به وبلاگ مشکانی خوش آمدید

د دورانی جدول دریم  اصلی گروپ عناصر

 

 

پدی ګروپ کی برون (Boron)  المونیم (Aluminum) ، ګالیم (Gallium)، اندیم (Indium) او تالیم(Thallium) او فرعی ګروپ یی سکاندیم(Scandium) ، یو تیریم (Yttrium) ، لنتانیم (Lanthanum) او اکتنیم (Actinium) اود لنتاندونو او اکتنایدونو کورنی شاملی دی .

الکتروني ويش :

 B⁵       1s¹2s² 2p²     

Al¹³      1s² 2s² 2p⁶  3s²3p¹

Ga³¹     1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶3d¹⁰ 4s² 4p¹

In⁴⁹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶4d¹⁰ 5s² 5p¹

Ti⁸¹      1s² 2s² 2p⁶ 3s²3p⁶ 3d¹⁰ 4s² 4p⁶ 4d¹⁰ 4f¹⁴5s² 5p⁶5d¹⁰ 6s² 6p¹

 

1-1:     جدول  :   د    III A    ګروپ عناصر ځيني فزيکي او کيمياوي خواص

 

 

د دریم اصلی ګروپ د عناصرو خواص:

     په دریم ګروپ کی فلزی خواص د لوړی خواه څخه کښته خواته زیاتیږی. ددی ګروپ لمړنی عنصر بورون دی چی یو شبه فلز شمیرل کیږی. او څو الوتروپی (مختلف شکلونه ) لری.  د حرارت ورکولو په واسطه بوریک اسید په بوریک اکساید (B₂O₃) بدلون پیدا کوی. د بورون تیزابی اکساید څخه د مقاومت لرونکو شیشو په جوړولو کی کټه اخستل کیږی. نوموړی شیشی د پایریکس (pyrex)  شیشی په نامه یادیږی بورون د خاریجی قشر الکترونونه پواسطه اشتراکی رابطه جوړوی ، +3 اکسدیشن نمبر اختیاروی. ددی ګروپ نور عناصر فلزات دی ، د هغو اکسایدونه د R₂O₃  فورمول لری.

المونیم یوه مهمه تعمیراتی ماده ده . Al₂O₃ یا المونیم اکساید امفوتیریک خاصیت لری. یعنی دا ماده هم تیزابی او هم قلوی خاصیت له ځانه ښیی المونیم اکساید په تیزابونو کی حل کیږی او د المونیم آیون تولیدوی.

Al₂O₃ + 6H⁺ -------------> 2Al⁺³ + 3H₂O                                                           

نوموړی اکساید په قلوی کی هم حلیږی

Al₂O₃ + 6H₂O + 2OH^-  -----------------------> 2Al(OH)^-₄                                  

په جدول کی د المونیم لاندی د (Ga) عنصر قرار لری دا فلز که د لاس په ورغوی کی ونیول شی ویلی کیږی.

دا فلز په 30 C^o درجه کی ویلی کیږی او په 2400 C^o  درجه کی په ایشیدو راځی . لدی کبله دلوړو درجو په ترمامیترونو کی استعمالیږی.

د Ga  ګالیم د ایونایزیشن انرژی له المونیم څخه لږ ده ، ځکه چی اتومی شعاع په یوه ګروپ کی له پورته نه کښته خواته ډیریږی. او له دی کبله ده چی د Ga  کیمیاوی خواص تغیر کوی. ګالیم ، اندیم او تالیم له اکسجن او سلفر سره ډیر ژر ترکیب کیږی. کلورین او برومین سره په عادی حرارت کی اما له آیودین سره د حرارت په مرسته تعامل کوی. ګالیم هم لکه د المونیم په شان په القلی کی حلیږی.

2Ga + 6H₂O +6 NaOH ----------------------> 3H₂ + 2Na₃[Ga(OH)₆]               

ولی اندیم او تالیم د اکسیدیشن کوونکو په نه موجودیت کی د القلی ګانو په مقابل کی با ثباته دی.

المونیم اکثراً کوولانسی مرکبات جوړوی ، مګر ځینی ایونیک مرکبات لکه AlF₃ هم منځته راوړی.

د مثال په توګه د المونیم د مالګو د حل کولو څخه په اوبو کی Al⁺³ کیتون تولیدیږی ګالیم ، اندیم او تالیم هم ایونیک مرکبات لری. د هغو کیتونونه د اوبو په مرسته جوړشویو محلولونو کی موجود وی.

