب آبياري مناطق مختلف از ان جدا گرديده است.

جدول (10) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب جوي عمومي (لوي وياله)

 

موقعيت جوي	عمق جوي	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
شمال و شمال شرق شهر	3 m	7.6	0.011	0.2	25	0.0	0.5	6.8

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
10.3	21.33 mg/L	0.28 mg equiv/L		1.4	0.201	0.007  gr	0.004  gr

 

يازدهم-  تحقيق آب نمونه " درياي (ترنك)"

مشخصات:

-         طول دريا: با بيش از 150 كيلو متر 

-         موقعيت :   شرق و جنوب غرب شهر كندهار

-         اهميت:  اين دريا كه ازسربند هاي ولايت زابل سر چشمه ميگيرد بعد از گذشتن از شهرصفاي ولايت كندهارفاصله هاي بين ميدان هوائي وشهركندهاررابه سمت جنوب غربي طي نموده وبالاخره درمربوطات پنجوائي با درياي ارغنداب يكي شده وبالاخره به درياي هلمند سرازيرميگردد.

-         اين دريا نيزمانند درياي ارغستان هزاران جريب زميني زراعتي را زيرآبياري قرارميدهد. و برآي نوشيدن نيزمناسب وقابل استفاده است اما با نداشتن سربند دايمي عمومأ درفصل تابستان وخزان بسياركم آب داشته و حتي خشك ميباشد..

 

جدول (11) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه درياي (ترنك)

 

موقعيت دريا	طول دريا	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
شرق و جنوب غرب شهر كندهار	150 km	8.3	0.094	0.0	50	0.05	0.5	8.5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
20.4	20.26 mg/L	0.38 mg equiv/L		0.4	0.228	0.038  gr	0.056  gr

دوازدهم-  تحقيق آب نمونه " درياي (ارغستان)"

مشخصات:

-         طول دريا: با بيش از 200 كيلو متر 

-         موقعيت : جنوب شرق و جنوب غرب  شهر كندهار

-         اهميت:  اين دريا ازمربوطات ولايت هاي غزني و ‌زابل سرچشمه گرفته ازولسوالي ارغستان گذشته، وارد جنوب شرق ميدان هوائي كندهارشده و به سمت جنوب غرب ادامه داشته بالاخره به درياي هلمند سرازيرميگردد كه تقريبأ طول بيش از 200 كيلومتررا درين مسيرطي ميكند. اين دريا داراي اهميت حياتي و زراعتي بسيار بوده كه هزاران جريب زمين زراعتي را تحت پوشش آبياري قرارميدهد. با درنظر داشت فصول سال دربهار عموماًً سيلابي ودر تابستان و خزان كم آب و حتي خشك مياشد با درنظرداشت پارامترهاي تجربه شده در جدول نتايج، آب درياي مذكور براي زراعت كاملاً مناسب است وهمچنان از آب اين دريا، مردمي كه در اطراف مسير آن قرار دارند، برعلاوه زراعت در طي سال هاي متمادي براي نوشيدن نيز استفاده كرده و ميكنند.

 

جدول (11) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه درياي (ارغستان)

 

موقعيت دريا	طول دريا	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
جنوب شرق وجنوب غرب شهر كندهار	200 km	8.16	0.091	0.2	25	0.025	0.25	450

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
12.4	19.46 mg/L	0.44 mg equiv/L		1.6	0.237	0.023  gr	0.068  gr

 

 

سيزدهم-  تحقيق آب نمونه " درياي (ارغنداب)"

مشخصات:

-         طول دريا: با بيش از 150  كيلو متر 

-         موقعيت : شمال و شمال غرب شهر كندهار  

-         اهميت:  اين دريا كه از سربندهاي زابل و ارزگان سرچشمه گرفته، و در سربند دهله ذخيره ميشود و بعد از سيراب شدن بند مذكور، در مسير حركت خود به طرف غرب، ولسوالي ارغنداب را شمالاً و جنوباً به دو حصه تقسيم ميكند. بعد از طي فاصله الي بيش از 150 كيلو متر ولسوالي هاي  ژري، ارغنداب، ميوند بعد از پيوست با شاخه هاي ترنك بالاخره به درياي بزرگ هلمند سرازير ميگردد. درياي مذكور داراي اهميت مهم حياتي و زراعتي بوده كه باغ هاي وسيع انار و انگور بيش از 6 ولسوالي كندهار را آبياري ميكند. چون آب اين دريا از ذخيره آب باران در بند دهله شاولي كوت سرچشمه ميگيرد، نمك هاي معدني كم داشته، مزه شيرين  و خصوصيات نرم كيمياوي دارد. بر علاوه آبياري زمين هاي زراعتي و باغ ها، مردمي كه در اطراف مسير آن قرار دارند بحيث آب آشاميدني نيز استفاده ميكنند. تقريباً تمام زمين هاي زراعتي غرب و جنوب كندهار را زير پوشش آبياري خويش قرار ميدهد.اين دريا نسبت داشتن ذخيره دهله درتمام فصول سال از اب جاري سيراب ميباشد.

 

 

 

جدول (11) نتايج بدست آمده از تجارب و تحقيق نمونه آب چاه درياي (ارغنداب)

 

موقعيت دريا	طول دريا	pH	TDS gr	NH4^+ mg/L	NO3^- mg/L	NO2^- mg/L	PO4^3-ppm	مكدريت  TU
شمال و شمال غرب شهر	km 150	7.68	0.024	0.2	50	0.0	0.25	6.5

 

dH	اكسيجن منحل DO	سختي مؤقتي	مس Cu^2+	آهن Fe^3+ mg/100 ml	كلورين (Cl^-)	جامد مجموعي منحل
						عضوي	غير عضوي
14.6	20.53 mg/L	0.38 mg equiv/L		1.08	0.037	0.012  gr	0.012  gr

 

مناقشه نتايج

از آنجائيكه تحقيق آب هاي آشاميدني حوزه كندهار يك امر مهم ميباشد و با در نظر دات اهميت كلورايد ،  نيتريت، نيترات، pH، سختي و غيره مواد جامد و گازي منحل موجود در آب هاي مناطق ميرويس مينه، انصاري مينه، لوي واله، شوراندام، توركوتل و سه درياي مشهور اين حوزه تحقيق ها و مطالعاتي را انجام داديم. چنانچه براي تحقيق و بررسي اوصاف آب هاي تحت مطالعه ، قبل از همه نورم هاي عددي آب هاي مذكور تحت مطالعه و بررسي قرار گرفت و علاوتاً نتايج بدست آمده با ستندرد هاي بين المللي مقايسه گرديده است.

بطور مثال مقدار ستندرد نيتريت 10mg/L و نيترات 45mg/L ميباشد. همچنان در جدول ذيل مقايسه معيارات كيفي آب صحي در كشورهاي مختلف قرار ذيل نشان داده شده است.

 

جدول (12) مقايسه معيارات كيفي آب صحي در كشور هاي مختلف.

كشور ها	مكدريت	pH	نيتريت(NO2)	فلورايد	سختي كاربونيتي
مؤسسه صحي جهان (WHO)	5	8,5-6,5	10mg/L	1.5mg/L	500mg/L
امريكا	6		10mg/L		250mg/L
ممالك اروپايي	4	6,5-9,5	50mg/L	1.5mg/L
هند	5-10	6,5-8	10mg/L	0.8mg/L	75-115 mg/L

 

مناقشه نتايج حاصله اين تحقيق با در نظر داشت شاخص هاي مورد نظر حسب زير صورت ميگيرد.

