به وبلاگ مشکانی خوش آمدید

دوهمه څپرکي

موخي: زده کونکي به وکولاي شي:

·         دشپږم ګروپ ځاي په دوره يي جدول کي تشريح کړي

·         د شپږم ګروپ  د هر عنصرفزيکي اوکيمياوي خواص تشريح کړي

·         د شپږم  ګروپ  د مرکباتوخواص پرتله کړي.

·         په طبيعت کي د اکسيجن ،سلفراوسيلينيم  په ارزښت اواهميت باندي وپوهيږي

·         وکولاي شي چي دعناصروداکسيديشني نمبرونه په مختلفو مرکباتوکي وټاکي

·         د دي ګروپ عناصرو په باره کي معلومات ورکړي.

د دي ګروپ عناصرو خواص اوداستعمال ځايونو په هکله معلومات ورکړي

د VI A  گروپ عناصر:

په VI A ګروپ کي لاندي عناصرو شامل دي:  اکسيجن، (⁸ O     )   سلفر (¹⁶S )  ،    سلينيم    (³⁴Se  )  ،   تيلوريم   (⁵²Te )  او پو لو نيوم (⁸⁴Po )   ددې ګروپ اکسيجن په پراخه پيمانه وجود لري ، پولونيوم د راډيوم عنصر دي آو د راديو اکتيفي تجزيې محصول دي.

د VI A ګروپ عناصر الکتروني ويش په لاندي ډول دى.

⁸ O     1S² 2S² 2P⁴

¹⁶S       1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁴

³⁴Se    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁴

⁵²Te    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁶ 4d¹⁰ 5S² 5P⁴

⁸⁴Po    1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁶ 3d¹⁰ 4S² 4P⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴ 5S² 5P⁶ 5d¹⁰ 6S² 6P⁴

څــــــرنګه چـــــي پورته ليـــــدل كيــــږي ددوي اخــــري الكتــروني ولانسونه 5p4 4p4    3p4 2p4  او 6p4 دى . په نوموړو قطارو كي دايو نيزيشن انرژي كميږي ولي داتومونو او آيونو جسامت لويږي . O غيرفلزي او Po   فلزي عنصر دى

پولونيم : هغه راديو اكتيف عنصر دى چي دراديم دتجزيي په نتيجه كس منځ ته راځي

Po  210   يواځي  138/ 7  نيمه عنصر دى .

پورته دالكتروني ترتيب څخه معلوميږي چي نوموړي ګروپ عناصر يواځي 2e  لږ لري چي نجيبه ګاز ته ورسيږي

ns2 np4

دغه عناصر نسبت و هلو جنو نو ته کمتر فعاليت لري، پخپل خارجي مدار کي د غه عناصر ٦ الکترونه لري او ددوې ولانسي ظرفيت د                             په صورت کي دي.

نوموړي عنصار د هر اتم په مقابل کي دوه الکترووه اخلي آيوني ترکيبونه جوړوي او نجيبه غازاتو الکتروني ترتيب ته رسيږي او  x2 انيون تشکيلوي دغه عناصر کولاي شي کو ولانسي اړيکه تشکيل کړي او دنجيبه غازونو الکتروني ترتيب ځانته غوره کړئ.

H-Se-H

ددې عناصرو عمومي خواص د 1-2   په جدول کي راکړ شويدي.

 

 

    (1 – 2  )     جدول  :   د   VI A       ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

 

په دي څپرکي(فصل) كښي د هايدروجن اوهلوجنونو(اووم ګروپ) کيميا د بحث اوڅيړني لاندي نيول کيږي

 

 

 

2-1  اکسيجن:

 

 

 

2-1-1  طبيعي سرچيني (Occurrence)  :

اکسيجن د مځکی پرمخ فراوانترینه عنصر دی . آزاد اکسيجن د فضا 21% مجموعی برخه يا 23% کتلوي برخه تشکيلوي. د کانونو ډيري مرکبونه ، پخپل ترکيب کي اکسيجن لري. سليکا SiO₂  په ډيري کانونو کي وجود لري .

په طبيعت کي د اکسيجن درې ايزو توپه وجود لري 0.204% ¹⁸O,)   (99.8%) ¹⁶O   او (  0.037%) ¹⁷O   .

دیادونی وړ ده چي ¹⁹O, ¹⁵O, ¹⁴O  او ²⁰ O  ایزوتوپونه په مصنوعي ډول ترلاسه سوي دي خو عمر او ژوند يي لنډه او ناپداره دى. دوه اتومه اكسيجن ( O₂ )  ترټولو باثباته دى. د اکسیجن صنعتی اصلی سرچینی هوا دی.

چی د ریگ او مټ اصلي جز تشکيلوي، اکسيجن د ګياهانو او ځانورانو د جوړونکو ترکيبونه اصلي جز دي. دانسان بدن 60% اکسجن لري H₂O او SiO₂  او سلیکاتونه د اکسيجن مهم مرکبونه دی چي په طبيعت کي په ډير پريمانه وجود لريپ.

د اتومو سفير په لوړو طبقو کي اکسجن د اوزو (O₃) به شکل کی وجود لری.  O₃ اوزون دريم شكل داكسيجن دٰٰٰٰى چي يو (1V)    ولانسه مركب دي.   دkm 22  په ارتفاع کی د اوزون اعظمی کثافت موجود دی.

2-1-2 خواص: Properties

اکسيجن بیرنګه غاز دي مايع اکسيجن آسماني رنګ لري د اکسيجن مهم الو تروپي  (Allotropy) اوزون (O₃)   دی

 اوزون  تيره آبي رنګه غاز دي او تيز بوي لري . مايع اوزون تيره آبي رنګه او جامد اوزون تور رنګ لري.

اکسيجن فعال کيمياوي غاز دي چي د ټولو عناصرو   د    Ar, Ne,  He)   په غير  )  سره تعامل کوي .دغه تعاملونه ډيري د تودوخي په موجوديت کي ترسره کيږي. اكسيجن په ډير مشكل له اوبو سره حليږي . ( 5 حجم O₂ له 100 او بوپه Oc  ) مايع او جامد اكسيجن د مقنا طيس په وسيله  جذبيږي

 د اکسيجن ځييني مهم خاصيتونه د (2-1) په جدول راکړ شويدي.

ازون OZONe (O₃)

 

ځيني عناصرلکه C ، SاوP دځانه الوتروپي (يوشان فزيکي حالت او څوشکله لري ) ښکاره کوي . اکسجن هم الوتروپي پديده دo₂ ، O  ، O₃ په شکل ښکاره کوي  داوزون ماليکول ديامقناطيسي دي اوزاويوي اوزون يوابي کم رنګه غازاوځانګړي بوي لري چي دايشدوټکي يي اوويلي کيدوټکي يي -193c^o دي په اوبوکي دهغه انحلاليت پذيري د O₂ په نسبت لږډيردي .زهري ياسمي اغيزه يي کانګي ، سرخوږ ي ، پزي څخه دويني بهيدل ، دسترګوپړسيدل ، دساده ايستلوستونزمن کيدل اوداښکوتحريک کيدل دي . چي اوزون باندي مسموم شوي شخص ته بايدلومړني مرستي يعني ازاده هوا،بشپړاستراحت ، تودوخه اواکسجن ورکړل شي . (3)

ازون دخالص اکسجن څخه جوړشوي دي . اوداکسجن يوالوتروپيک دي چي ماليکول کتله يي (48) اواتومي کتله يي (16) ده . داوزون ماليکول ددري اتومه اکسجن څخه جوړشوي دي . (O₃)

په تخنيک کي دارام برقي ديشن چارج له عمله څخه په اوزوناتورکي اوزون ترلاسه کيږي .

اوزوناتور: هغه اله ده چي داوزون داستحصال لپاره په کاروړل کيږي اوزون په عادي شرايطوکي دغازپه حالت وي                    اوپه ((-111,9c^o کي په مايع بدليږي داکسجن په نسبت په اساني سره دحليدوقابليت لري .چي  ١٠٠ حجمه اوبه په 50c^o کي د 49  حجمه اوزون دحليدوقابليت لري . اوزون کولاي شوداکسجن څخه په لاندي ډول لاسته راوړو.

3O                                    2O₃          ΔH= -285KJ                                

دپورته معادلي څخه معلوميږي چي دري ماليکولي اکسجن څخه دوه ماليکوله اوزون لاسته راځي .

 

 

اوزون يوه غښتلي تحمض کوونکي ماده ده چي ټول فلزات غيرفلزات په استثتادسروزرواوپلاتين اکسيدايزکوي . په دي تعاملاتوکي اوزون داکسجن اتومي شکل په ماليکولي شکل بدلوي . داکسجن دماليکولونوڅخه دبريښـناجريان دتيريدوپه صورت کي داوزون ماليکولونه منځ ته راځي . دغه تعامل په لاندي ډول ترسره کيږي .