المونیم یوازی +3 اکسیدیشن نمبر لری او ډیر اهمیت هم لری. د ګالیم او اندیم یو شمیر مرکبات چی (+1) اکسیدشن نمبر لری هم موجود دی. اما تالیم +1 او +3 د اکسیدیشن نمبر لری چی دواړه یی ډیر مهم دی

 دریم ګروپ اعظمی اکسیدیشن نمبر +3 دی. د داخلی جوړه شوی الکترونونو تاثیر ددی ګروپ په عناصروکی مهم ندی. په دی هکله ویل کیږی چی د B او Al اکسیدیشن نمبر د هغو په ټولو مرکباتو کی +3 وی (د ځینو جامد کمپلکسونو په استثنا ) +1 اکسیدیشن نمبر په دی ګروپ کی له پورته نه کښته خواته ډیر اهمیت کسب کړیدی. د تالیم +1 اکسیدیشن نمبر د هغه +3 اکسیدیشن په شان مهم شمیرل کیږی.

له آیودین څخه د فلورین لوری ته د الکترونونو شمیر له کښته څخه پورته خواته لږوالی مومی . په دی اساس د Landon قوی (Lon don Fritz انګیسی عالم وؤ) هغه جذبی قواوی چی قطبی مالیکولونو تر منځ په لخطووی دوه قطبی پیداکیدلو په اثر تولیدیږی د لاندون قواوی په نامه یادیږی. دا قوی دواندروالس د قواوو له انواعو څخه شمیرل کیږی. چی په تدریجی ډول ضعیفیږی. په دی اساس ویل کیږی چی د ویلی کیدو او ایشیدو ټکی له BI₃  څخه BF₃ په لور لږوالی پیدا کړی. برسیره پردی په حقیقت کی BI₃ جامد یا BBr₃ مایع او BCl₃ د ګاز حالتونه لری.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1-    بورون Boron (B) :

 

  د بورون عنصر د لمړی د پاره 1808 م کال کی ګیلوسک او تینارد (فرانسه) لخواه وپیژندل شو. بوران د کيميا د نظره په A111 ګروپ کې قرار لري.اتومي نمبر يي 5 او اتومي وزن يي 10.02 دى .ولانس يي 3 او ايوني شعاع يي 0.23A ده.الکترونيګيټيويټي يي 2 او د جذب حالت يي BO3 دى.په جامد شکل پيدا کيږي چې کثافت يي  2.34g cm^-3 د ويلى کيدو ټکى يي د2076C دى او د جوش ټکې يي  39270C او دوه ايزوتوپونه لري.

 دبوران مرکبات په عربي کې د بوراق(Buraq) او د فارسي د بوراه(Burah) او د ترکي د بور(Bor) په نومونو د زرګونو کلونو لپاره پيژندل شوى ؤ.او په پخواني مصر کې په ناتران(Natron) سره پيژندل شوى ؤکوم چې د بوريت او نورې مالګې يي لرلى.د بوراکس ښيښه يي پوخ(Glaze) 300م کال کې په چين کې استعماليده او په پخواني روم کې د بوراکس مرکبات د ښيښې په جوړولو کې استعماليده مګر دا عنصر د نورو مرکباتوڅخه په (1808)م کال کې جدا شو.

ترکيه او د امريکا متحده ايالات د نړۍ د بوران زيات توليدونکي هيوادونه دي چې ترکيه د نړۍ(63%) د بوران منابع لري. بوران په طبيعي ډول په ازاد شکل نه پيدا کيږي مګر د بوراکس،بوريک اسيد،کوليمينايټ،کرنايټ،الکسايټ او د بوريت په شکلونو په ترکيبي ډول پيدا کيږي.

بوريک اسيد اکثره وخت داورغورځوونکود اوبو په چينو کې پيدا کيږي.الکسايټ د بوريت منرال دى چې په طبيعي ډول(Fiber optic) تار ډوله معلوميږي.په اقتصادي ډول يي مهمې منابع د کاليفورنياد Mojave desert اود مرکزي او غربي ترکيي برخې دي. د بوران انتي بيوتيک مرکبات بورومايسين دى چې دStreptomyceڅخه جلا شوى دى.په 1989م کال کې د بوران په غذايي ارزښت باندې د متحده ايالاتود زراعت په ډيپارټمنټ کې بحث او خبرې وشوى.

د متحده ايالاتود صحت قومي ادارې رانقل کړي دي چې انسان بايد په عادي حالت کې په غذايي رژيم کې 2.1-4.3mg/kg د بدن وزن بوران واخلي.

بوران د(1910) م کال څخه را په ديخوا دنباتاتود يو ضروري عنصر په توګه ثابت شوى دى او ددې د ضرورت راپور د وارنګستن او سانر او لپسن پواسطه ورکړل شوى دى.