 

1.      مقايسه آب نمونه از نگاه TDS، سختي مؤقتي و سختي عمومي dH

 

ارقاميكه از نتيجه تحقيق بدست آمده است نشان ميدهد كه در ساحه انصاري مينه 2 و چهار سوق و يخ كاريز عمق چاه نظر به ساحه ميرويس مينه، شوراندام و تور كوتل كمتر بوده و مقدار TDS سه منطقه اول الذكر (TDS = 0.034, 0.036, 0.062) كمتر است نظر به TDSسه منطقه اخير الذكر        (TDS = 0.096, 0.065, 0.0106). و اگر سختي مؤقتي شان مقايسه شوند معلوم ميگردد كه تمام مناطق مذكور از نظر سختي آب شان چندان از هم فرق ندارند (ارقام بين 0.55-0.32 قرار دارند) يعني تقريباً معادل هم ميباشند. اما از نظر dH معلوم ميشود كه ميرويس مينه داراي بلند ترين (dH = 82) و چهار سوق داراي كمترين (dH = 18) قيمت را دارا ميباشد.

اين موضوع از مردم محل هنگام كالا شويي  و قف كردن صابون بطور شفاهي معلومات گرفته شد كه قف كردن صابون در آب ميرويس مينه خيلي مشكل تر است نظر به قف كردن صابون در آب چهار سوق شهر.

جدول (13) مقايسه آب نمونه از نگاه TDS، سختي مؤقتي و سختي عمومي dH

شماره	مقايسه	TDS gr	dH	سختي مؤقتي mg equiv/L
1	انصاري مينه2	0.034	21.4	0.044
2	يخ كاريز	0.062	18.4	0.60
3	چهار سوق	0.036	18	0.30
4	ميرويس مينه	0.096	82.4	0.40
5	شوراندام	0.065	19.9	0.052
6	توركوتل	0.106	36.4	0.32

 

 

 

 

 

2.      مقايسه نمونه آب ها از نگاه (NO₂)، (NO₃)، (PO₄^3-)

 

ارقاميكه به اساس تعين مقدار (NO₂)، (NO₃)، (PO₄^3-)، در آب نمونه حوزه كندهار بدست آمده است براي واضح ساختن بهتر و بيشتر موضوع آنرا به چهار حصه مختلف حوزه درجه بندي ميكنم:

ارقاميكه به اساس تعين مقدار هاي متذكره در ميرويس مينه در 6 كيلومتري غرب شهر كندهار كه در بيشترين چاه عميق 60 متره بدست آمده است عبارتند از:    NO₃ = 40, PO₄= 0.25, NO₂ = 0

در مركز شهر اين ارقام به ترتيبPO₄ = 0.25,  NO₃ = 75,  NO₂ = 0.025 ميباشد.

در شمال شهر ناحيه 9 كوتل مورچه PO₄ = 0.25,  NO₃ = 100,  NO₂ = 0.0

قشله جديد، شوراندام ولسوالي دامان و تور كوتل كه 7-15 و 27  كيلو متر بطرف جنوب شرق  از شهر فاصله دارند. با داشتن چاه با عمق هاي 50 و 60 متره داراي ارقام زيراند به ترتيب اند:                         بين ارقام 0.0، 10 و 1.0 شوراندام                                                                         بين ارقام 0.05، 100 و 0.5 تور كوتل

پس معلوم ميشود كه بزرگ ترين ارقام را مناطق شمال و جنوب شرق شهر از نظر مقدار NO₃  را دارا است. اما از نظر PO₄ و NO₂ تقريباً معادل هم اند.براي فهميدن بيشتر اين مقايسه را در جدول ذيل ثبت مينماييم.

جدول (14) مقايسه نمونه آب ها از نگاه (NO₂)، (NO₃)، (PO₄^3-)

شماره	مقايسه	NO2 mg/L	NO3 mg/L	PO4 ppm
1	چهار سوق	0.025	75	0.25
2	ميرويس مينه	0.0	40	0.25
3	ناحيه 9 كوتل مورچه	0.0	100	0.25
4	قشله جديد	0.025	75	0.50
5	شوراندام	0.0	10	1.00
6	تور كوتل	0.05	100	0.50

 

 

 

3.      مقايسه آب نمونه دريا ها از نظر اوصاف مهم NO₂, NO₃, Fe, dH, pH

 

قراريكه نتايج تجربه لابراتواري نشان ميدهد بطور مجموع اين هر سه دريا از نظر اكثر مواد جامد منحل و خاصيت هاي ديگر آب تقريباً با هم معادل بوده اند، همه شان نرم داراي سختي پائين اند زيرا هر سه دريا ( هر يك درياي ارغستان، ترنك، و ارغنداب) از آب باران و برف سرچشمه ميگيرند. از نظر pH و مقدار NO₂ كاملاً با هم مساوي گفته ميشوند اما از نشظر مقدار NO₃ دو درياي ارغنداب و ترنك كه نسبتاً جريان آرام دارند با هم مساوي اند(مقدار= 50) ،  اما درياي ارغستان كه عموماً تند و سيلابي است مقدار NO₃ در آن كمتر است(25). سه درياي مذكور از نظر آهن طوري است كه از هم فرق دارند اما از نظر كلورايد تقريباً با هم معادل اند. براي روشن شدن بهتر موضوع ارقام بدست آمده را در جدول ذيل ثبت ميكنيم.

 

جدول (15) مقايسه نمونه آب دريا ها از نگاه (NO₂)، (NO₃)، Fe, dH, pH

شماره	مقايسه	pH	dH	Fe mg/L	NO2 mg/L	NO3 mg/L
1	ارغستان	8.16	12.4	1.6	0.025	25
2	ترنك	8.3	20.4	0.4	0.05	50
3	ارغنداب	7.68	14.6	1.08	0.0	50

 

4.      مقايسه آب چاه هاي مناطق چهارگانه حوزه كندهار از نگاه pH

 

جدول(16) مقايسه آب چاه هاي مناطق چهارگانه حوزه كندهار از نگاه pH  

 

شماره	مقايسه	موقيعيت	pH
1	چهار سوق	مركز شهر	7.64
2	انصاري مينه 2	مركزشهر	7.20
3	سرپوزه محبس	غرب شهر	7.83
4	ميرويس مينه	غرب شهر	7.14
5	ناحيه 9 كوتل مورچه	شمال شهر	8.22
6	قشله جديد	شرق شهر	7.81
7	شوراندام	جنوب شهر	7.47
8	تور كوتل	جنوب شهر	7.88

 

طوريكه از مقايسه جدول فوق معلوم ميگردد كه ساحه شمال و جنوب شهر نسبت به ديگر مناطق داراي بلند ترين مقدار pH ميباشد. غرب شهر داراي كمترين pH و مركز شهر داراي pH اوسط ميباشد.

 

 

5.      مقايسه آب هاي آشاميدني حوزه كندهار از نظر مكدريت (TU)

 

طوريكه ارقام نشان ميدهد اب هاي اكثر مناطق اين حوزه شفاف بوده و داراي مكدريت بسيار كم از 5 (TU < 5) ميباشند. اما مكدريت آب ساحه غربي كمتر از 8.7 (TU < 8.7) و آب جوي عمومي لوي واله كه از درياي ارغنداب سرچشمه گرفته و در تمام فصل سال جاريست داراي TU كمتر از 6.8 ميباشد. آب درياي ترنك داراي TU كمتر از 8.5 ، آب درياي ارغنداب داراي TU كمتر از 6.5 ميباشد. و اما آب درياي ارغستان در وخت نمونه گيري كمي سيلابي بوده است 450 = TU تعيين گرديده است.