½  O₂                    O      ΔH = +247Kj

O + O₂                     O₃         ΔH = - 105Kj

داوزون استحصال په عمومي توګه اګزوترميک دي يعني

3/2   O₂                     O₃    ΔH = +142kj

داپيښه هغه وخت صورت نيسي چي فضا کي سخت (شديد) رعد وبرق (بريښـتااوتندر) منځ ته را ځي . نوترهغه وروسته داوزون تنداوتخريش کوونکي بوي چي  عبارت دي . دايوزهري غاز دي دغلظت په زياتيدوسره يي زهريت هم زياتيږي . اوزون داکسجن په پرX – Rays ماشين يا بريښنادقوي فابريکوتر څنګ حس کيداي شي داوزون څخه تله ډيرفعال دي خوپايداري (ثبات) يي داکسجن په

نسبت ډيرکم دي . د 300C^o څخه په پورته درجوکي منفجرکيږي .اوزون دغاښونوپه پريمنځلو او دسپينوزروپه سپينولوکي هم استعماليږي اوزون داتموسفيردپاسه تقريباً 15 – 24km پوري يوه طبقه جوړه وي . چي ابي رنګ لري داطبقه دماورابنفش وړانګي فلترکوي اوپه ترتيب سره دځمکي پرمخ دژوندامکان برابروي . اوزون ډيرتعامل پزيري دي دځينوهايدروکاربنونوسره ترکيب کوي اوعضوي اکسجن لرونکي مرکبونه جوړوي دغه تعامل اومحصول دلمردرڼاپه اثرپيل کيږي ځکه دوي ته فوتوکيمياوي محصولونه وايي . دغه مواد شيمي اوزهري دي چي دسترګوپوست اوتنفسي دستګاه دسوزس سبب ګرځي اودفوتوکيمياوي ( مه – دود) په نوم وکرني مځکي ته تاوان رسوي . په طبعي شرايطوکي اوزون داتوموسفيري اکسجن څخه شديد رعدوبرق دلس زروڅخه ترديرش زروکليومترو( 10 – 30x10³km) پوري دماورابنفش وړانګي ترتاثيرلاندي تشکيليږي . دلمر دماورابنفش وړانګي چي دژوند دپاره خطرلري .د O₃ پواسطه جذبيږي اودهغه دساړه کيدوڅخه مخنيوي کوي . نوځکه (( اوزوني کمربند)) دمځکي پرمخ دژوند دتعمينولودپاره عمده رول لري .

 

 

 اوزون غيرثابت اوپياوړي اکسيدايزکوونکي دي داوزون داکسيديشن ځيني تعاملات په لاندي ډول ګورو.

2KI + H₂O + O₃                                   I₂ + 2KOH + O₂

                                                          2HCl + O₃                                                               H₂O + Cl₂ + O₂

I₂ + H₂O + 5O₂                                     2HIO₃ + 5 O₂    

H₂O₂ + O₃                                      H₂O + 2 O₂

 

 

                                                         Pbs + 4 O₃                                      + PbsO + 4 O₂

                                                            Ag + O₃                                         Ag ₂ O + O₂

                                                             Hg + O₃                                                                       Hg ₂ O + O₃

 

2-1- 3  د اکسيجن استحصال Preparation

په عمومي توګه اکسيجن په دوي طريقي لاسته راځي:

لومړي : لابراتواري طريقه       Laboratory  Preparation       

په لابراتوار کي اکسيجن معمولا د اکسيجن لرونکي ترکيبونو له تودوخيزي تجزيي خخه لاسته راوړي.

متداوله روشونو پدي ډول دي:

1 – د لږ فعاله فلزونو له اکسايدونوڅخه: که چيري د سپسن زراکسايد ( Ag₂O ) ،دسيماب اکسايد (  HgO) اود سره زر اکسايد (Au₂O ) ته تودوخه ورکړل شي اکسيجن اوازاد فلز لاسته راځي.

حراتي تجزيـه

 

    2HgO                                  2Hg + O_{2 (g)} 

2 -  له پراکسايدونوڅخه:

 

    2Na₂O₂                                             2Na₂O + O₂

    2BaO₂                                             2BaO + O₂

3 – له نيتراتونواوکلورايتونو څخه

    2NaNO₃                                             2NaNO₂ + O₂

4 – که چيري پتاشيم کلوريت د منګانيزداي اکسايد د 1:4 په نسبت سره تودوخه ورکړشي اکسيجن لاسته راځي

  2kClO ₃                + MnO₂                                  2Kcl + 3O_{2 (g)}                                                                               

دلته MnO₂ د کتلست په توګه عمل کوي

 

5 – د اوبو اوسوديم پراکسايد له تعامل څخه

 

    2Na₂O₂      + H₂O                                4NaOH   + O₂  

 

دويم  : صنعتي  طريقه  Commercial  Preparation                

   -1 له مايع هواڅخه:  مايع هوا د مايع اکسيجن، مايع نايتروجن او مايع نجيبه غازونو دمخلوط څخه عبارت دي.که چيري مايع هوا جز په جز تقطيرشي اکسيجن لاسته راځي.پدي محصول کي وچ اوپاکه هوا چي له   CO₂ څخه جلاشويدي ,دتراکم اويخوالي په اثر په مايع شکل باندي تبديليږي.دنوموړي مايع د جوښ ټکي سره مختلفي دي.د نايتروجن لپاره ( -196⁰C ) د اکسيجن لپاره ( -183⁰C ) دي چي سره جلاکيږي. نجيبه غازونو په مکرره توګه تقطير کيږي او د نايتروجن او اکسيجن له پوښونوڅخه جلاکيږي.

2 – له اوبو څخه :د اوبو له الکتروليزڅخه ډيرخالص اکسيجن په لږ مقدار چي ګران بيه هم دي ترلاسه کيږي.

                                                                      الکتروليز

     2H₂O                               2H₂ + O₂

2 – 1 -4  کيمياوي تعاملونه Chemical Reaction

داكسيجن تعاملونه اكثرآ ډير آهسته يا كرار صورت مومي ځکه چي د اكسيجن د رابطي  ( O=O) انرژي ډيره لوړه ده يعني(494 Kj/mol). نو ځـــكه دهغـــه دمـــاتولو لپاره دتودوخي لوړه درجي ته ضرورت پيداكيږي تر څو وکولاي شي د اکسيجن اړيکي په آساني سره مات کړي. اكثــرآ دغه تعاملــونه ايګزوترميك Q+   دي يعني تودوخه توليديږي . دفلورين نه وروسته (4.0) دویم الکترونگاتیف(3.4) عنصر دی.

1-      I A  عناصر داتوموسفير په فضاكي له اكسيجن سره تركيب مومي او پر اكسايدونه توليده وي

Cs + O₂                                  CsO₂

2Na + O₂                                      Na₂O₂

Li + O₂                                   Li₂O

 

 

2-      IIA   عناصر له اكسيجن سره تعامل کوي اونورمال اكسايدونه توليده وي

 

 

2Mg + O₂                             2MgO

4Al +3O₂                               2Al₂O₃

3-      V11 A  ګروپ عناصر بيله نجيبه غازاتو ، ټول غير فلزونه داكسيجن سره تركيب مومي

2C + O₂                                 2CO

C + O₂                                    CO₂

S + O₂                                    SO₂

4-      نايتروجن د اکسيجن سره د تودوخي په لوړو درجو کي تعامل کوي د ډک انرژي الکتريکي په قوس کي لاندي تعاملونه صورت نيسي

N₂ + O₂                                 2NO

همدارنګه N₂O₅, NO₂, SO₃ هم لاسته راځي.

5-      سپک اکسايدونه د اکسيجن سره ترکيبوي او درانده اکسايدونه لاسته راوړي

2Cu2O + O₂                         2CuO

2CO + O₂                              2CO₂

6-      غير اکسيجني مرکبونه د اکسيجن سره تعامل کوي او اکسيجني مرکبونه منځته راوړي

2H₂S + O₂                             2H₂O + 2SO₂

CS₂ + O₂                                                CO₂ + 2SO₂

2CC₂H₂ + SO₂                      4CO₂ + 2H₂O

C2H₆O + 3O₂                       2CO₂ + 3H₂O

2ZnS + 3O2                          2ZnO + 2SO₂

7-      د هايدروکاربن محصول د اکسيجن د تعامل څخه د اکسيجن په مقدار پوري اړه لري. په هوا کي د طبيعي غاز(ميتان CH₄ ) د سوځيدلو په نتيجه کي  CO, C, H₂O  او  CO₂ توليديږي.

8-      هايدروجن د اکسيجن سره تعامل کوي سربيره پر اوبو هايدروجن پر اکسايد(H₂O₂) هم توليدوي.  H₂O₂يوه بيرنګه مايع ده چي 150.2 OC د جوښ ټکي او -0.41 OC د ويلي کيدو ټکي لري

 

2 – 1 – 5 :مرکبونه او اکسیدیشنی نمبر

            اکسیجن پخپل مرکبونو کی په 2-، 1- ، 2+ او 1+ اکسیدیشنی نمبرونه عمل کوی. د   آيون په شکل مرکبونه وجود نلري. فعال فلزی عناصر لکه Na₂O اوCaO  په کرستال اکسايدونو کي د اتمي اکسيجن موثر چارج 1- دي. د دويم پريود P عناصر په شان د اکسيجن اعظمي ولانس مساوي په څلور دي.