A-  طبعی سرچینی:

 

بورون د ځمکی په کره کی 3.10^-4% وجود لری بورون په آزاد حالت د عنصر په ډول وجود نلری. او Mg  او Ca د مالګو او تیزابونو او د پولی بوریک اسید (B₂O₃)_n(H₂O)_n  په ډول پیدا کیږی طبیعی بورن دوه ایزوتوپه لری B¹⁰(18.83%) اوB¹¹(81.17%)  بورون د بوراکس Na B₂O₇ په منرال کی وجود لری.د بورون اصلی معدنونه عبارت دی له (Ca₂B₆O₁₁. 5H₂O ) Colemanite , (Na₂B₄O₇ .4H₂O) kernite , (NaCaB₅O₉ . 8H₂O ) ulexite

 

B-   مرکبونه او اکسیدیشنی نمبر:

 

    بورون پخپلو اکثر و مرکباتو کی په +3 اکسیدیشنی نمبر عمل کوی لکه                        (BN , H₃BO₃, Na₂B₄O₇, B₂O₃)

بورون ډیرمرکبونه جوړوی . دبورون ترکیب دفلزاتو سره مختلف بورایددونه                 ( MB₆ , MB₂ , M₃B₄،MB, M₂B, M₄B ) تولیدوی . مثال په ډول

CrB₂, Cr₃B₄, CrB, Cr₂B Cr₄B, NbB₂, Nb₃B₄, NbB, Nb₃B₂, Nb₂B هر څومره چی په نموړی مرکبونو کی دB تعداد زیات وی هعومره ددوی جوړښت پیچلی او مغلق کیږی.          د d عناصرو اکثریت بورایدونه ډیر کلک او د اور په مقابل کی ((2000-3000C⁰ پوری مقاوم دی  چی پدی ترتیب مقاوم کیمیاوی هم دی.  دمثال په ډول د d عناصرو بورایدونه               Mb₂  - همدارنګه هکز بورایدونه او د F  عناصرو  Nb₂  بورایدونه دغیرعضوی تیزابونو او دحرارت په مقابل  کی مقاوم دی.ولی هغوی په مذابه قلوی ګانو او پراکسایدو په واسطه تخریب کیږی د S د عناصرو بورایدونه لکه MB د کیمیا له نظره فعال دی او د تیزابونو په واسطه تجزیه کیږی یو مخلوطه د بورایدونو لاسته راوړی د d عناصرو بورایدونه ( Ta ,Nb ,Ti , Zr , Cr  ) دحرارت په مقابل کی زیات مقاوم دی د هغوی دالیاژونو څخه  دجیت د طیارو د ماشینونو د پروزو د جوړلو لپاره د اور ګازی توربینونو کی استعمالیږی. یو تعداد بورایدونه د کتلست په توګه  اوهم د برقی سامانونو – د کتود الکترونو د جوړلو لپاره هم استعمالیږی. په مرکباتو کی +3 اکسدیشنی نمبر برخه اخلی د ډیر و عناصر سره ترکیب نظر وبورون ته الکترونیګانیف دی لکه په هلایدونو  ، اکسایدونه ، سلفایدونه ، ناتیرنونه  ، او هایدوکسایدونه او داسی نورو

 

‌BF₃      ,          B₂O₃       , B H₃                                   

BF₄^-   ,             BO₂^-         BH₄^-                      

د کولانت رابطی د تعداد په مطابقت د بورون +3کواردیشی عدد  مساوی په 4 یا هم 3 دی چی د هغه په SP³ او یا hydroid  SP² هایبریدی اربیتالونه سره مطابقت کوی.

 

  Tetraeder BF₄^-  , BH₄^-                                SP^{3                       2S}     

SP³ 

 

         

Trigonal       BCL₃      BO^-3₃      

SP²

 

 

Cl     B     Cl                        Cl

H                 B   HN                      NH     HB                      BH                   N               H

O             -3     B     O                        O

دبورون SP²  - hybrid ولانسی اربیتالونه د Trigolnic – سختمان لرونکی دی لکه د کاربن دا رنګه هاییریدایزیشن  ددیلوکالیزیشن د روابطو په واسطه π_p  - π_p    ثابت ګرځی  دا رنګه رابط په واسطه د اشتراک د 2p د بورون د اتوم د آزاد اربیتالونو او د جوړه الکترونه د ترکیب شوی ازادو اتومونو څخه حاصلیږی .

 

                                                         

                                        

 

 

 

 

 

د پورتنی موکبونو له ډلی څخه BF₃ او BCl₃  تر یوی اندازی پوری استعمالیږی B₂O₃ د CuF₃ سره د غلیظ H₂SO₄ په موجودیت کی تودوخه ورکول کیږی او ترای فلوراید تر لاسه کیږی.

B₂O₃ + 3CaF₂ + 3H₂SO₄ = 2BF₃ + 3CaSO₄ + 3H₂O    

BCl₃ لکه SiCl₄ د Cl₂ او داغ مخلوط B₂O₃ د تعامل له مخی د کاربن سره پّ لاندی توګه تر لاسه کیږی .

B₂O₃ + 3C +3Cl₃ = 2BCl₃ + 3CO    

 تر ای هلاید بورون د جوړه  الکترونونو اکسپتر قوی خاصیت لرونکی دی. د مثال په توګه  BF₃ د H₂O  او NH₃ ایتر الکول او داسی نور یو ځای کیږی.  