 

جدول (17) مقايسه آب هاي آشاميدني حوزه كندهار از نظر مكدريت (TU)

 

شماره	مقايسه	مكدريت
1	چهار سوق	<5
2	انصاري مينه 2	<5
3	سرپوزه محبس	<5
4	ميرويس مينه	<8.7
5	ناحيه 9 كوتل مورچه	<5
6	شوراندام	<5
7	تور كوتل	<5
8	لوي وياله	<6.8
9	درياي ترنك	<8.5
10	درياي ارغنداب	<6.5
11	درياي ارغستان	450

 

نتايج تحقيق

بررسي،تجربه و تحقيقي كه از نمونه هاي آب چاها و درياهاي مناطق مختلف حوزه كندهار از نگاه تعين مقدار مواد مهم نيتريت، نيترات، كلورايد، آهن، سختي كاربوناتي و  غيره كه در جريان تحقيق لابراتواري طوريكه قبلاً در بخش عملي و همچنان بخش مناقشه نتايج از آن تذكر بعمل آمده ، صورت گرفته است، نشان ميدهد كه اين تحقيق آب حوزه مذكور كاملاً ضروري و لازمي بوده است، زيراكه تا كنون درباره اين موضوع درين حوزه بطور لازم نه در مؤسسات  دولتي و نه در مؤسسات غير دولتي، تحقيقاتي صورت نگرفته است. و ما نتايج اين تحقيق را از نظر آب چاه، دريا و آب جوي ترتيب و براي توضيح بهتر و روشنتر موضوع آنرا به جدول ذيل جمع بندي ميكنيم.

جدول (17) نتايج عمومي تحقيق آب هاي آشاميدني حوزه كندهار

 

موقعيت	عمق	pH	NO2 mg/L	NO3 mg/L	PO4 ppm	NH4 mg/L	Fe^++ mg/L	dH	سختي مؤقتي	Cl^-	DO mg/L	TDS gr	جامد مجموعي منحل		مكدريت TU	Cu^++
													عضوي	غيرعضوي
انصاري مينه	18m	7.20	0.0	10	0.25	0.0	0.20	21.4	0.44	0.055	18.66	0.034	0.027	0.007	<5
چهار سوق	50m	7.64	0.025	75	0.25	0.2	0.40	18.0	0.30	0.356	20.26	0.036	0.034	0.002	<5
ميرويس مينه	60m	7.14	0.0	40	0.25	0.2	0.40	82.4	0.40	0.078	21.33	0.096	0.088	0.008	<8.7
يخ كاريز	40m	7.75	0.025	50	0.50	0.2	0.56	18.4	0.60	1.535	19.20	0.062	0.039	0.023	<5
كوتل مورچه	60m	8.22	0.0	100	0.25	0.2	1.00	7.8	0.20	0.074	18.90	0.059	0.034	0.025	<5
قشله جديد	50m	7.81	0.025	75	0.50	0.2	0.80	19.0	0.28	0.115	20.00	0.061	0.500	0.011	<5
شوراندام	50m	7.47	0.0	10	1.00	0.2	0.20	19.9	0.52	0.115	19.70	0.065	0.064	0.001	<5
تور كوتل	60m	7.88	0.05	100	0.50	0.2	0.80	36.4	0.32	0.074	21.33	0.106	0.098	0.008	<5
سرپوزه	45m	7.83	0.025	50	0.25	0.2	1.60	17.2	0.48	0.097	19.20	0.022	0.021	0.001	<5
لوي وياله	-	7.60	0.0	25	0.50	0.2	1.40	10.3	0.28	0.201	21.33	0.011	0.007	0.004	<6.8
درياي ترنك	-	8.30	0.05	50	0.50	0.0	0.40	20.4	0.38	0.228	20.26	0.094	0.038	0.056	<8.5
درياي ارغستان	-	8.16	0.025	25	0.25	0.2	1.60	12.4	0.44	0.237	19.46	0.091	0.023	0.068	450
درياي ارغنداب	-	7.68	0.0	50	0.25	0.2	1.08	14.6	0.38	0.037	20.53	0.026	0.014	0.012	<6.5

پيشنهادات:

با در نظر داشت اينكه آب ماده مهم ، ضروري و حياتي تمام موجودات زنده خصوصاً انسان ها مي باشد، لذا در حفاظت و نگهداشت پاكي و صفائي و صحي بودن آن توجه جدي و لازمي بايد صورت گيرد.

تجمع انسانها در قريه جات خصوصاً شهر ها باعث ميگردد تا بيشترين مقدار آب نوشيدني را بمصرف برسانند، زيرا كه در عصر امروزي پيشرفت سريع علوم و تكنالوژي خود سبب ميگردد كه سهولت هاي زندگي شهري بهتر گرديده و در نتيجه باعث كثافت نفوس شهرها گردد.

اگر گفته شود كه اكثراً مسئول ملوث و كثيف شدن آب در شهر ها به درجه اول خود انسان ها مي باشند، دور از واقعيت نخواهد بود. جاري كردن چاه بدرفت ها، كانال هاي روي زميني و زير زميني، فابريكات مختلف مواد كيمياوي و حتي راديو اكتيفي در رود خانه ها و در نزديك چاه هاي آب آشاميدني، نشانه ديگري است از عدم احساس مسئوليت انسان عصر ماشيني در بدل حفظ و سلامتي آب آشاميدني شهري در صورت عدم درك درست و انساني از اهميت آب، عدم سعي و كوشش در پاك نگهداري آن، باعث ميگردد تا آب مورد استفاده بشري به انواع مواد ضد حيات و صحت انسان و حيوان آلوده گرديده و در نتيجه باعث ايجاد و انتقال امراض ميشود كه باعث ايجاد مشكلات در صحت مردم شهر و حتي اپيديمي هاي خطرناك و كشنده اي ميشود.

متأسفانه كشور عزيز ما در قطار كشورهاي عقب مانده قرار داشته كه %90 مردم آن تعليم و تربيه و سواد لازم ندارند كه اين خود باعث ميگردد تا در  پهلوي عدم آگاهي از اكثر مسايل مهم حياتي از مسايل صحي آب آشاميدني نيز بي اطلاع باشند. مسائل اطلاعات جمعي راديو ها و تلويزيون ها بيشتر به تبليغات سوپر بازار هاي تجارتي داخلي و خارجي ميپردارند تا به تبليغات در عرصه هاي صحت آموزش و اخلاق اجتماعي و اين تأسف انگيز است. از طرف ديگر مردم اكثراً نسبت بيسوادي و بعضاً نسبت نداشتن امكانات نميتوانند درينباره به اطلاعات و معلومات ضروري دست يابند. اگر ما بازار ها، سركها، كوچه هاي شهر كندهار را از نظر جويچه ها، كانالها و پتاو ها (آب جوي استاده) عميقاً مطالعه كنيم در ميابيم كه وضع شهر ما ازين مأمول نهايت رقتبار، كثيف و ملوث به همه انواع آلودگي ها ميباشند. تنظيفات شاروالي اصلاً وجود ندارد. تعداد قابل ملاحظه اي از چاه خانگي و حتي حفر برمه ها نزديك چاه هاي بدرفت، جوي بدرفت (لشتي ها) ، مخازن كثافت موجود بوده و حفر گرديده اند. كه بطور يعقين امكان ملوث شدن آب آشاميدني چاه هاي مذكور موجود است.