            دا ډول اکسايدونه وجود لري چي په هغه کي د اکسيجن کواردينيشن عدد د 4 څخه تجاوز کوي د مثال په توګهMgO  د په کرستل کي 6 او د Na₂O  په کرستل کي 8 کواردنيشن عددونه لري.

            د اکسيجن اتومونه د ټولو فلزونه د اتومونو سره د څلور مرکزه اړيکو په نتيجه کي ټينګيږي. لکه په Na₂O ډوله (,Li₂O  K₂O , Rb₂O  ) اکسايدونه کيFeO, Cu₂O, MnO اکسايدونه نيمه هادي دي.   Ti₃O  ,Cr₃Oفلزي مرکبونه دي.

            د اکسيجن تر ټولو مهم اکسايد د هايدروجن اکسايد(H₂O) څخه عبارت دي چي د اوبو په نامه ياديږي. دغه مرکب د ژونديو اجسامو د ارګانيزم %99-50 برخه جوړوي. د انسان په وينه کي 5/4 برخه، په عضلاتو کي %35  او په هډوکو کي %28 اوبه موجود دي.

            د انسان په متوسطه عمر 70 کاله  کي تقريبا 25 ټنه اوبه مصرفيږي. ماليکولي اکسيجن يو ښه تعامل کوونکي غاز دي. له اکثره موادو سره مستقيما تعامل کوي او دوه ګوني مرکبونه جوړوي. او د هغه د تعامل محصول د اکسايد په نامه ياديږي چي په هغه کي د اکسيجن اکسيديشن نمبر 2- دي.

            هغه اکسايدونه چي په هغه کي يو فلز د عالي نمبر اکسيديشن حالت ولري. پدي صورت کي کيداي شي چي تيزاپي خاصيت له ځانه وښي.

Fe3O4	Na2O	MgO	Cr2O3	Al2O3	CrO3SiO2	P2O5	SO3	Cl2O7
قلوی				امفوتیر	تیزابی

 

            او برعکس کله چي يو فلز د کښته نمبر اکسيديشن حالت ولري. الکالي فلزونه له اکسيجن سره يو لړ په زړه پوري بنيادي مرکبونه جوړوي. غير فلزونه له اکسيجن سره تعامل کوي کووالينت اکسايدونه توليدوي. او د هغو اکثره يي تيزابي خواص لري.

            د مثال په توګه د کاربن احتراق د اکسيجن په موجوديت کي CO₂ آو د S احتراق د اکسیجن په موجوديت کي SO₂ او SO₃  حاصليږي.

            قلوي او تيزابي اکسايدونه د اوبو سره تعامل کوي.

Na₂O + H₂O                         2NaOH

P₂O₅ + 3H₂O                        2H₃PO₄

            مختلف اکسایدونه پخپل منځ کي متقابل عمل ترسره کوي او ددوي خواص پدي توګه معلوميږي.

3 CaO + P₂O₅                      Ca(PO₄)₂

            امفوتري اکسايدونه د اوبو سره تعامل نکوي. اما کولاي شي چي د تيزابونو او د القليو سره تعامل وکړي.

2Al₂O₃ + 6HCl + 9H₂O                      2[Al(OH)₆] Cl₂

6NaOH + Al₂O₃ + 3H₂O                   2Na₃[Al(OH)₆]

            دغه تعامل د هغه مذابي د القليو او تيزابو څخه هم ښکاړه کيږي. دG298^oΔ  د قيمت له مخي کولاي شو چي د اکسايدونو قلوي او تيزابي خاصيت سره مقايسه کړو. په لاندي تعاملونو کي د G298^oΔ  منفي قيمت کميدل ښودل شويدي.

Na₂O + H₂O                         2NaOH                                  ΔG^O = -147 kJ

MgO + H₂O                         Mg(OH)₃                              ΔG^O = -27 kJ

½ Al₂O₃ + H₂O                    2/3 Al(OH)₃                         ΔG^O = +6 kJ

            پورته تعاملونه د  Al₂O₃ , MgO , Na₂O په سلسله کي د قلوي خاصيت ضعيف کيدنه او د اوبو سره ددوي متقابل عمل ښئ.

د        Cl₂O₇  ,  SO₃  , P₂O₅     په سلسله کي:

1/3 P₂O₅ + H₂O                  1/3 H₃PO₄                            ΔG^O₂₉₈ = 52 kJ

SO₃         + H₂O                   Mg(OH)₃                              ΔG^O₂₉₈ = -76 kJ

Cl₂O₇         + H₂O                   2HClO₄                                  ΔG^O₂₉₈ = -331 kJ

برعکس د ΔG^O₂₉₈   منفي قيمت زياتوالي په سترګو کيږي چي دتيزابي خاصيت قوي کيدنه ښي.

د اکسيجن د ماليکولونو د الکترونونو  اخيستلو ميل 0,8ev او ايونايزشن انرژي 12,2ev دي د کيمياوي تغيراتو په اثر د اکسيجن ماليوکول کولاي شي الکترونونه جذب کړي يا له لاسه ورکړي او       د O₂^-2  , O₂-¹ او O₂⁺²  په شان ايوني ماليکولونه توليدوي .

O₂^-1  سوپراوکسايد ايون دي O₂^-2 پراکسايد ايون دي O^-2 اکسايد ايون دي او O₃^-2  آزونيد ايون دي .

د O₂^-2 , O₂ , O₂⁺ او O₂^-2 به سلسله کي د اکسيجن د اتومو نو تر منځ فاصله زياتيږي او د اړيکو متوسطه انرژي کميږي .

1A ګروپ فلزونه ډيرتعا مل پذيره عناصر لکه K , Rb , Cs    د Mاتوموسفير په فشار کي د اکسيجن سره ترکيب کوي او سوپراکسايدونه توليدوي .

Cs + O₂---------> CsO₂

K + O₂---------> KO₂

2Na + O₂ --------> Na₂O₂

تر ټولو مهم سوپراکسايدونه د هايدروجن پراکسايد H₂O₂ څخه عبارت دي چي ډير عملي ارزښت لري د هغه جوړښت د (            ) په شکل کي ښودل شوي دي                    د رسم ځاي 

د O-O  اړيکي انرژي د O-H   د اړيکي د انرژي په نسبت ډير دي د H₂O₂ ماليکول قوي قطبي ( پولار ) دي  (µ= 2,1b )  د هايدروجن پراکسايد د ماليوکولونو تر منځ ټينګه هايدروجني اړيکي تشکيل شوي دي چي دهغي د اسوسيشن ( Assocition )  سبب ګرځي په دي علت په عا دي شرايطو کي H₂O₂  بيرنګه مايع ده د هغي د ويلي کيدو ټکي – 0,41⁰ c  او د يشيدو ټکي  150, 2 ⁰c  دي او يو ښه ايونايز کونکي محلل دي (-0,49 ⁰c  تو دوخي لاندي هايدروجن پراکسايد جامد کيږي. د اوبو سره په هرتناسب کي مخلوطيږي ځکه د دوي تر منځ هايدروجني اړيکه موجود دي د دوي له محلول څخه غيرثابت هايدررايت کرستل (H₂O₂ . 2H₂O )   د ايشيدو ټکي کي – 52, 3⁰c  لاسته راځي په لاپراتوار کي اکثراً دري فيصده د هايدروجن پراوکسايد په محلول څخه استفاده کيږي د هايدروجن پراکسايد اوبلن محلول ضغيف تيزابي خاصيت ( K_10n = 2,24* 10^-12 ) لري .

H₂O ....... H₂O₂ < --------> OH₃+ HO₂

په کيمياوي تعا ملونو کي د پراکسايدو راډيکال کولاي شي چي دهغه په نورو مرکباتو باندي تبديل شي .

H₂O₂  + 2NaOH -------> N₂O₂ + 2+ H₂O₂

Ba O₂ + H₂SO₄ -----------> BaSO₄ + H₂O₂

وروستي تعامل د هايدروجن پراکسايد د استحصال لپاره پکاريږي په پراکسايدونو کي تعاملونه د (O – O ) د اړيکي د تخريب او يا د O₂^-2 د ايون چارچ د تغير سره صورت مومي .