 

F                     H F        B            O                       F                      H

 

                                                Tm.p = 10/2 C^o

 

 

 

 

F            H F        B            N          H                        F            H

                                             

                                         

 

                                                Tm.p=163 C^o

 

 

 

د اکسپتر – دونر (E) قابلیت ددی سبب ګرځی تر څو د ترای فلوراید او ترای کلوراید له مرکبونو څخه د کتلیست په حیث په عضوی سنتز کی استفاده وشی.

ترای هلایدونه بورن تیزابی طبیعت لری چی هایدرولیز کیږی او تیزاب تولیدوی .

‌BHal₃ + 3HOH = H₃BO₃ +3H – Hal

نوڅکه BBr₃  او BCl په مرطوبه هوا کی د ود تولیدوی او BI₃ دH₂O  په انفلاقی ډول (چودنی حالت ) تعامل کوی. د BCl₃ تیزابی خاصیت هغه وخت معلومیږی چی مایع NH₃ سره تعامل وکړی. ‌

BCl₃ + 6NH₃ = B(NH₃)₃ +3NH₄Cl 

‌B₂O₃ څوډوله مودیفکشن لری. د کرستالی B₂O₃ ویلی کیدوټکی 450 C^o  او د جوښ ټکی یی 2250  C^o دی او لوړ تولیدی ګرما لری H₂₉₈=1461 Kj/mol  ∆  او تولیدی ایزوبار پوتانشیل یی ∆G₂₉₈ =1178 Kj/mol  د . په آسانی سره ښیښه ماننده حالت غوره کوی او سخت کرستل کیدونکی ماده ده.

B₂O₃ په شدت سره د اوبو سره عمل کوی او مربوطه تیزاب (H₃BO₃) تولیدویB₂O₃  ښیښه ماننده مرکب دی .د H₂O  پواسطه تجزیه کیږی BN دوه مودیفکشن لری. د هغه د متشکله عناصرو په اثر هګزاګونال جوړښت د ګرافیت په ډول لاسته راځی BN سپین رنګ لری او نیمه هادی دی د ګرافیت په مقابل کی مقاوم دی mp= 300 C^o دی .  دتودوخی په موجودیت د H₂O سره په آهستګی سره تجزیه کیږی . دهغه تجزیه د رقیق تیزاب په موجودیت کی زیاتره صورت مومی.

د BN بل ډول مودیفکشن د الماس کرستلی شبکه لری. نوموړی کرستل (بورا زون) توره زیړ رنګ لری یا بیرنګه وی . بورا زون ډیر کلک دی او دا لماس سره معادل د سختی درجه لری. بورازون په خلاء کی تر 2700 C^o پوری تغیر نکوی او په هوا کی تر 2000 C^o تودوخه په موجودیت کی یواځی د هغه سطح اکسیدی کیږی حال دا چی الماس په 900 C^o کی سوځی. بورازون لکه الماس دای الکتریک دی . همدغه خاصیتونه سبب کیږی تر څو بورازون په تخنیک کی ډیر ارزښت پیدا کړی.

بورازونونه د لاندی معادلی په اساس کولای شی چی تولیدشی.

6MgB₂ + 12HCl = H₂ + B₂H₁₀ + 6MgCl₂ + 8B

بسیط بور هایدراید BH₃­ په عادی شرایطو کی ثابت   ندی . ځکه د هغه کواردیشنی غیر مشبوع دی او پخپل دایمیر ته تبدیلیږی.

BH₃+BH₃ = B₂H₆          ∆G₂₉₈ =-117 KJ/mol

په آزاد حالت کی د تولید شوی هایدرایونو له ډلی څخه BnHn =4 او BnHn+6 وجود لری چی د دوی ساده ترینه دB₆H₁₀ , B₂H₆ ,  غاز B₆H₁₀, B₅H₉  مایع او B₁₀H₁₄ مواد د جامد څخه عبارت دی .

 

 

 

                                          

1/34 Ao

97o

119o

1/20 Ao

                     

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

1/77 Ao

 

 

 

د تیترابورون B₄H₁₀ اوپنتابورن B₅H₉ جوړښت په اتم کی د B₅H₉ په مالیکول کی الکترونونه زیادتر دیلو کالیزیشن شویدی د پنځه مرکزه اړیکو سبب ګرځی .

د B₅H₉ په مالیکول کی د 24 الکترونونه له جملی څخه 10 الکترونه د پنځه دوه مرکزه B-H اړیکود تولید لپاره 8 الکتروند څلور دری مرکزه B-H-B اړیکو د تولید لپاره او پاتی 6 الکترون د پنځه مرکزه اړیکو په جوړولو کی برخه اخلی په دی مرکب کی دB کواردنیشن عدد 6 ته رسیږی . بسیط بورون ساختمانی فورمول په شکل کی ښودل شویدی.