ملوث شدن آب هاي آشاميدني نواحي چهار گانه شهر قديمي فعلي كندهار كه پر نفوس ترين بخش شهر را تشكيل ميدهد، نهايت امكان پذير است. يقين كه شهروندان ما اكثراً اين نقيصه را حس كرده و مي پذيرند. اما آب هاي آشاميدني، مناطق شهر نو، لوي وياله، انصاري مينه2، ميرويس مينه، كه دور تر از شهر كهنه مي باشند با حفر برمه چاه هاي جديد از نظر صحي خيلي مناسب تر اند. قريه جات كه از آب روان درياها استفاده ميكردند در نتيجه خشكسالي چند سال متواتر اخير به حفر برمه چاه ها و (باوري ها) پرداخته اند كه نسبت به قبل از آب آشاميدني صحي تري برخوردارند.

با در نظر داشت نكات متذكره فوق براي بهتر شدن وضع صحي آب هاي آشاميدني شهر و حوزه كندهار ميخواهم پيشنهاداتي را قرار ذيل تقديم نمايم:

o       شاروالي به كمك رياست صحت عامه، اطلاعات و فرهنگ،  و معارف ولايت كندهار از طريق وسايل اطلاعات جمعي از قبيل راديو تلويزون، پوستر ها، مجله هاي مخصوص، و صنوف درسي شاگردان، بزبان بسيار ساده و عام فهم، راجع به ارزش اهميت و نگهداري و رول حياتي آب صحي آشاميدني پيوسته تبليغات خويش را ارائه و ادامه دهند.

o       در تمام نقاط نواحي چهار گانه شهر قديمي شبكه نلدواني شهري را فعال، بازسازي گرديده و آب پاك آشاميدني را به باشنده گان آن محلات برسانند.

o       چاه هائيكه از طرف بعضي مؤسسات به اصطلاح خيريه در نقاط مختلف شهر حفر گرديده، يك تعداد قابل ملاحظه موجود است كه در نزديكي چاه هاي بدرفت حفر گرديده، ويا بعداً نزديكي آن بلند منزلها ساخته شده، بنابر غير صحي بودن آب آنها، بايد اين چاه ها مسدود و پر ساخته شوند تا از آن استفاده نگردند.

o       از بلند منزلها كه اكثراً خلاف لوايح و مقررات شاوروالي خود سرانه در نواحي چهارگانه شهر قديمي صورت ميگيرد جداً جلوگيري شود، زيراكه با اعمار اين بلند منزل هاي خود سرانه تمام آب روهاي چاه ها، جويچه ها، پتاو هاي قدمي شهر، همه شان مسدود گرديده است كه باعث ايجاد مشكلات زيادي را خصوصاً در فصول باراني و سيلابي براي شهروندان ايجاد كرده و ميكند. از طرف ديگر چون اكثر اين لند منزل ها غير فني بدرفت هاي زير زميني را ايجاد نموده اند كه راه بيرون رفت نداشته و باعث ملوث شدن آب چاه ها ميگردند.

o       بنابر خشك سالي ها سطح آب هاي زير زميني پائين رفته و اكثرا چاه هاي كم عمق قبلي از استفاده باز مانده اس و مردم براي حل مشكل چاه هاي برمه به عمق متوسط استفاده بعمل آورده است و از چاه هاي قبلي بعضاً بحيث چاه هاي بدرفت استفاده مي نمايند كه بنابر اين عمل امكان ملوث شدن آب هاي زير زميني زياد تر متصور است. بناء از طريق وسايل اطلاعات جمعي و پروگرام هاي تبليغي رياست صحت عامه، شاروالي و معارف موضوع بايد مورد دقت قرار گيرد. و در ضمن تهيه چاه هاي بدرفت توسط اشخاص مسلكي طبق مقررات تعين شده صورت گيرد.

o       در صورتيكه آب توسط دولچه كشيده ميشود، لازم است كه دست ها را با صابون شسته، آب كشيده شود. زيرا كه اگر كدام مكروب ها به چاه انتقال يابد درينصورت شايد مكروب ها زياتر شوند و به انسان ها ضرر برسانند.

o       اگر بعد از باران سطح آب چاه بلند شد، آب اينچنين چاه مشكوك است و بايد نمونه آن مورد آزمايش قرار گيرد زيرا امكان دارد تا درين چاه آب باران نفوذ كرده باشد.

o       موقعيت چاه آب آشاميدني بايد اقلاً 15-20 متر دور از بدرفت، چاه بدرفت و يا جويچه بدرفت باشد و سرپوش چاه ها بايد محكم باشد.

o       رياست آبرساني آب و برق بكمك شاروالي بايد لابراتوار هاي كيمياوي آب كه به وسايل جديد تجزيه و معيارات مربوطه آن، مجهز باشند ايجاد نمايد.

o       نمونه آب چاه بايد در وقت ضرورت از نگاه باكتريو لوژي و تعيين نايتريت ها معاينه گردد تا از انتشار باكتري ها و ملوث شدن آن با فضلات حيواني اطمينان اطمينان حاصل گردد.

مآخذ (References)

 

 

    نام كتاب              مؤلف              سال چاپ

 

1.     كيمياي عمومي (1)                       پوهاند دوكتور محمد ظفر "همكار "                    1367

و عبدالله "مستمندي "

 

2.    شيمي عمومي (جلد اول)           مـستـر تـون، اســــــلاونـيـسكي                       1368

  ترجمۀ از منصور "كيانپورزاده"

 

3.     آب هاي زير زميني                             تـــرومـــب فـــيـــلـــكـــس                         1381

  ترجمۀ از حقيقت " رضا "

 

4.     اصول تصفيه آب                      مـــحـــمـــد چـــالـــكـــش                                      1381

5.     كيمياي تحليلي مقداري           پوهاند دوكتور محمد ظفر "همكار"                     1372

6.     كيمياي تحليلي توصيفي         پوهاند دوكتور محمد ظفر "همكار"                     1364

 

 

2تحقیق اب

تحقيق نمونه اب محلات مختلف حوزه كندهار

 

 

اول-  تحقيق آب نمونه "انصار مينه 2" مربوط ناحيه دوم شهر كندهار.

مشخصات:

-         عمق چاه برمه: 18m   

-         موقعيت: سرك اول ديچكني، متصل سرك عمومي ده باغ دند.

-         اهميت: از آب اين چاه برمه تنها براي نوشيدن استفاده ميگردد، كه بيش از 30 فاميل از آن استفاده ميكنند.

 

اهداف:

1.  تعيين pH :

pH محيط آب نمونه را توسط pH متر كه در دسترس ما قرار داشت، تعيين گرديد. طوريكه اولاً pH متر را به صفر عيار ساخته و بعداً داخل آب نموديم، عددي كه توسط آله مذكور ظاهر ميگرديد، يادداشت مينموديم و اين عبارت از همان عدديست كه pH  محيط همان آب نمونه و يا محلول را نشان ميدهد. كه در نتيجه  pH = 7.2     (از آب نمونه)  بدست آمد.

 

2.  تعيين مقدار جامد مجموعي منحل (TDS):

مجموع مواد جامد منحل عبارت  از مجموع غلظت همه آيون هاي موجود در آب ميباشد. اگر غلظت آيون ها بر حسب معادل كاربناتي باشند، غلظت آيون هاي مختلف را ميتوان با هم جمع كرد و مجموع را با TDS بيان كرد.  TDS  آب هاي مختلف بر حسب ppm  قرار ذيل است:

آب دريا (TDS = 40000)،     آبهاي شور(TDS = 10000)،     مطلوب آشاميدني(TDS = 500)،        مطلوب صنعتي(TDS = 100)،     مجاز آشاميدني(TDS = 1000).