اکسايد کونکي                 O^-2₂ + 2e  = 2O^-2

ارجاع کونکي O^-2₂ – 2e = O₂                  

 

نوموړي پراکسايد په لمړني حالت کي اکسديشني او په دوهمي حالت کي ريډيکشني خاصيت له ځانه ښکاره کوي

2KI + Na₂O₂ + 2H₂SO₄ = I₂ + Na₂SO₄ + K₂ SO₄ + 2H₂O                            

2KmnO₄ + 5H₂O₂ + 3H₂SO₄ = 2MnSO₄ + 5O₂ + K₂SO₄ + 8H₂O                

 د پراکسايدونو اکسيديشني خاصيت د دوي د ارجاعي خاصيت په نسبت سره قويتره ده

H₂O₂ + 2H⁺ + 2e = 2H₂O₂      E^o ₂₉₈ = 1/71v                     

H₂O₂ – 2e = O₂ + 2H⁺           E^o₂₉₈ = 0/68v                      

چنانچه پر کاغذ او يا نورو ګرمو موادو باندي د غليظ هايدروجن پراکسايد د عمل په اثر دوي اور اخلي ( شعله ور مي شوند ) د هايدروجن پراکسايد ارجاعي خاصيت يواځي د ډير قوي اکسيدانت لکه MnO₄  د عمل په مقابل کي پيداکيږي د هايدروجن پراکسايد د تجزيي تعامل په لاندي توګه معمول دي .

د تجزيي عمليه د نور (رڼا ) يا نورو موادو مخلوط او تودوخي په موجوديت کي چابک او تسريع کيږي او په هغه کي  د انفلاک امکان ليدل کيږي  % 60 – 30  د هايدروجن پراکسايد مرکب محلول ډير ثبات نه لري د هايدروجن پراکسايد په مرکب او د هغه په محلول اکثرآُ په تيارو او ساړه ځايو کي ساتل کيږي  .

د دوي د ثبات لپاره په دوي کي انهيباتور Enhebator علاوه کوي د هايدروجن پر اوبلن محلول د ډيرو موادو د بيرنګ کولو لپاره استعماليږي د راکتونو د سون په موادو کي هايدروجن پراکسايد د اکسيدانت په توګه استفاده کيږي په دي ورستيو کي پوهان په دي توانيدلي دي چي H₂O₃ او H₂O₄ استحصال کړي نوموړي مرکبونه غيرثابت او ژر تجزيه کيږي د تودوخي تقريباْ 70- درجه لاندي  څو ساعته موجود او دوام کيداي شي سپکتروسکوپي څيړني ښئ چي د دوي ماليکولونه زيګزاک ماننده ځنيرلري .

         O                O

H                O                   H                                                    ( H – O – O – O – H )      H₂O₃

 

     O                 O                      H

H            O                  O                                               ( H – O – O – O – O – H )    H₂ O₄

 هغه تيزاب چي په هغه کي  O₂^-2 ايون وجودلري دسوپراسيد په نوم يادوي .

 

 

H                             O                                                                 H

           O – O – N – O                                                                          O – O                      O

                HNO₄  سوپرنايتريک اسيد                                                                          S

                                                                                                                H – O                        O

                                                                                    H₂SO₄   سوپرسلفوريک اسيد

په صنعت کي له دي مرکبونودهايدروليزپه نتيجه کي هايدروجن پراکسايد ترلاسه کوي .

دقوي سوپراکسايدونه هم وجو دلري لکه

Na – O – O – OH                NaHO₂        سوديم هايدروپراکسايد

دفلورين سره داکسيجن مثبت اکسيديشني نمبرمرکبونه هم لاسته راځي

 دمثال په توګه         NO₂F , ClO₄F , O₂F₂ , OF₂     ددي مرکباتوساده نما‌ينده  OF₂ دي چي په لاندي ډول ترلاسه کيږي

2F₂ + 2NaOH = OF₂

 داي فلورواکسايدزهري اوکم رنګه زيړ غازدي .

  د فلورين يوتعداداکسجن لرونکي مرکبونه په (2- 2 ) جدول کي راکړل شويدي .[  2 -  96  ]

 

همدارنګه داکسجن دمرکباتوله ډلي څخه پولي اکسي فلورايدونه د O₆F₂ , O₅F₂ , O₄F₂   په شان ډولونه په -190C^o تودوخي کي ترلاسه کيږي .

د O⁺²₂  مشتقات په لاندي ډول ترلاسه کيږي .

O₂F₂ + PF₂ = O₂ [ PF₆ ] + ½ F₂                                                        

O₄F₂ + 2BF₃ = 2O₂ [ BF₄ ]                                                          

                                                        اسيدفلورايدونه

داکسجن CLO₄ F  او NO₃F  هم وجودلري چي دفلورين اوغليظ محلولونه لکه HClO₄  او HNO₃ ياجامدمالګي لکه KclO₄ او KNO₃  دتعامل څخه لاسته راځي .نوموړي مرکبونه په اوبوکي تجزيه کيږي  اواکسجن توليدوي .

داکسجن مرکبونه په مثبت اکسيديشني نمبرکي قوي  اکسيدانت دي . دغه ډول مرکبونه دراکتونودسون موادودموثراکسيدانت په ډول استعماليږي .

 

2 – 1 – 6 :  داكسيجن استعما ل په صنعت كي Commercial  uses                

-1 دژوند ادامه داكسيجن هغه توانايي ده چي دموادو دسوزولو اپاره استعما ليږي.

-2 داكسيجن په موجوديت كي دتعاملونو سرعت او ميل زياتيږي.

-3 په ټولو فولادجوړولو په صنايعوكي.  (55 Sine) Para.

- 4 دفلزي شيانو دجوړولو لپاره .

-5 ديو قوي دكشف سوي ماده په حيث دموشــــك ( راكټ ) دسون ماده لپاره .

-6 داوكسي استيلني دمشعل لپاره .

-7 ټول توليدي مركبونه چي اكسيجن لري .

-8 د بيولوژيكي نصفيه دفاضلاب لپاره .

-9 په طب كي دژوندد سيسټم دساتلو لپاره لكه په هواكي سفرونه او يا په دريا بو كي دننه.

 

 

 

 

 

 

سلفر (Sulfur) :-

 

.

 

طبيعی سرچینی:-

سلفردځمکی په کره کی د 5x10^-20 % په اندازه موجوددی . په بحرونوکی د 9x10^-20 % په اندازه وجودلری خالص سلفردمعدن په شکل وجودلری مهم مرکبات ئی ( Na₂SO₄ . 10H₂O) ، ګیپس سلفاید(CaSO4. 2H₂O) ، FeS₂ پایرایت ، PbS او ZnS اوداسی نوردی .

خواص :-

سلفرپه خپله په څوالوتروپی شکلونوموجوددی . ∞ سلفردکوټی په حرارت درجه کی ثابت دی زیړرنګ لری اودرومبیک ساختمان لری . دβسلفرپه (119,3C^o – 95,4C^o ) حرارت کی ثابت دی اورنګ ئی تت یاخاپ دی اودمونوکلین کرستلی ساختمان لری. د ∞ او β مودیفیکشن څخه د S₈ مالیکولی شکل په لاس راځی . په 140c^o زیات حرارت کی سلفردلزوجیت سره مخامخ کیږی په تورنصواری رنګ بدلیږی په 1870c^o حرارت کی ئی لزوجیت زیاتیږی خووروسته کموالی مومی . اود 300c^o څخه لوړه درجه کی په سیال مایع بدلیږی ددعلت دادی چی د S₈ مالیکول په کوچینیومالیکولو S₄ , S₆ او S₂ تبدلیږی.

 

دغه عنصرد 1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P⁴ الکترونی ساختمان لری .

د8  S ماليکولي جوړښت

 

 

 

 

 

 

 

استحصال :-

سلفرله معدن څخه دبخار، ګرمواوبواوفشارپه مرسته رایستل کیږی همدارنګه سلفرد H₂S او SO₂ ګازاتوڅخه هم تولیدیږی .

1 –  دفراش طریقی : په دی طریقه کی سلفردمځکی دلاندی څخه د (۱ – شکل ) له مخی استخراج اوترلاسه کیږی .

 

 

2 – دسلفیداومعدنی سلفایدونوڅخه :

SO₂ + C               S + CO₂

                         H₂S  +  CaS + H₂O + CO₂               CaCO₃ 

                                  2H₂S + O                      2S + 2H₂O

3 – له غازی ذغال څخه : غازی ذغال د H₂ لری چی نوموړی د Fe₂O₃ په موجودیت تودوخه ورکول کیږی ترڅوFe₂S₃ او FeS ترلاسه شی . نوموړی مخلوط مصرفی اکساید (Spent Oxide) په نوم یادوی . داوبواوهواپه موجودیت دنوموړی مخلوط څخه په لاندی توګه سلفرترلاسه کیږی .

Fe₂O₃ + 3H₂S                       Fe₂S₃ + 3H₂O

2Fe₂S₃ + 3O₂ + 2H₂O               2Fe₂O₃ + 2H₂O + 6S

4 –  له بکتریائی عمل څخه : ډیری بکتریاګانی پخپله سلفایتونوکی ازاد سلفرلری دفرسوده شوی بکتریا څخه چی کلسیم سلفیت لری په مصنوعی طریقه سلفرترلاسه کوی .

 

 

 کیمیاوی تعاملونه :

 

لاندی په عمومی توګه دسلفرتعاملونه بلل کیږی .

۱ – دH₂  سره تعامل :

سلفرپه مستقیمه توګه د H₂ سره ترکیب مومی او H₂S تولیدوی .