B     ,      H                                B5H9

B4H10

HHH

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                    پنتا بورون                                                                   تترابورون

 

بورهایدرایدونه فعال کیمیاوی مرکبات دی چنانچه ډیر بورانونه په هوا کی خود بخوده لمبی کوی او د ډیر تودوخی په تولیدسره محترق کیږی. د مثال په ډول C₂H₆ -2025 kj/mol  او C₂H₆ -1425 KJ/Mol دا امکان راکوی تر څو  نوموړی مرکبونه د سون مادی په توګه راکتونو کی استعمال شی.

BH₃ د H₂O  الکول او قلوی سره تجزیه کیږی او H₂ تولیدوی.

B₂H₆ + 6H₂O = 2H₃BO₃ + 6H₂

ډیر بورونونه نامطبوع بوی لری او ډیر زهری دی. د بورون دوه عنصره مرکبونه (+3) د قلوی مرکبونو سره تعامل کوی کامپلکس انیون تولیدوی.

 

2KOH + B₂O₃ = 2KBO₂ + H₂O

2LiH +(BH₂)₃ ====> 2Li(BH₄₎

NaH + BF₃ = Na(BF₃H)          

بورون (+3)  B مختلف کمپلکس انیونونه جوړوی : لکه فلوروبورات [BF₄]^- فلورو اکسی بورات [BF₂(OH)₂]^- , [BF₃OH]^-     فلورو هایدرایدبورات [BF₂H₂]^- , [BF₃H]^- او داسی نور . ټول دغه کامپلکسونه د B اتومونو په SP³ hybrid  مطابقت کوی چی تتراایدر Tetraeder  جوړښت لری.

تترا فلورو بورانت [BF₄] مختلف ډولونه دی. ددی ټولو مرکبونه په اوبو کی حلیږی. د هایدروجن تترا فلورو بوریت HBF₄ د یوقوی اسیدی محلول په حالت کی دی او په لاندی توګه تر لاسه کیږی.

H₃BO₃+ 4HF = OH⁺ +[BF₄]^- + 2H₂O b

همدارنګه HBF₄ د BF₃ د هایدرولیز پواسطه هم تر لاسه کولای شو .

BF₃+3H₂O = H₃ BO₃ + 3HF

3HF + 3 BF₃ + 3H₂O = 3 OH⁺₃ + 3[BF₄]^-

4BF₃ + 6 H₂O = 3OH⁺₃ + 3BF^‑₄+ H₃BO₃

مختلف عناصر کولای شی چی تترا هایدراید بورایت تشکیل کړی لکه مځکنی القلی فلزونه چی خالص آیونی مرکبونه یعنی Tipic مالکی څخه عبارت دی دوی د جامد په حالت کی ډیر مقاوم دی یعنی په 250 – 500 C^o کی تجزیه کیږی.

د دوی له ډلی څخه Na[BF₄]  مرکب ډیر استعمال لری او په اوبو کی ښه حلیږی او په عادی تودوخه کی په کراره هایدرولیز کیږی. نوموړی مرکب په لاندی توګه تر لاسه کیږی.

NaH + B(OCH₃)₃ = Na[BH₄] + 3CH₃ – ONa

د نورو فلزونو تترا هایدرو بورایتونه په اکثریت ډول د مربوطه هلاید د تعویضی تعامل په نتیجه کی ترلاسه کوی.

3Na[BH₄] + Al(BH₄)₃ + 3 NaCl

د هایدروجن اکسو بورات H₃BO₃  سپین کرستلی مواد دی د محلول په حالت کی نوموړی مرکب د ارتو بوریک اسید په نوم یادوی . د جامد په حالت کی نوموړی مرکب روغنی رنګ لری په اوبو کی نسبتاً کم منحل دی ولی د تودوخی په زیاتیدو سره د هغه انحلالیت زیاتیږی . دغه مرکب ضعیف یو قیمته تیزاب دی د نوموړی تیزابی خاصیت یواځی د OH^- انیون د وصل کیدو له مخی دی.

B(OH)₃ + HOH = [B(OH)₄]^- + H⁺

H₃BO₃ د تودوخی پواسطه خپل H₂O له لاسه ورکوی په پولی میر میتابوریک اسید باندی تبدیلیږی چی وروسته په B₂O₃  باندی تبدیلیږی.

H₃BO₃ + -H₂O = HBO₂ + -H₂O  = B₂O₃

د ترمو دینامیک له مخی HBO₂  ثابت دی چی خشت ماننده ساختمان لری. د B آتومونه د SP³ – Hybride  قرار لری چی په تترا ایدر کی د اکسجن د اتومونو پواسطه د BO₂  په شکل کی احاطه شویدی.

د هایدروجن پولی بورات په محلول کی په ډیر اسانی سره هایدریشن کیږی نو ځکه د تیزاب د عمل پواسطه اکثزاً ارتو بوریک اسید تولیدوی.

Na₂B₄O₇ + H₂SO₄ = Na₂SO₄ + H₂ B₄O₇

H₂B₄O₇ + 5H₂O = 4H₃BO₃

برعکس H₃BO₃ د تیترالیزیشن د عمل په اثر د اضافی قلوی سره B لپاره B – O – B  اړیکه جوړوی چی د پولی بورات باعث ګرځی د کرستل هایدرات په ډول تر لاسه کیږی .