در تحقيق آب نمونه مذكور مقدار جامد مجموعي منحل قرار عمليه ذيل بدست آمد:

طرز انجام كار:

o       مقدار 50 ملي ليتر آب مورد تجربه را در يك پورسيلان كاشي (كه قبلاً خشك وزن شده است.) انداخته و آنرا تبخير مينماييم.

o       بعد از تبخير پرسيلان را دوباره وزن ميكنيم. در اثر دوباره وزن كردن، وزن جامد مجموعي منحل  دريافت ميگردد.(مواد جامد عضوي و غير عضوي)

o       عمليه تكليس (قوغ كردن) دوباره پرسيلان را براي نيم ساعت حرارت ميدهيم تا مواد عضوي آن سوخته و ماده غير عضوي آن باقي ميماند

o       پرسيلان را بعد از تكلسيس در ديسيكاتور قرار داده تا سرد شود و بعد از سرد شدن آنرا باز ديگر وزن ميكنيم، كه درين صورت وزن ماده جامد غير عضوي بدست ميآيد.

يعني                  وزن پرسيلان خشك   =   86.579 گرام

وزن پرسيلان بعد از تبخير   =   86.613 گرام

وزن جامد غير عضوي بعد از وزن كردن دوباره پرسيلان   =   0.007 گرام

بنا برآن              مقدار جامد مجموعي منحل   86.613 – 86.579 = 0.034 gr

مقدار جامد عضوي 0.034 – 0.007 = 0.007 gr          

 

3.  تعيين مقدار امونيم (NH₄⁺):

براي اين منظور از معيار نسلير استفاده كرديم، طوريكه چند قطره محلول مذكور را در 5ml آب نمونه انداختيم بعد از هفت دقيقه انتظار آنرا با سكيل رنگ ها(Colour Scale) مقايسه نموديم كه در نتيجه مقدار (0.0) امونيم با سكيل مذكو ر (Colour Scale) مطابقت كرد.

كه در نتيجه:

مقدار امونيم در آب نمونه = mg/L  0.0

4.  تعيين مقدارنيترات ( ^-Nitrat, NO_{3 -}):

براي اين منظور عمليه را بطريق ذيل انجام داديم:

طرز انجام كار:   اولاً در يك تستيوب كه با آب مقطر شستشو گرديده است به اندازه 5ml  آب نمونه را گرفته و بالاي آن معرف Reagent-1   را (Nitrat-Test) به اندازه يك قاشق ميكرو (MicroSpoon) كه داخل بوتل مذكور وجود داشت، بالاي آب مورد تحقيق انداخته و آنرا شور داده، و رنگ آن معلوم ميگردد. كه در اثر رنگ دريافت شده رنگ آن با رنگ معياريكه قبلاً تعيين گرديده، تطبيق مينماييم. كه در نتيجه نمونه آب متذكره با مقدار 10mg/L    نيترات در آب مذكور مطابقت داشت. بدينترتيب مقدار ماده غير عضوي مذكور در آب نمونه تعين گرديد ( 10 mg/L ).

o   First of all we Filled tubes with 5ml water Sample.

o   Then added 5 drops of Reagent-1 to inner tube and mixed.

o   After that we added 1 level microspoon Reagent-2 to inner tube.

o   We Shaked inner tube.

o   We Stayed 1 minute and after that compared with the colour scale.

 

 

5.  تعيين مقدارنيتريت ( ^-Nitrite, NO₂):

براي اين منظور عمليه را بطريق ذيل انجام داديم:

طرز انجام كار:   اولاً در يك تستيوب كه با آب مقطر شستشو گرديده است به اندازه 5ml  آب نمونه را گرفته و بالاي آن معرف Reagent-2   را (Nitrite-Test) به اندازه يك قاشق ميكرو (microspoon) كه داخل بوتل مذكور وجود داشت، بالاي آب مورد تحقيق انداخته و آنرا شور داده، و رنگ آن معلوم ميگردد. كه در اثر رنگ دريافت شده رنگ آن با رنگ معياريكه قبلاً تعيين گرديده، تطبيق مينماييم. كه در نتيجه نمونه آب متذكره با مقدار 0.0 mg/L    نيترات در آب مذكور مطابقت داشت. بدينترتيب مقدار ماده غير عضوي مذكور در آب نمونه تعين گرديد ( 0.0 mg/L ).

o   First of all we Filled tubes with 5ml water Sample.

o   Then added 5 drops of Reagent-2 to inner tube and mixed.

o   After that we added 1 level microspoon Reagent-2 to inner tube.

o   We Shaked inner tube.

o   We Stayed 1 minute and after that compared with the colour scale.

 

 

6. تعيين مقدار فاسفيت (^-3PO₄)  به [ mg/L (ppm)  PO₄^3-]  :

مقدار 5ml اب نمونه را در تستيوب انداخته بعداً 5 قطره محلول Reagent-1   را بالاي آن علاوه كرديم، بعداً يك قاشق microspoon   از Reagent-2  را بالاي آن علاوه نموديم ،  بعد از دو دقيقه انتظار رنگ آنرا مقايسه كرديم ، كه در نتيجه به عدد 0.25  مطابقت نمود،  يعني در نمونه آب متذكره مقدار[0.25 mg/L(ppm)  PO₄^-3 ]    موجود بوده است.

 

 

7.  تعيين مكدريت (غير شفافيت) (Turbidity):

براي تعيين مكدريت اولاً آب نمونه دست داشته را در آله توربيد يمتر علاوه مينماييم تا زمانيكه، حلقه سياه نشاني شده كه در قاعده توربيد يمتر موجود است، اشكار گردد. زمانيكه به آخرين قطره، حلقه معلوم نگرديد ارقام را كه در توربيد يمتر درج است يادداشت مينماييم. بدينترتيب ميتوانيم از روي همين ارقام مكدريت آب نمونه را دريافت كنيم.  مثلاً  آب نمونه متذكره فوق بسيار كمتر از 5 TU    نشان داد.

8.  تعيين سختي مجموعي(dH) :

براي اين منظور مقدار 5ml آب نمونه را گرفته توسط كيت مكمل كه براي تجزيه آب در دسترس قرار داشت سختي مجموعي آب نمونه تعيين ميگرديد. يعني در قدم اول 5 ml   اب نمونه را گرفته بالاي آن عمليه تتريشن را انجام داده كه درينصورت مقدار Reagent   مصرف شده وdH    نشاني ميگردد. بطور مثال در 5 ml  نمونه آب انصاري مينه 2  4 ml/mol    Reagent   مصرف شده كه dH  آن مطابقت ميكرد به 21.4

 

9.  تعيين اكسيجن منحل (Dissolved Oxygen) (DO):

اوكيجن منحل به سرعت در تيوب ها و بايلر ها باعث ايجاد حفره ها و تخريبات ميگردد. بنا بر آن تعين آن يكي از وظايف مهم كساني اند كه در مورد تجزيه و تحقيق آب هاي آشاميدني، خصوصاً شبكه هاي شهري و آبرساني و كار دارند.

جمع آوري نمونه:  در اثناء گرفتن و جمع كردن نمونه از نل ها ابتدأ شير دهن را باز نموده و بآن توسط نل رابري وصل كنيد. بايد تمام آب كه از شير دهن جاري است به داخل بوتل نمونه آب لبريز گرديده و حداقل ده دقيقه به اندازه 1-2 ليتر آب در هر دقيقه از بوتل مذكور بيرون بريزد. دفعتاً سر بوتل را محكم نموده و كوشش كنيد كه حتي يك پوقانه هوا هم در آن موجود نباشد. در صورتيكه نمونه گرم باشد، بايد در هواي اتاق سرد ساخته شود.

طرز انجام كار (Procedure):

آب نمونه را تا لبريز شدن فلاسك علاوه كرديم تا O₂ هواي موجود در داخل بوتل خارج گردد. بعداً توسط تيزاب گوگرد غليظ (H₂SO₄) محلول مذكور را تيزابي ساختيم و بعداً پتاشيم پرمنگنات 0.2 N را علاوه كرديم و بوتل را خوب تكان داديم.