S + H₂                H₂S

۲ – د غیرفلزونوسره تعامل :

سلفرپه مستقمه توګه دغیرفلزونوسره لکه Cl₂ , C  اوداسی نوروسره ترکیب کوی .

C + 2S = CS₂

۳ – دفلزونوسره تعامل : سلفردفلزونوسره لکه  Al , Zn او Fe سره دتودوخی په موجودیت کی تعامل کوی اوسلفیدونه جوړه وی .

Zn + S              ZnS

Fe + S               FeS

دغه د S داکسیدایزعمل ښی .

۴ – دارجاع کوونکی معیارونوسره :

الف :- د O₂ سره تعامل : سلفرد هوایاداکسجن په موجودیت کی په ابی لمبه سوځی SO₂ او SO₃    (3 – 4 %) تولیدوی .

S + O₂                    SO₂

                                         2SO₂ + O₂                    2SO₃

که چیری  S په نمناکه هواکی قرارونیسی په H₂SO₄ باندی تبدلیږی .

2S + 2H₂O + 3O₂                 2H₂SO₄

ب :- دهلوجنونوسره : سلفردهلوجنوسره ترکیب مومی اویوسلسه هلوجنی مرکبونه جوړه وی .

S + Cl₂                     S₂Cl

S + Br₂                    S₂Br₂

ج :- دتیزابونوسره :

S + 6HNO₃                H₂SO₄ + 6NO₂ + 2H₂O

                                        S + 2H₂SO₄                 3SO₂ + 2H₂O

۵ – داوبوسره تعامل :-

S + 2H₂O                       2H₂S + SO₂

۶ – دالقلی سره تعامل :- که چیری S په القلی کی جوش ورکړل شی دواړه سلفایداوتیوسلفات تشکیلیږی.

4S + 6NaOH                     NaS₂O₃ + 2NaS + 3H₂O

 

سلفرله معدن څخه دبخار، ګرمواوبواوفشارپه مرسته رایستل کیږی همدارنګه سلفرد H₂S او SO₂ ګازاتوڅخه هم تولیدیږی .

 

 

مرکبات آوآکسيديشني نمبر

سلفرپه خپلومرکباتوکی په دغواکسیدیشنی درجوپه (-2) لکه (Na₂S₂O₂ , 5H₂O , H₂S) په (+4) لکه (H₂SO₃ , SO₂) په (+6) لکه  ( H₂SO₄ ، پیړوسلفوریک اسید      H₂S₂O₇ ، پیراوکسی دای سلفوریک اسید        H₂S₂O8 ، پراوکسی دای سلفیت     Na₂S₂O₈) اوداسی نورواکسدیشینی درجوکی عمل کوی

سلفرمختلف ډوله مرکبات جوړ وی. سلفرپه خپلومرکباتوکی په (-2) اکسدیشنی درجه داکسجن سره ورته والی لری دمثال په ډول اکسایدونه دسلفایدمرکباتوپه شان دی هایدرواکسایدونه ئی دهایدروسلفایدونوپه شکل اوکسی تیزابونه دتیزابی سلفایدی مرکبات تولیدوی . لکه

تیزابی        تیزابی        تیزابی        امفوتیر       قلوی       قلوی       طبعی کیمیاوی

   Na          Mg            Al                Si                 P              S              مرکبات

Na₂S        MgS          Al₂S₃           SiS₂             P₂S₅           -                  سلفاید

Na₂O       MgO         Al₂O₃          Si SO₂          P₂O₅        SO₃                  اکساید

NaSH      Mg(SH)₂    Al(SH)₃       His S₄          H₃PS₄          -           هایدروسلفاید

NaOH     Mg(OH)₂   Al(OH)₃       H₃Si O₄       H₃PO₄   H₂SO₄        هایدرواکساید

دسلفرعنصرد IAګروپ عناصروسره تعامل کوی اوپه اوبوکی منحل وی اودهایدرولیزپه اثرقلوی محیط جوړه وی .

Na₂S + HOH                    NaSH + NaOH

سلفایدونه دغیری فلزی عناصراکثراً په غیررجعی شکل هایدرولیزکیږی اومربوطه تیزاب تولیدوی اوبناپردی دانهایدراید سلفایداودتیوانهایدراید په نوم یادیږی .

Si S₂ + 3H₂O              H₂SiO₃ + 2H₂S

امفوتیرسلفایدونه ( داکسایدپه شان) په اوبوکی غیرمنحل وی ولی یوشمیردهغی لکه :  At(III) ، Fe (III) او Cr (III) په کامله توګه هایدرولیزکیږی .

Al₂S₃ + 6H₂O                      2Al (OH)₃ + 3H₂S

له سلفایدونوڅخه قلوی اوتیزابی مالګی (تیومالګی) لاسته راځی . دمثال په توګه :-

Na₂S + CS₂                 Na₂CS₃

 

 

زیاتره تیوتیزابونه غیرثابت وی اوپه غیررجعی شکل په H₂S اومربوطه سلفایدونوتجزیه کیږی .

Na₂CS₃ + H₂SO₄                      Na₂SO₄ + H₂CS₃

H₂CS₃ = H₂S + CS₂

چه دکاربونیک اسیدوله تجزئی سره ورته والی لری سلفایدونه ئی دمشخصورنګونولرونکی دی دمثال په ډول PbS , NiS , CuS او MnS ګوشتی رنګ اوZn  سپین رنګ لرونکی دی . د H₂S زایوی مالیکولی ساختمان  < H – S – H مساوی په (dSH = 1,33A^o , 9Z^o ) سره دی اوقطبی (µ = 1,02D) دی . دهایدروجن رابطودتولیدقدرت په H₂S مالیکول کی داوبوپه مقایسه ضعیفه ده بناء په دی هایدروجن سلفایدپه عادی شرایطوکی دغازپه حالت ( m.p = -85,6c^o او bp = -60,75^o) دی اود H₂S اویونایزیشن په مایع حالت کی په دی ډول دی .

H₂S …. H₂S                               SH⁺ + SH^-

دهایدروجن سلفاید دایونودغلظت حاصل ضرب مساوی  [SH₃]⁺ [SH]^- = 3x10^-33 دی . اوپه اوبوکی ایونایزکیږی    H₂O…. + H₂S                  OH⁺₃ + SH^- اوبلن محلول ئی ضعیف تیزاب دی .             K₁ = 1x10^-7 خراب بوی لری اوزهری خاصیت درلودونکی دی زیاتره هایدروجن سلفاید د HCl درقیق عمل په اثراو FeS استحصالوی . غیرمنحل سلفایدونه دتعویض په اثرحاصلیږی .

MnSO₄ + Na₂S = MnS + Na₂SO₄

CuSO₄ + H₂S = CuS + H₂SO₄

سلفایدونه خصوصاً هایدروجن سلفایدقوی ارجاعی خاصیت لری په مختلفوشرایطوکی ئی داکسدیشن محصول سلفردای اکساید ، سلفر اوسلفوریک اسیدوی .

KMnO₄ + 5H₂S + 3H₂SO₄ = 2Na₂SO₄ + 5S + K₂SO₄ + 8H₂O

H₂S + 4Br₂ + 4H₂O = H₂SO₄ + 8HBr

دسلفایدونوفزیکی خواص داکسایدونوپه شان ډیرتوپیرلری له همدی امله  TiS₂ دبرق هادی ZrS₂ , نیمه هادی او HFS₂برقی عایق دی . دسلفرعنصردزنځیری مرکباتودتولیدمیل له ځانه ښکاره کوی . چی دپراکسایدونومرکبات دهغه د Mn₂Sn په ډول څیړل کیږی دغه ډول مرکبات دسلفردمتقابل عمل په اثردسلفایدونوغلیظ قلوی محلول حاصلوی .

Na₂S + (n-1) = Na₂ Sn

 

-2

2-

s

s

s

دزیات مقدارسلفررنګ دپرسلفایدونوله زیړ S^-2₂  څخه په سور S₉^-2 تغیرکیږی . دپرسلفایدونوایونی ساختمان زنځیری وی

s

s

s

S4­­­-2

S3­­­-2

s

 

 

 

 

دهایدروجن نوعه پرسلفایدونه (n = 2-23) H₂Sn  دسلفان په نوم یادیږی . اویوزیړروغن ډوله مایع مرکب (m.p = -50 -> - 90c^o) دی . دسلفانومخلوط دتیزابی عمل په اثرپه پولی سلفایدونوامونیااویاسودیم حاصلیږی .

Na₂Sn + 2HCl                         H₂Sn + 2NaCl

هایدروجن پرسلفاید  H₂S₂ د H₂O₂ سره مشابه دی او BaS₂ مشابه د BaO₂ سره دی د BaS₃ , CS₂S₆ او BaSO₄ نوعه مرکبات هم معلوم دی . پرسلفایدونه دپراکسایدونوپه شان ارجاعی اواکسیدانی خاصیت لری اودسپروپورسیونیشن عمل سرته رسوی .