4H₃BO₃ + 2NaOH +2H₂O = Na₂B₄O₇ . 10 H₂O

بی له اوبو اکسو بورات د فلزونو د اکسادونو د ویلی کیدو په نتیجه کی لاسته راځی.

CaO + B₂O₃ = Ca(BO₂)₂

پولی بوراتونه لکه (+4) اکسو سلیکاتونه او (+4) اکسو فاسفاتونه په آسانی سره په ښیښه باندی تبدلیږی.

چی اکثراً مشخص رنګونه لری. د مثال په توګه Na₂BO₂.Cr(BO₂)₃  شین رنګ او 2NaBO₂.Co(BO₂)₂ آبی رنګ لری.

Na₂B₄O₇ + CoO = 2NaBO₂.Co(BO₂)₂

په تحلیلی کیمیا کی د بوراتونونو په کومک د d عناصر د فلزونو اکساید ونه لاسته راوړی . همدارنګه د فلزونو د اکسایدونو سره بورکس یو ځای کوی او د ښیښی لعاب جوړوی. که چیری په سلیکاتونو باندی Na₂B₄O₇ او یا H₃BO₂ د (B₂O₃ 3-12%) علاوه شی نو دښیښی کیمیاوی او حرارتی مقاومت زیاتیږی. لکه پائیرکسین او جسینا ښیښی ، کیمیاوی لوښو، شیشه یی نلونو په جوړولو کی استعالوی. په بور B لرونکی ښیښی کی BO₃ او BO₄ ګروپونه شامل دی. د هایدرو جن سلفاید بورات (تیولوریک اسید) غیر ثابت دی او په اوبلن محلولونو کی په آسانی سره تجزیه کیږی

 

خواص

 

بورون د امورف په شکل (نصواری رنګ) او تور کرستلی رنګ m.p= 2300C^o , d=2/34 g/cm³ , b.P=3700 C⁰) معلوم دی. د بورون کرستلی شکل ډیر محکم او کلک  او نیمه هادی دی . د P  په دوره انی جدول اولین عنصر کی دی. د بورون آخری قشر په نورمال حالت کی 2S² 2P¹   د الکترونی ساختمان لرونکی دی .  او په تحریک کړ شوی حالت یی عبارت دی له 2S¹ Px¹ Py¹

‌ کیمیاوی تعاملونه :

 

1ـ  بورون د اکسجن سره د د اور په شغله (700 C^o) تودوخه کی سوځی.

4B + 3O₂ ------------------> 2B₂O₃                                                                    

2- که چیری بورون ته د نایتروجن سره 700 C^o تودوخه وکړل شی نو بورن نایتراید پلاس راکوی.

2B + N₂ ---------------------> 2BN                                                                     

3- د تودخی درجی په صورت کی بورون د فلزونو سره لکه د Al او Mg سره تعامل کوی او بورایدونه لاسته راکوی.

Al +B ------------------------> AlB                aluminum boride                        

4- بورون د هلوجنونو سره تعامل کوی هلایدونه جوړوی.

2B + 3F₂ -------------------------> 2BF₃                                                             

2B + 3Cl₂ ------------------------------> 2BCl₃                                                   

5- بورون د سلفر سره تعامل کوی د بورون سلفاید پلاس راکوی.

2B + 3S ------------------------> B₂S₃                                                                

6- د کاربن سره تعامل کوی کلک کاربن بورایدونه پلاس راکوی.

3C + 4B ---------------------> C₃B₄                                                                    

7- بورون د H₂So₄  او HNO₃ سره تعامل کوی بوریک اسید پلاس راکوی.

2B + 3H₂SO₄  -------------------> 2H₃BO₃  + 3SO₂                                           

B + 3HNO₃  ---------------------> H₃BO₃ + 3NO₂                                           

SP² – hydride   ساختمان Trigonal 120^o زاویه جوړوی او دریو نوروعنصروسره دکوولانت رابطه σ جوړوی مثلآ BF₂  ،BO₃^-3  او داسی نور د برون په اتوم کی د خالی اربیتالونه موجودیت ددی باعث ګرځی . تر څو چی نموړی عنصرد الکترون اخستونکی په ډول جوړه الکترونو Electron acceptorr په ‌ډول عمل کوی همدارنګه زیات تعداد د برون مرکبونه د لویس تیزاب په نوم یادیږی چی د دلویسLewis قلوګانو سره عمل کوی. د مثال په ډول بورون ټینګ کرستالی جوړښت لری نو ځکه په عادی شرایطو کی لږ فعال دی د کوټی په تودوخه کی یواځی د فلورین سره تعامل کوی بورون د تودخی په لوړو درجو کی دډیرو کیمیاوی عناصرو سره تعامل کوی.