براي اينكه رنگ آن ثابت بماند براي مدت 20 دقيقه مانديم. بعد آز آن توسط پتاشيم اكسالات 2.17 N   مقدار اضافي پرمنگنات محلول را از بين برديم.

• در بوتل هاي نمونه آب تمام معيارات را توسط پيپت (Pipette) كه در محلول نمونه داخل كرده شده، علاوه كرده و سر بوتل  را محكم كنيد. ابتدأ NO₂^- ، S^-2 ، SO₃^-2   مواد عضوي و مركبات فيروس (Fe⁺²) را اكسيديشن كرده و 0.7 ml   تيزاب گوگرد غليظ  و 1ml   محلول پتاسيم پرمنگنات (كه داراي 0.2 N  و مساوي به 6.32 گرام في ليتر است.) را به آن علاوه نماييد. سر بوتل را بسته نموده و آنرا تكان داده و معكوس نماييد تا مخلوط گردد (چندين بار). در صورتيكه يكمقدار اضافي  KMnO₄ در آن بمشاهده نرسد بعد از بيست دقيقه دوباره با آن 1 ml   محلولKMnO₄    بيافزائيد. اگر هنوز اين مقدار كافي نبود يكمقدار ديگر را باز هم علاوه كنيد. البته استعمال محلول غليظ تر از آن نيز مجاز است. بعد از آنكه رنگ پوتاشيم پرمنگنات براي بيست دقيقه باقي ماند، مقدار اضافي آنرا توسط تقريباً  2.17 N محلول پتاشيم اكسالات از بين ببريد. پتاسيم اكسالات را از حل نمودن 20 گرام پتاسيم اكسالات خالص كيمياوي (K₂C₂ * H₂O) در آب تهيه نموده و بعد از حل مكمل آن حجم آنرا به يك ليتر برسانيد.
• قدم بعدي آن عبارت از جذب سريع اوكسيجن منحل توسط Mn(OH)₂   ميباشد. براي اين مطلب محلول فلتر شده MnO₄   كه داراي 480 گرام (MnSO₄ * 4H₂O) و يا 400 گرام (MnSO₄ * 2H₂O) كه در يك ليتر است تهيه گردد. همچنان محلول پتاشيم آيودايد(KI) الكالي شده را توسط حل نمودن 700 گرام KOH   و 150 گرام پتاشيم آيودايد بعد از سرد كردن و رقيق شدن در يك ليتر آب حل كنيد. يك ملي ليتر محلول MnSO4 و 5 ملي ليتر محلول KI   الكالي شده را به نمونه مورد تحقيق علاوه نموده و خوب مخلوط كنيد. منگانوس هايدرواكسايد رسوب نموده و بعد از زماني تة نشين ميگردد. بعد از آنكه رسوب تة نشين شد 1 ml    تيزاب غليظ گوگرد را بآن افزوده و با دادن تكان ها مخلوط نماييد.

اكسيجن منحل ،  آيودين را از پوتاشيم آيودايد آزاد مي سازد. بعد از علاوه نمودن تبزاب سر بوتل را محكم ساخته كه درين مرحله  تغيرات بعدي صورت نميگيرد. و بقيه تجربه را ميتوان بعد از چند ساعت در لابراتوار انجام داد.

200 ml محلول حاوي بوتل را به يك فلاسك مخروطي 500ml  ملي ليتره  انتقال داده و توسط     0.025 N   محلول سوديم تيو سلفيت تيتريشن نموديم. 0.5 ml   محلول % 0.5  نشايسته را بعد ازآنكه رنگ آيودين تقريباً به حال زايل شدن باشد، علاوه كرديم و بعداً عمليه تيتريشن را الي ناپديد شدن  رنگ آبي ادامه داديم.

                                                                            10⁶

ml  Na₂S₂O₃  × N  Na₂S₂O₃  × 0.008  ×                                  =  ppm DO (1-9-1)

                                                 حجم نمونه بر ملي ليتر

 

 

با استفاده از 0.025 N  محلو ل سوديم تيو سلفيت و تيتريشن 200 ml   محلول نمونه خواهيم داشت.

1ml Na₂S₂O₃ = 1ppm(Per Part million مقدار حصه هاي اكسيجن منحل در يك مليون حصه آن) (DO)

 

                        ml Na₂S₂O₃  × N Na₂S₂O₃ × 8000

DO₂/L  =                                                                         =  mg/L DO₂         (1-9-2)

حجم نمونه بر ملي ليتر

محاسبه:

مقدار اكسيجن منحل در آب نمونه مذكور قرار ذيل محاسبه ميگردد.

-         بخاطر بيرنگ شدن KMnO₄  از K₂C₂O₄  استفاده شد و 10 ml مصرف گرديد.

-         بخاطر زايل كردن رنگ آيودين در تيتريشن توسط سوديم تيو سلفيت (Na₂S₂O₃ ) به اندازه 7ml Na₂S₂O₃   مصرف شد و محلو ل بيرنگ گرديد.

ml Na₂S₂O₃  = 7                                                                                            داريم كه:

N Na₂S₂O₃   = 0.025

حجم نمونه آب مورد تحقيق مذكور  = 75ml

اكنون قيمت هاي دريافت شده را به يكي از فارمول هاي فوق وضع كرده، محاسبه ميكنيم.

 

                10⁶

7ml  × 0.025 N  × 0.008 ×                                   =  18.66 mg/L DO₂

                                                  75ml          

 

اگر از طريق فارمول(1-9-2) قيمت هاي داده شده را محاسبه كنيم عين قيمت فوق (18.66 mg/L) بدست مي آيد. يعني

 

7ml  × 0.025 N × 8000

DO₂/L  =                                                         =  18.66 mg/L DO₂

75ml

 

10. تعيين سختي موقتي:

براي اين مقصد از آب مورد تجربه يك حجم معين در مجاورت انديكاتور ميتايل اورنج با تيزاب نمك براي تشكيل تعامل ذيل تيتريشن ميگردد.

Ca(HCO₃)₂ + 2HCl               CaCl₂ + 2H₂O + CO₂           (1-10-1)

Mg(HCO₃)₂ + 2HCl              MgCl₂ + 2H₂O + CO₂

طرز انجام كار (Procedure):

توسط يك پيپت 50  ملي ليتره به اندازه 100 يا 200 ملي ليتر از آب نمونه مورد تجربه در بين يك    ايرلن ماير 250-300 ملي ليتره گرفته شده، بعد از علاوه كردن 4-3 قطره انديكاتور ميتايل اورنج با يك محلول عيار شده تيزاب نمك تا وقتيكه رنگ مخلوط از زردي به سطخي تبديل شود تيتريشن صور ميگيرفت. سپس عين عمليه براي عمان يك مقدار 2 يا 3 مرتبه ديگر تكرار ميگرديد كه اوسط مقدار مصرف شده تيزاب در محاسبه مدار اعتبار گرديده است.

بطور مثال آله تيتريشن 50 ملي ليتره موجود بود كه ما انديكاتور ميتايل اورنج را بالاي هر كدام از 25 ملي ليتر آب نمونه انداخته، و آنرا تيتريشن كرديم.

ذريعه محلول 0.1N HCl ادامه داديم تا زمانيكه رنگ آن از زردي به سرخي تبديل شد (تيزاب انداخته و شور داديم) كه در نتيجه 1.5 ملي ليتر تيزاب HCl مصرف شد و رنگ آن به گلابي تبديل شد.

كه براي آب نمونه مذكور 1.1 ملي ليتر تيزاب 0.1N HCl مصرف شد.