Na₂S₂ + SnS = SnS₂ + Na₂S

4FeS₂ + 11 O₂ = 2Fe₂O₃ + 8SO₄

Na₂S₂ = Na₂S +S

 

دسلفرمرکبات په +2 اکسدیشن نمبردسلفردپاره کم دی ثبات ئی داکسجن دمرکباتوڅخه زیات دی دمعلومومرکباتوله جملی څخه دهغه S – Ha1 دی چی کم ثبات لری .

s

s

s

s

cl

S4cl2

cl

s

s

f

f

F2s2

 

 

 

ددغومرکباتودزنځیراوږدوالی کولی شی چه تر ( S₁₀₀ – Cl₂) پوری ورسیږی . د Sn – Hal₂ اویوشمیرمربوط ایونونه په بحث رسیږی .

[SF₅]^-                  [SO₂F]^-                      [SO₃]^-

SF₄        ,           SO – Hal₂             ,        SO₂

په ټولومالیکولونواوایونونوکی چی کامپلکس وی  S (IV) دسلفراتوم جوړه ازاد الکترونونه په نظرکی نیول کیږی . دکیمیاله نظره ددوه اتومه سلفر (S)  (IV) دتیزابی خاصیت لرونکی وی چه دغه تیزابی خاصیت داوبوپه مقابل کی ښکاره کوی .

SO₂ + H₂                        H₂SO₃

                                             SF₄ + 3H₂O                 H₂SO₃ + 4HF

                                         SOCl₂ + 2H₂O               H₂SO₃ + 2HCl

                             

لیدل کیږی چه دهایدرولیز دټولی عملی څخه ئی سلفورس اسیدتولیدیږی . دسلفردمرکباتوله جملی څخه (IV) چه زیات اهمیت لری هغه سلفردای اکسایددی . د SO₂ مالیکول دحرارت په مقابل کی مقاوم دی د SO₂ مالیکول ساختمان د (O₃) سره مشابه دی . په عادی شرایطوکی SO₂ بی رنګه غازدی اوتیزبوی لری (bp = -37c^o        m.p = -121c^o ) لرونکی دی . په تخنیک کی ئی دسلفردسوځیدواومعدنی سلفادونوڅخه استحصالوی .

4FeS₂ + 11 O₂                             8SO₂ + 2Fe₂O₃

په عمومی صورت دسلفردای اکساید د انحلالیت قابلیت زیات دی . په عادی شرایطویک تقریباً 40 حجمه  SO₂ په یوه حجم اوبوکی حل کیږی . د SO₂ ابی محلول دسلفورس اسید په نوم یادیږی . د SO₂ زیاته منحله برخه په محلول کی په هایدرایتی شکل وی . چی د SO₂ . nH₂O په شکل قرارلری . چه دی محلول دسړیدوڅخه دهایدریت کرستل دکلاترات نوعه SO₂ . 7H₂O  تولیدوی . په کمه اندازه منحل مالیکولونه داوبوسره په لاندی ډول تعامل کوی.

SO₂ + H₂O               H₂SO₃                  H⁺ + HSO₃^-                  2H⁺ + SO₃^-2

اوسنی څیړنی ښیئ چه H₂SO₃ په دی ډول محلولونوکی یاخوموجودنه دی اویاخوپه ډیره کمه اندازه ده . کیمیاوی تعادل د SO₃⁼   ,  HSO₃   د ایونو د تولید له جهته د قلوی موجودیت مساعد کیږی چه په نتیجه کی دهغه څخه ترای اکوسلفات (IV) دوه نوعه  Mn₂SO₃ (سلفایت) او MASO₃ (هایدروسلفایت) تولیدوی .

NaOH + SO₂                     NaHSO₃

                                    NaHSO₃ + NaOH                    Na₂SO₃ + H₂O    

په اوبوکی یوازی د S لمړی ګروپ مالګی جوړونکی عناصراوهایدروسلفایتونه M(H5O₃)₂ منحل دی غیرمنحل سلفایتونه دتعویضی تعامل په اساس تولیدیږی .

Na₂SO₃ + Cu SO₄                       CuSO₃ + Na₂SO₄

څرنګه چی  H₂SO₃ غیرثابت دی بناء پردی پرسلفايتونو باندي د تیزابونو له عمل څخه  SO₂ غاز تولیديږی .په همدغه طریقه SO₂ په لابراتوارکی استحصالوی دسلفایت ایون  SO₃^-2 ترای ګونال پیرامیدساختمان لری .

H

یوه جوړه ازاد الکترونونه د سلفر په SP³ اربیتالونو کی موجود دی . بناء پردی SO₃^-2 فعال دونار جوړه  الکترون د ي. په اسانی سره د SO₄^-2   ,   HSO₃^-   په تترایدری ایونو تبدلیږی د HSO₃ ایون دوه توتومیری رجعی شکل لرونکی دی .

s

o

o

H - O

s

o

o

o

 

 

 

 

د SO₃^-2 ایون په اسانی سره په SO₄^-2 ایون تبدلیږی چه دهغی علت دذکرشوی ایون دارجاعی قوی خاصیت دی . بناء پردی سلفایتونه په هغومحلولونوکی خنثی داکسجن پواسطه په تدریج سره اکسدایزکیږی .

2Na₂SO₃ + O₂                         2Na₂SO₄

د SO₂ ارجاعی خاصیت دلمردنورپه مجودیت کی د Cl₂ پواسطه صورت نیسی .

SO₂ + Cl₂                          SO₂Cl₂

سلفردای دقوی ارجاع کوونکی خاصیت په خپله اکسدایزکیږی .

SO₂ + 2H₂S                       3S + 2H₂O

دحرارت ورکولوپواسطه سلفایدونه دسپروپورسیونیشن کیږی .

4Na₂SO₃ = 3Na₂SO₄ + Na₂S

 د SO₂ څخه دسلفوریک اسیدپه تولیداوهمدارنګه په صنعت کی دکاغذ په تولید ، دانساجوپه بی رنګه کولواودکانسرویشن په حیث کاراخیستل کیږی مایع (SO₂) غیرابی محلل دمختلفوعملیودپاره په کاروړی ددغه مقصد دپاره سلفراوکسی دای کلوراید SOCl₂ استعمالیږی . په +6 اکسدیشنی نمبرسلفرپه SF₆ ، SO₃  SO₂ – Hal₂ همدارنګه دمربوطه کامپلکس ډوله لکه  [SO₃ – Hal]^-    ,    [SO₄]^-2 اویوشمیرنوردی په عادی شریطوکی دسلفراوکسی هلایدونه اوفلورایدونه مایع یا دغازپه حالت وی لکه سلفرترای اکساید SO₃ په غازحالت اودهغه مرکبات تیزابی خاصیت لری یعنی تیزابی دی . اوپه اسانی سره هایدرولیزکیږی اوتیزاب تولیدوی .

SO₃ + H₂O                           H₂SO₄

                                   SO₂Cl₂ + 8H₂O                          H₂SO₄ + 2HCl

سلفرهګزافلوراید SF₆ مالیکول متناظرشکل لری چی سلفرئی په مرکزکی په فضائی ډول قرارلری دغه مرکب دکیمیا له نظره زیات ثبات لری له همدی کبله پرهغه باندی قلوی اوتیزاب تاثیرکوی . په مشترکوعملیوکی SF₆ دپوتنشیل ایزوبارقیمت منفی دی .

SF₆ + 3H₂O                              SO₃ + 6HF

ΔG^o = -460KJ/mol

په دی ترتیب د SF₆ مالیکول د 19,37 ایونایزیشن پوتنشیل لرونکی دی .

دمختلف جوړښت له مخی د SO₃ مالیکول څوډوله مودیفیکشن موجوددی چی ددوی عموی نوم دسلفوریک اسیدانهایدرایدڅخه عبارت دی . SO₃ ګازتراکم کوی اومضره مواد ( b.p = 44,8c^o تولیده وی . په تخنیک کی SO₃ د SO₂ له اکسدیشن څخه د Pt یا Vo کتلست په موجودیت کی ترلاسه کوی . سلفوریک اسید ( دهایدروجن تترااسوسلفیت (VI) ) یوتیل ماننده مایع دی چی په 10,4c^o کی جامدیږی چی دخالص سلفوریک اسید یخ کولوپه نتیجه کی لاسته راځی . په اوبلن محلولونوکی H₂SO₄ یوه دوقیمته اسیددی چی په هغه کی  ( H⁺ . 2H₂O ) O₂H₅⁺ , OH₃⁺ اوداسی نورایونونه تشکیلیږی . که چیری رقیق (نری) H₂SO₄ سړه شی H₂SO₄ . 2H₂O , H₂SO₄ . H₂O  او  H₂SO₄ . 4H₂O هایدرایدکرستالونه تولیدیږی  چی د H₂SO₄ هایرنیشن سره یوځای دتودوخی ډیرمقدارمنځته راځی نوځکه کله چیH₂SO₄  داوبوسره مخلوطیږی بایدداحتیاط څخه کارواخستل شی له دی سببه په اوبوباندی سلفوریک اسید باید څاڅکی – څاڅکی علاوه شی . غلیظ سلفوریک اسید داوبوبخارات جذبوی نوځکه دخشک کننده ماده په توګه استعمالیږی . که چیری درقیق H₂SO₄ سره SO₃ حل شی نوغلیظ H₂SO₄ (98%) ترلاسه کیږی . کم غلیظ تیزاب ( 75% ) په لاندی توګه ترلاسه کیږی .