مثال :-

    Bf₃ + f^-   =    [Bf₄]^-       ΔG  = -67 Kj /mol  

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

استحصال :

 

1-    که چیری د داغ نتګستن فیلامان پر مخ (1500 C^o) د هایدروجن سره BBr₃ ته ارجاع کړو ، خالص بورون لاسته راځی.

2BBr₃+3H₂ ------> 2B+6HBr

تر لاسه شوی بلورونه چی د فیلامان پر مخ تراکم کوی تور رنګ لری او فلزی ځلا لرونکی وی.

2-    تخنیکی بورون د B₂O₃ مرکب له ارجاع څخه د Mg پواسطه تولیدوی

3Mg + B₂O₃ ------> 3MgO + 2B

3-    دا یو اکزو ترمیک تعامل دی چی د هغه په نتیجه کی د بورون امورف لاسته راځی MgO د Hcl  پواسطه لاسته راوړو .

خالص کرستلی بورون د هایدورجن پواسطه د هلوجنایده بورون څخه لاسته راځی.

4-    دB₂O₃   ارجاع څخه هم بورون لاسته راځی.

B₂O₃ + 6K -------------> 2B + 3k₂O                                                        

5-    KBF₄  د ارجاع څخه هم بورون لاسته راځی.

KBF₄ + 3K ----------------> B + 4KF                                                      

KBF₄ +3Na --------------> B + 4NaF                                                     

استعمال:

 

    د بورون څخه د میکروب وژونکی موادو په حیث کار اخستل کیږی. او هم د بور د اوبو څخه د ګلاس (شیشی) جوړولو په فابریکو کی کار اخستل کیږی.

 

 

 

 

 

 

 

2-   المونیم Aluminum (Al)

 

     المونیم سپین نقریی معکبی بلوری شکل لری او دڅټک وهلو په مقابل کی مقاوم دی. دغه عنصر 1827 م کال کی د ویلرامريکايي عالم د لاندی معادلی په اساس کشف کړ.

AlCl₃ + 3Na ----------------------------> 3NaCl + Al                                         

اتومی وزن یی 27   ، اتومی نمبریی 13 په دریمه دوره کی موقیعت لری د انرژی دری اصلی سویی لری. په آخری مدار کی یی دری الکترونونه او دری ولانسه دی.

 

A-  طبیعی سرچینی :

 

     المونیم د مځکی په کره کی د8.8 %  په حدودو کی موجود دی. المونیم د ډیرو منرالونو په ترکیب کی شامل دی. په خالص ډول د المونیم سلیکاتونو په ترکیب کی چی د مځکی د کره اساس جوړوی  وجود لری خالص Al₂O₃ یو مهم منرال دی او د ګورندوم په نوم یادوی چی قیمتی ډبری لکه یاقوت ، زمرد، فیروزه او لاجورد تشکیلوی.د خپل زیات کیمیاوی فعالیت لرلو له امله په طبیعت  کی په آزاد ډول نه پیدا کیږی.

 

B- د المونیم بیناری( دوه ګونی) مرکبونه (اکسایدونه، هلایدونه او کاربایدونه)

   د المونیم بیناری مرکبات په عادی شرایطو کی د پولی میر په شکب دی. سپین جامد مرکبات جوړوی.

1.     اوکسایدونه:Al₂O₃:-

  د المونیم د اکسایدونو ډیر مودیفیکشونونه لیدل شویدی. باثباته مودیفیکیشن یی Al₂O₃  دی دا مودیفیکیشن د ځمکی په پوستکی کی د کوروندوم منرال په شکل موجود دی. کوروندوم اکثراً ناخالیصیتونه لری. چی هغه ته رنګ ورکوی. د کوروندوم د کرستل شفاف رنګ مثلاً (سوریاقوت په هغه کی د Cr⁺³  ناخالصی وجودلری)شین یاقوت چی په هغه کی د Ti⁺⁴ Fe⁺³, Fe⁺⁴,) ناخالصی موجود دی. قیمتی ډبری(کریمه احجار)دی. همدارنګه په دی ډبرو کی د Al – O – Al  رابطو کلکوالی او د هغود کرستلی متکاثف جوړښت ددی سبب شوی چی د ویلو کیدو د حرارت درجه یی لوړه (2050 C^o) وی او المونیم اکساید حرارتی مقاومت ډیرکړی. کوروندوم د کلکوالی له پلوه یوازی له الماس څخه وروسته دی. او دا ماده د کوروندومی په نیغونو کی د پریکوونکی مادی په حیث استعمالیږی. د کوروندوم مونو کرستلونه چی په مصنوعی میتود لاسته راوړل کیږی. (مخصواً یاقوتونه) د کوانتی جنراتورونو په توګه ورڅخه ګټه اخستل کیږی.

د Al₂O₃ کرستلی مودیفیکیشن د کیمیاوی له پلوه ډیر مقاوم دی. اوبو او تیزابونو سره تعامل نکوی. د القلی پواسطه د حرارت ورکولو په مرسته تخریبیږی د Al₂O₃ مهمه ساحه د هغه استعمال د فلزی المونیم په لاسته راوړلو کی دی.