محاسبه:

ما در تيتريشن از آب مورد تحقيق هر دفعه 25 ملي ليتر  گرفته و عمليه سه مرتبه تكرار گرديد و اوسط مقدار مصرف شده تيزاب نمك 1.1 ملي ليتر بوده و مقدار آن 0.1N مي باشد.

معلومات بالا در تيتريشن 25 ملي ليتر آب مورد معاينه مساوي است با :

 

        1000 × 0.1

X =                      =  4ml

               25

 

25 ml      ----------   0.1 N

1000 ml  ----------      X

 

پس:  1.1 * 4 = 4.4 ml تيزاب ضرورت است.

 از جانب ديگر 25 ملي ليتر از محلول تيزاب نمك محتوي 0.1 – معادل – گرام –HCl بوده البته كه در يك ملي ليتر آن 0.1 معادل ملي گرام HCl موجود است. يعني براي تيتريشن Mg(HCO₃)₂  و Ca(HCO₃)₂  موجود در 25 ملي ليتر آب نمونه به  0.1x 4.4=0.44  معادل ملي گرام HCl ضرورت است.

مقدار مذكور مطابقت به تعداد مجموعي – معادل – ملي گرام نمك هاي كلسيم و مگنيزيم در في ليتر مينمايد. بدينترتيب در آب مورد بحث سختي كاربونيت عبارت مي باشد از:

(mg. eguiv/L) ملي گرام در في ليتر  - معادل   0.1x 4.4 = 0.44

 

 

 

12.  تعين مقدار اهن (Fe²⁺)

 محلول ستندرد نمک فریک: مقدار 0.866 گرام  NH₄Fe(SO₄)₂.12H₂O خالص کیمیاوی را در آب مقطر حل نموده و با 5ملی لیتر تیزاب گوگرد (  H₂SO₄ ) غلیظ (  Sp=1.84   ) تیزابی ساختیم بعدأ محلول را توسط آب مقطر تا یک لیتر رقیق نمودیم .این محلول دارای0.1 ملی گرام آهن دریک ملی لیتر میباشد.

تعین آهن به میتود تتریشن کلرومتریکی :  محلول نا معلوم نمک فریک را که حاوی 0.04ـ تا0.02 ملی گرام Fe³⁺ است در فلاسک 100 ملی لیتره ریخته و آنرا تا قسمت نشانی شده فلاسک توسط آب مقطر نموده و خوب مخلوط کردیم .

10 ملی لیتر این محلول ستندرد متذکره را به احتیاط توسط `پيپت ( pipette  ) اندازه کرده و در فلاسک 100 ملی لیتره دیگر انداخته و مخلوط کردیم .  آین محلول مساوی 0.01  ملی گرام آهن در یک ملی لیتر میباشد. بیوریت را دو مرتبه توسط آب آبکش نموده و آنرا توسط همین محلول پر کردیم .اکنون 25ملی لیتر محلول نا معلوم را توسط پیپت در یکی ازین دوسلندر انداخته و در سلندر دیگر 25ملی لیتر آب انداخته می شود. به هر کدام  از سلندرها 10 قطره ) Sp=1.5 ( HNO₃ را علاوه نموده و 5ملی لیتر محلول NH₄CNS 1%را در آن افزودیم .

هر دو سلندر را که در عقب آن ها یک ورق کاغذ سفید گذاشته و در یک سلندر قبلأ محکم شده مشاهده نمودیم . محلول بیرنگ را که تنها دارای آب و معیار می باشد توسط محلول ستندرد نمک فریک تا وقتی تتریشن کردیم که رنگهای محلول در سلندرها کاملأ با هم مشابه شدند . برای اطمینان حاصل کردن اینکه ازدیاد حجم محلول تیتر شده بالای نتیجه کدام تاثیري نمی کند از یک بیوریت که قبلأ حجم آن یادداشت گردیده است بهمان حجم آب که به محلول ستندرد علاوه شده است به محلول نا معلوم نیز علاوه گردید. رنگها را با هم مقایسه کردیم .برای اطمینان بیشتر و گرفتن نتیجه موثق تر تجربه را با قسمتهای دیگر محلول نا معلوم و آب تکرار کرده و تمام نتایج  حاصل شده از بیوریت را یادداشت کرده و نتیجه را با تیتر محلول فریک که عبارت از  0.1  ملی گرام در یک ملی لیتر است ضرب نموده و مقدار مجموعی Fe³⁺  را در 25ملی لیتر محلول نا معلوم در یافت نمودیم و سپس  مقدارFe³⁺  را در 100 ملی لیتر محلول محاسبه و نتیجه را به ملي گرام افاده کردیم.

 

محاسبه: 

مقدار اب نمونه مذكور مساوي است به 25 ملي ليتر

مقدار مصرف شده محلول ستندرد نمك فريك مذكور مساوي است به 0.3  ملي ليتر

پس مقدار Fe³⁺  در25 ملي ليتر اب نمونه مذكور مساوي است به:

0.3*0.1 = 0.03mg/25ml

مقدار متذكره در 100 ملي ليتر اب نمونه قرار ذيل است:

 

25ml              0.03 mg                         0.03 x 100

100ml               X                       X = ---------------  =  0.12 mg Fe³⁺                                  

                                                                 25

نتيجه :  مقدار اهن در 100 ملي ليتر اب نمونه انصاري مينه -2  مساوي است به 0.12 ملي گرام  

    (0.12mg / 100 ml)

 

11.  تعيين مقدار مس (Cu⁺⁺) در آب نمونه انصاري مينه2 :

محلول ستندرد CuSO₄:   3.927 گرام  CuSO₄*5H₂O  خالص کیمیاوی را در فلاسک یک لیتره در آب مقطر حل کردیم . محلول مذکور را با   5ml  تیزاب گوگرد غلیظ ( Sp=1.84) تیزابی نمودیم تا از هایدرولیز آن جلوگیری نماید بعدآ آنرا توسط آب مقطر الی قسمت نشانی شده فلاسک رقیق ساخته و خوب مخلوط نمودیم . یک ملی لیتر این محلول دارای یک ملی گرام مس می باشد.

تعيين نمودن كلورومتریکی :

11 دانه تستیوب کاملأ مشابه را که دارای ظرفیت 30-25 ملی لیتر باشد گرفته و توسط قلم توش هر کدام را تا حجم 20 ملی لیتر آن نشانی نمودیم .تیوب ها را توسط آب مقطر آبکش کرده و در آن توسط بیوریت و یا پیپت 5ملی لیتره حجم های ذیل محلول ستندرد  CuSO₄  را انداختیم .

 

قیمت های ستندرد محلول فی ملی لیتر

11	10	9	8	7	6	5	4	3	2	1
5.5	5	4.5	4	3.5	3	2.5	2	1.5	1	0.5

 

این محلول ها را که در تیوب ها قرار دارند توسط آب مقطر تا 8-10 ملی لیتر رقیق نموده و تیزاب گوگرد را قطره قطره در آن علاوه کرده و بعدأ آنرا توسط NH₄OH دو نارمله(2N) خنثی ساختیم و در اثنای علاوه کردن آمونیا تیوب را دایمأ تکان داده و 5ملی لیتره محلول 2 نارمله NH₄OH اضافی را به هر کدام تیوپ ها می افزودیم وسپس حجم محلول را توسط آب مقطر تا قسمت نشانی شده تیوب رقیق ساختیم .بعدأ دهن تیوب را توسط سرپوش رابری محکم نموده و خوب تکان دادیم.

 چون سرتیوب بسته است بنأ سکیل کلرومتریک رنگ حود را نظربه مضر بودن امونیا بزودی تغیر داده نمی تواند.