SO₂ + H₂O + NO₂                 H₂SO₄ + NO

یعنی په اوبلن محلول کی SO₂ د NO₂ په شتون کی اکسیدیشن شویدی د (VI) سلفیتونه ډیری په اوبوکی ښه منحل دی ولی Sr (II) , Ba (II) او Pb (II) په مشکل سره حلیږی . دسلفیت (VI) اوبلن محلولونه اکثرا دهایدریت کرسپتل په ډول تولیدیږی . لکه C₄SO₄ . 5H₂O  ، FeSO₄ . 7H₂O . هغه سلفیتونه چی اوبه نلری په تیزابی محیط کی د SO₃ اوکلورایدونوله تعامل څخه منځته نه راځی .

C₄Cl₂ + 2SO₃ = C₄SO₄ + SO₂Cl₂

دتیوسلفیتونوله ډلی څخه دسودیم تیوسلفیت مرکب Na₂S₂O . 3H₂O  په فوتوګرافی اوطب کی ډیراستعمال ځای لری . دکیمیاوی خواصوله نظره دای سلفیتونه دمونوسلفیتونوپه شان عمل کوی چی ددوی له جملی څخه H₂S₂O₈  ډیراستعمال لیږی . H₂O₂ چی په تخنیک ډیرداستعمال ځای لری په لاندی توګه ترلاسه کیږی

H₂S₂O₈ + 2H₂O = 2H₂SO₄ + H₂S₂

H₂SO₅ + H₂O    =   H₂SO₄ + H₂O₂

په اوکسواسیدونو کولای شی چی کاغذ ، بوره اوپارافین په ذغال تبدیل کړی . سلفوریک اسید یوقوی الکترولیت دی . دغه اسید دوه ډوله مالګی جوړوی : نارمل مالګی ( لکه Na₂SO₄ ) اواسیدی مالګی   ( لکه NaHSO₄ ) داچی دسلفوریک اسید دجوش ټکی ( تجزیه تودوخه ) یاتودوخه لوړه دی نوځکه هغه د HNO₃ , HCl , HF داسحصال دپاره پکاروړی . ګرم اوغلیظ سلفوریک اسید یوقوی اکسیدکوونکی دی . کولای شی چی ډیری فلزونه اکسایدکړی .

C + H₂SO₄                      CO₂ + 2SO₂ + 2H₂O

دسلفوریک اسيداستحصال

سلفوريک اسيد مهم صنعتي کيمياوي مواد دي چي د تماس محصول ( ) په استفاده سره ترلاسه کيږي. پدي ډول ډول چي د SO₃  بخار د H₂SO₄  په داخل کی وراچول کيږي او پيروسلفوريک اسيد توليدوي.

SO₃ + H₂SO₇                  H₂S₂O₇

دوروسته پيروسلفوریک اسید ته اوبه ورعلاوه کوی . اوپه ټاکلی غلظت سلفوریک اسید ترلاسه کوی .

H₂S₂O₇ + H₂O                 2H₂SO₄

ددی طریقی کنترول چی سلفوریک اسید تشکیلیږی اسانتره ده نسبت وهغه تعامل ته چی په مستقیمه توګه    SO₃ اواوبوترمنځ صورت مومی . سلفوریک اسید روغنی مایع اوبی رنګه ده چی په  290c^o په حدودکی په جوش ورځی اوهمزمان په اوبه سلفوریک اسید باندی تجزیه کیږی . کله چی سلفوریک اسید په اوبوباندی واچول شی نوډیرتودوخه تولیدوی . سلفوریک اسید داوبوسره په ښه توګه تعامل کوی او H₂SO₄ . H₂O ، H₂SO₄ . 2H₂O او H₂SO₄ . 4H₂O اب پوشونه جوړوی . په دی ترتیب دسلفوریک اسید څخه دنیم ګرام ماده په توګه استفاده کوی . هغه ګازونه چی دسلفوریک اسید سبره تعامل نکوی کولای شی چی دسلفوریک اسید پواسطه وچی شی . سلفوریک اسید په ښه توګه اوبه جذبوی دغه قدرت په لاندی تعامل کی په سترګوکیږی چی دهغه په موجودیت کی کاربوهایدرایت په ذغال بدلیږی .

C₁₂H₂₂O₁₁       ^H2SO4           12C + 11H₂O

سلفوریک اسید په دوه مرحله کی ایونایزیشن کیږی .

H₂SO₄                     H⁺  +  HSO^-₄

HSO^-₄                     H⁺ + SO   

سلفوریک اسید یو قوی الکترولیت دی . دغه تیزاب دوه ډوله مالګی جوړه وی نورمال مالګی (لکه Na₂SO₄) اوسودیم بای سلفات (NaHSO₄)  ډیرسلفاتونه په اوبوکی حلیږی ولی د Ba ، Sr ، Pb او Hg سلفایتونه په اوبوکی عملاً انحلال ناپذیری دی . د Ca او Ag سلفاتونه لږڅه انحلال پذیردی . د SO^-₄ ایون -2 پیژندلودپاره په لابراتوارانوکی د غیرانحلال پذیری سپین رنګه باریم سلفیت BaSO₄ څخه استفاده کیږی . داچی دسلفوریک اسید دجوش (تجزیه) ټکی لوړدی نوځکه دهغه څخه دنوروتیزابونولکه HNO₃ , HCl , HF داستحصال لپاره ګټه اخیستل کیږی .   _­­­­­­­

په [       ] جدول کی دسلفوریک اسید ، سلنیک اوتلوریک اسید دستندردپتانشیل الکترود راکړشویدی

 

 

استعمال:

1.    H₂SO₄ مهم صنعتی اسیدپه فابریکوکی استعمالیږی .

2.    SO₂  په صنعت کی دسفید کاری مقاصدودپاره

3.    سلفر د CS₂ محلل دتولید دپاره پکاروړل کییږ

4.    په باروتی ټوپکانو، باروتی لولی کی اصلی ترکیبی جزد سلفردی

5.    دګوګړوپه جوړولوکی اصلی ترکیبی جزدسلفردی .

6.    دشین رنګه غوړیوپه استحصال کی لوی مقدارS استعمالیږی

 

 

 

 

 

 

 

 

د سیلینیم (se)   فرعی ګروپ

پدی ګروپ کی د سیلینیم (se) Te, او پولونیم عناصر شامل دی .

طبیعی سرچینی :

د سیلینم مقدار په طبیعت کی 9*10^-6  فیصده د ځمکی پوستکی تشکیلوی . د سیلنیم جزیی مقدار د سلفر په ځینو مخزنونو کی په نادره معدنونو لکه CU₂,Se, PbSe, Ag₂Se او لږ مقدار د NI, Pb, Fe, Cu په سولفیدی معدنونو کی پیداکیږی د تیلوریم مقدار په طبعیت کی 2*10^-7 فیصده د ځمکی پوستکی تشکیلوی د تیلوریم جزیی مقدار د سلفر په ځینو مخزنونو کی په نادره معدنونو کی لکه AuTe₂, PbTe, Ag₂Te, Au₂Te, Cu₂Te او په لږ مقدار په Cu  او Fe  سولفیدی معدنونو کی پیدا کیږی.

Po رادیو اکتیف عنصر دی چی د یورانیم له تجزیی څخه تر لاسه کیږی د Se او Te  د منرالونو مقدرا لږ دی نو ځکه صنعتی اهمیت نلری. د دوی منرالونه په مخلوطی ډول د سلفایدونو سره موجود دی.

دSe  او Te  اختصاصی منرالونه ډيرلږ لیدل کیږی طبیعی Se شپږ او Te اوه  ثابت ایزوتوپونه لری. Po ثابت یا مستقر ایزوتوپ نلری د هغه  د پاره په تقریبی ډول 20 رادیو اکتیفی ایزوتوپونه پیژندل شوی دی اکثراً وختونه Se او Te  خالص سلفر سره یو ځای دی او د سلینیادونو او تیلورایدونو په شکل  د سلفایدی په منرالونو کی وجود لری .

خواص :

د Se, Te, Po په لړ کی فلزی خاصیت زیاتیږی سلفر د بریښنا هادی ندی ولی Se  او Te نیمه هادی دی. Po د فزیکی خواصو له نظره په Bi او Pb سره شباهت لریږ د دی ګروپ ټول عناصر زیاتر تر یو الو تروپی شکلونه لری. د Se خاکستری ډوله الوتروپی ډیر باثباته دی. ( د ایشدو ټکی یی 685 c0 دی او د وویلی  کیدو ټکی یی 219C0 ) سیلنیم همدارنګه تور او سور رنګه موډیفکشن هم لری Se8 د S8 په شان مالیکولی جوړښت لری

 

 

Se, Te, Po   په سلسله کی ارجاعی خاصیت زیاتیږی. او بر عکس د تحمض خاصیت کمیږی. د Se  بی شکله فورمونه هم تصویب شوی دی Te  معمولاً دفلزی شپږ ضلعی بلورونو په صورت کی لیدل کیږی چی سپین نقریی رنګ لری د Te یو بی شکله توره فورم هم وجود لری. امورف Te (نصواری رنګ) بی ثبات دی او په 25 C0 تودوخه کی په کرستلی تبلور کی تبدلیږی.

Po  نرم نقریی سپین رنګه فلز دی او فلزی بریښنا یی هدایت لری.

لاسته راوړنی :

د Se او Te  د استحصال اصلی سر چینی د مس الکترولیتی تصفیه ده  چی په انودی لجن کی تر لاسه کیږی همدا رنګه Se  او Te  د دوی د 4+  مرکبونو څخه د SO2 د ارجاع په واسطه هم لاسته راځی. دغه تعامل د HCl په غلیظ اوبلن محلول کی تر سره کیږی سلفر د معدنونو څخه د Fresh Froces  پواسطه اسخرجیږی پدی ډول د اوبو پواسطه تر 170 C0 پوری تودی دی د فشار پواسطه د Po  20 ایزوتوپ په اتومی بټیو کی د Bi  د شعاع ورکولو چی د نیوترون پواسطه تر سره کیږی لاسته راوړی.

 

    + 1n⁰                                            +1e^-

 

Chemical  Reactions  کیمیاوی تعاملونه :-

 

دسلفر، سلینیم او تیلوریم ځینی تعاملونه په لاندی ډول دی:

 

په همدی توګه Se او Te د فلزونو سره (د نجیبه فلزونو بغیر)تعامل کوی.

د s او Te  لپاره  n  له و څخه تر 5 پوری او د se  لپاره n  له یو څخه تر څلور پوری قیمت دی .

 

1):- nS+mM                               MmSn                                                                                              

 

2):- nS+S^2-                                Sn^2- +1

لپاره دتودوخی لوړدرجی ترلاندی دی ۰S

 

3):- S+H₂                                              H₂S

S>Se2 او NO2  په مخلوط سره آسانتره دی.

 

4):- S+O₂                                                   SO₂

S, Te ,Se  د اضافی F2  سره

TeF4 ,Se, S  په غیر مستقیم صوت سره (TeF6+Te) تر لاسه کیږی

 

5):- S+3F₂                                               SF₆ 

 

6):-S+2F₂                                                 SF₄

سره Br2د X2 = cl , Se , S

 

7):-2S+X₂                                              S₂X₂

Te , Se , S د اضافی  Te, Se, Cl2 د اضافی Br2  او Te  د اضافی T2 سره

 

8):-S+2X₂                                                    SX₄

 

TeBr2 , TeCl2(فقط دبخارپه حالت ( SeBr2 , SeCl , ندی پیژندل شوی SBr2 او SCl2   فقط ددرانده هلایدونودتودوخیز تجزیی څخه لاسته راځی

9):- S₂Cll₂   + Cl₂                                 2SCl₂

 

 

 

 

10):-S+4HNO₃                       SO₂+4NO₂+2H₂O 

S ګرم او غلیظ نایتریک اسید یو مخلوط له So2 او SO4-2 , Se یو مخلوط له H2SeO3  (SeO2 . H2O ),  او Te  یو مخلوې له   TeO2HNO3 تولیدوی .

 

 

 

استعمال

            Se ، Te او Po عمده استعمال ځايونه په لاندي ډول دي:

Se د فوتو سلونو په جوړولو کي استعماليږي. همدارنګه له Se څخه نيمه هادي جوړيږي چي د آپتيکي او اشاره ورکوونکي سامان آلاتو په بطرييو کي پکاريږي. سلينيم د رنګه ښيښي، سرامک، رنګدانو، الياژونه، فولاد او د لاستيک د ولکانش په توليد کي استعمالوي

Te ددی گروپ د عناصرو په مقايسي لږ د استعمال ځايونه لري. لکه Se د دي ګروپ د عناصرو په توليد کي استعماليږي.

د  ایزوتوپ(زيړ T1/2 = 138.4) د الفا ذری د سرچینی په توګه په کار وړي.

کلیدی مفاهیم

             :Allotropyآلوتروپي د يو عنصر دوه يا څو شکله څخه عپارت دي چي يو شان فزيکي حالت ولري.

Contact Process: (د تماس عملیه) هغه عملیه ده چی د سلفوریک اسید په توليد کي پکاريږي چي په هغه کي SO₂  د یو کتالیزاتور په مجاورت کی SO₃  بخار په H₂SO₄ کي حليږي. تر لاسه  شوي H₂S₂O₇  د اوپو پواسطه رقيق کيږي او   H₂SO₄ لاسته راځي.

Frash Process: د فراش عمليه چي په هغه کي ويلي شوي سلفر د معدن څخه استخراجيږي.

 :Peroxy acidپر اکسي اسيد، هغه اسيد دي چي د هغه د ماليکول په يوځاي کښي پر اکسي ګروپ() وجود ولري.

 Photochemical Pollutants :د هوائی تعاملونو په جریان کی د لمر د رڼا په وسيله توليديږي.

د فصل لنډيز

            په عناصرو کي اکسيجن تر ټولو په طبيعت کي په پراخه پيمانه وجود لري. اکسيجن په صنعتي ډول د هوا د مايع جوړولو د تقطير څخه توليديږي او لږ مقدار د اوبو له الکتروليز څخه هم لاسته راوړي. په لابراتوار کي اکسيجن د هغو ترکيبآتو چي ډير مقدار اکسيجن لري(د لږ فعاله فلزونو اکسايدونه، پراکسايدونه، نيترانونه او کلورايتونه) د تودوخي په ورکولو سره لاسته راځي.

            اکسيجن څلور مختلف آيونونه توليدوي. د اکسايد آيون ( ) سوپراکسايد آيون( ) پراکسايد آيون( ) او زونيد آيون( ). ټول فلزونه(بيله Ag, Au او لږفعال فلزونه ) د اکسيجن سره ترکيبيږي. ټول غير فلزونه مستقيما د اکسيجن سره ترکيبيږي(بيله هلوجنونو او نجيبه غازنو څخه).

            اکسيجن په دوه آلوترپي حالت کي وجود لري يعني O₃ او O₂.

د سيلنيم او تيلوريم مشابه مرکبونه هم وجود لري.(که څه هم تر اوسه خالص تيلور اسيد ندي ترلاسه شوي)

            د سلفر +6 مهم ترکيبونه د H₂SO₄, SO₃ څخه عبارت دي چي په صنعت کي ډير د استعمال ځاي لري.

            Se او Te هم کولای شی +6 اکسی اسیدونه او ترای اکسایدونه تولید کړي. +6 ولانسه پيروسلفوريک اسيد، پراکسايدونه، تيوسلفاتونه هم د سلفر ترکيبونه مهم ګروپونه دي. په همدي ترتيب د Te, S او Se استعمال ځايونه هم په ګوته شويدي.

 

 دفصل پوښتنی :

1.      داکسجن خواص تشریح او ولیکی چی څرنګه عنصردی اودهغه کوم اوربیتالونه دکیمیاوی په رابطوجوړولوکی برخه اخلی ؟

2.      دشپږم ګروپ په عناصروکی داکسیدیشن نمبرڅه قسم دی ؟

3.      دسلفراوسیلینوم مالیکولی فورمول ولیکی اوهم په شپږم ګروپ کی عناصروکی کوم یویی رادیو اکتیف خاصیت لری ؟

4.      د Na₂O₂  مرکب په کوم نوم یادیږی اود  O₂ اکسیدیشن نمبرڅودی ؟

5.      داکسجن اودالکالی فلزاتودتعامل کولومحصول کوم مرکبات به وی . دکیمیاوی معادلوپه ترڅ کی یی وښیی ؟

6.      دلاندی مرکباتوداکسیدیشن نمبر، دمرکب نوم اوالکترونی جوړښت ولیکی ؟

SO₃ , SO₂ , SCl₂ , S₂CL₂ , S₈ , H₂S          

7.      داوزون یا O₃  الکترونی جوړښت ولیکی ؟

8.      دسودیم کاربونات Na₂CO₃ اوسلفردتعامل کولوداوبوپه موجودیت اوداوبوپه نه موجودیت کی کوم مرکبات تولیدیږی دهغودتعاملاتومعادلی ولیکی ؟

9.      که چیری کوم سلفایت دمالګی له تیزابوسره معامله شی ، دهغه د تعامل معادله ولیکی ؟

10.  که چیری سلفرته 445C⁰  حرارت ورکړل شی په هغه کی به کوم تغیرات رامنځ ته شی ؟