طرزانجام اجرا کار:   محلول نا معلومی که حاوی مس است در یک فلاسک اندازه گیری 100 ملی لیتره انداختیم و حجم آنرا توسط آب مقطر الی قسمت نشانی شده زیاد ساخته و خوب مخلوط نمودیم . 5ملی لیتر این محلول را توسط پیپت(Pipette) به تیوب (11) انتقال دادیم .آنرا توسط محلول امونیم هایدروکساید 2 نارمله تا وقتی تعامل و خنثی نمودیم تا اینکه یک مکدریت دوامدار و دایمی بوجود آمد و مقدار 5ملی لیتر امونیای اضافی را در آن نیز علاوه کردیم و توسط آب مقطر الی قسمت نشانی شده رقیق نموده و مخلوط نمودیم . رنگ محلول را با رنگ های محلول های سکیل ستندرد مقایسه میکردیم و در نتیجه به هر کدام از این سکیل  ستندرد که رنگ آن مشابهت میداشت از روی ان مقدار مس را در حجم عمومی محلول نا معلوم (100 ملی لیتر) محاسبه کردیم. بطور مثال اگر رنگ محلول نا معلوم  به سکیل تیوب ستندرد شماره (8) مقایسه میگردید مقدار مس در محلول نا معلوم مساوی ميشد به:

X= 100*4/5=80mg

5ml      ----------  4                                                               

100ml  ----------  x

 

همچنان اگر رنگ محلول نا معلوم رنگ بین البینی دوسکیل ستندرد متذکره را داشته می بود اوسط مجموعی هر دو تیوب ستندرد مقدار مس محاسبه میگردید.

در صورتیکه رنگ محلول نا معلوم از تمام رنگهای  سکیل ستندرد تاریک تر معلوم می شد { از تیوب (10) هم تاریکتر}. درینصورت تجربه را دوباره با مقدار کم  محلول نا معلوم سر از نو تکرار میکردیم.

 

13.  تعيين كلورين:

 

 

 

 

تحقیق ابهای اشامیدنی حوزه کندهار

بخش عملي

1- روش تحقيق و مواد كار:

اهداف عمده این بخش عملی را موارد ذیل تشکیل میدهید

·        تعین مقدار مواد مهم (pH آب، نیترات(Nitrat, NO₃) ، نیتریت(Nitrit, NO₂) ، سختی دايمي و موقتي آب، آهن(Fe)، مس(Cu)، مګنیریم(Mg) ، کلورین(Cl)، آمونيم(NH₄)، اكسيجن منحل(DO)، جامد مجموعي منحل(TDS)، مکدریت(TU) ، وغیره) در آب های آشاميدني حوزه کندهار

·        تعدادي از پارامترهای مهم فزيکی و کیمیاوی  آب های اشا میدنی حوزه کندهار

·         ارزیابی چګونګی صحی  بودن آب های آشاميدني محلات مذکور با نظر داشت نتایج این تحقیق.

در این بخش تعین مقدار مواد مهم فوق الذکر مورد برسی قرار داده شده است . در حدود امکانات  دست داشته نمونه های آب را از مناطق مختلف این حوزه چون میرویس مینه، چهارسو ، لویه ویاله ، دوهمه انصاری مینه، یخ کاریز ، قشله جدید ، شوراندام ، سرپوزه ، دریای ترنک ، دریای ارغنداب ، دریای ارغیستان وغیره مناطق واز  چاه  های که ذریعه موسسات خیریه حفر ګردیده است سمپل ګیری صورت ګرفته  و نمونه آب در بوتل های (500 ملی لیتره) پلاستکی جمع اوری وبه لابراتور کیمیای آب (بوهنځی ساینس دیپارتمنت کیمیای تحلیلی وتوصیفی پوهنتون کابل) جهت انالیز انتقال ګردید. بوتل های نمونه اولا توسط آب پاک شستشو بعدا توسط آب مقطر آبکش و سپس انرا خشک نمودیم در وقت نمونه ګیری،بوتل را توسط آب نمونه اخذ شده آبکش وبعدا بوتل را از آب پر  مینمودیم . روزانه طبق پروګرام از 1-2 نمونه جهت تعین مقدار به لابراتور کیمیاوی مذکور اجرا کرده ودر آن لابراتور نمونه ها را مورد ازمایش قرار میدادیم. در وخت تجربه از وسایل ذیل استفاده صورت ګرفته است :

 

 سامان مورد ضرورت:

1.      سلندر درجه دار

2.      پورسیلان کاشی  

3.        دیسیکاتور  

4.        داش بوتل 

5.       گیرا 

6.        پنس

7.         سشت آب   

8.        تستیوت   

9.        تستیوت آب دانی

10.   پایه

11.   بیوریت

12.    پیپست  

13.   بالون ژوژه

14.  ایرین مایر

15.   ترازوی حساس

16.  منبع حرارتی  

17. جالی استبیت  

18.   اشپیتول یا قاشق مواد ګیرنده

19.    توربیدی متر  

20.   آب مقطر

21.     آب مورد تجزیه

22.     تیزاب برای شستشوی ظروف

23.   pH  متر

 

 

پارامتر های که ایجاب می نمود در نمونه تازه ګرفته شده و تعین مقدار می ګردید مثلا اکسجن منحل (DO) و pH  از تمام نمونه ها را در اثنا  ګرفتن سمپل توسط آله  pH  متر  ومقدار (DO) توسط کیت مجهر لابراتوری تعین مقدار می ګردید. کیت مذکور برای تحقيق آب نمونه اختصاص یا فته است. کیت مکمل شامل تجزیه لابراتوری آب متشکل از  معیارات ذیل بوده است:

1-  تعین pH  توسط آله ( pH متر)  و همچنان (سکیل  pH)

2-  تعین اکسجن منحل و معيارات آن عبارت اند از:

Reagent No.1

Reagent No.2

دو بوتل    Reagent No.3

Reagent No.4

Reagent No.5

یک آله تیتریشن برای تعین  (DO)

 

3-  معیارات برای تعین  NH₄   امونیم که در کیت مذکور موجود بوده 0 است عبارت اند از:

Reagent No.1     

Reagent No.2      

Reagent No.3      

 

4-  معیارات برای تعین  مقدار ((NO₂  لازم است عبارت انداز:

Reagent No.1     

Reagent No.2      

 

5-  معیارات برای تعین  مقدار ((NO₃  لازم است عبارت انداز:

    (که بعدا باسکل غلظت های ماده مورد تجربه مقایسه می ګردید) Reagent No.1

 

6-  معیارات برای تعین مقدار ((PO₄  لازم است عبارت انداز:

    (که مایع می باشد) Reagent No.1     

        (که جامد می باشد که رنګ بوجود آمده باسکل مذكور مقایسه می ګردید)   Reagent No.2     

 

7-  معیارات که برای تعین  pH  لازم بود عبارت اند از:

 Reagent No. 1         (که در آب علاوه نموده و به سکیل pH  مقایسه می ګردید)

 

8-  مواد مورد ضرورت برای تعین سختی کار بناتی آب مورد تحقیق

 

9-  مواد مورد ضرورت براي تعيين سختي مجموعي آب از چمله Reagent No.2  .

 

10-  همچنان مواد جامد و محلول HNO₃, NH₄OH, NH₄SCN, NH₄Fe(SO₄)₂, H₂SO₄, KMnO₄, KI, K₂S₂O₃, K₂C₂O₄, MnSO₄   و الكل، نشايسته، انديكاتورهاي مختلف.....

 

11-  مواد مورد ضرورت برای تعین سختی مجموعی که در کیت متذکره شامل است و ازان در کار عملی استفاده ګردیده.