 

2.           المونیم سلفایدونه :

 

 

 

 

 المونیم سلفاید (Al₂S₃) کولای شو د هغه له ساده موادو څخه د قرمزی کیدو د حرارت درجی پوری په لاس راوړو. دا ماده کرستلی ده ( دویلی کیدو د حرارت درجه یی 100 C^o ده ( او آن په هغی هواکی چی د لمده بل لږ اثار هم پکی وی په بشپړه توګه هایدرولیږ کیږی. AL₂O₃ ویلی کول د قلوی سلفایدونو سره د المونیم د پولی سلفایدونو پولیمیر چی د M(AlS₂)₂, MAlS₂ ترکیب لری جوړوی. دا مرکبات لږ ثبات لری او په اوبو کی جوړشوی (آبی) محلولونو کی تجزیه کیږی.

 

 

 

3.     کاربایدونه:-

 

 

 المونیم کارباید (Al₄C₃) له 100 C^o نه تر 2000 C^o حرارت کی حاصلیږی. له اوبو سره تعامل کوی میتان تولیدوی.

4.     نایترایدونه:-ALºN

  المونیم نایتراید AlN ګالیم نایتراید GaN او اندیم نایترایدInN هم پیژندل شوی دی. یوازی نایتروجن مستقیماً له Al  سره تعامل کوی. ګالیم نایتراید(Ga) یا Ga₂O₃ او NH₃ د تعامل پواسطه په 600 C^o تر 1000 C^o پوری او InN  د (NH₄)InF د پیرولایز د عملی په واسطه استحصالیږی. دا مرکب ډیر باثباته دی اود کلکوالی له پلوه الماس ته نژدی دی BN الماس ته ورته ده AlN کلکوالی او مقاومت د کیمیاوی حوادثو په مقابل کی په ډیرو مقاصدو کی په کاروړل کیږی AlN د لاندی تعامل په طریقه لاسته راوړل کیږی.

Δ

Δ

CH4

CH4

Δ

Me₃AlNH₃ ----------->[Me₂AlNH₂]₃---------->[MeAlNH]_n--------->AlN

 

د دریم 3 او پنځم ګروپونو د عناصرو بیناری مرکبات مثلاً GaAs او InP هم تشکیل شوی دی. دا مرکبات د سیمی کاندکتورونو په توګه استعمالیږی.

GaMe₃ + AsH₃ -------------> GaAs + 3CH₄                                                    

المونیم کلوراید ایونیک مرکعبی دی او شپږ مرکب دی او شپږ مالیکوله اوبه یا په بل عبارت Haxa hydrated    AlCl₃ . 6H₂O  مالیکولی دی او د هغه کلورایدی مالګه [Al(H₂O)₆]⁺³  د (Al₂O₃) حل کولو څخه په غلیظ HCl  کی لاسته راځی. نوموړی مرکبات د بکتریاګانو د وژولو لپاره پکاروړل کیږی. که (AlCl₃ . 6H₂O)  ته حرارت ورکول شی کلوراید انهایدرایدونه        نه تشکیلیږی بلکی Al₂O₃ حاصلیږی.

2[Al(H₂O)₆]Cl₃ ---------------> Al₂O₃  + 6Hcl  +  9H₂O                     

          

 

 

  

5.     المونیم هایدراید: -

 

 

 د هایدروجن او المونیم ډیر مهم مرکبات د المونیم هایدراید AlH₃ څخه عبارت دی دا مرکب جامد دی او د لیتیم المونیم هایدراید(LiAlH₄) او المونیم کلوراید د تعامل په نتیجه کی په عضوی محلل یعنی (Diethyl ether) کی تهیه کیږی. ددی مرکباتو اهمیت د هغو په ارجاعی خاصیت کی نغښتی ده. دا مرکبات په عضوی کیمیا کی د ارجاع کوونکی معیارونو په توګه پکار وړل کیږی. لیتیم المونیم هایدراید او AlCl₃ د تعامل کولو په پای کی AlH₃ پلاس راځی .

3LiAlH^-₄ + Alcl₃ ------------> 4AlH₃ + 3LiCl                                                 

المونیم هایدراید (AlH₃)_n سپین پودر دی او 105 C^o څخه لوړ حرارت کی تجزیه کیږی. او هایدروجن ازاده وی. په AlH₃ کی د BH₃ په توګه الکترونی خلا وجود لری. او جالی ماننده جوړښت لری.

 

 

6.     هلایدونه: -

 

               Aluminium Chloride                                                                        aluminum‑chloride‑a

 المونیم هلایدونه (AlHCl₃)  په نورمال شرایطو کی یو بیرنګه کرستلی مواد  دی او کولای شو چی هغوی د ساده موادو څخه پلاس راوړو . د المونیم کلوراید د استحصال اساس د کلورین عمل پر المونیم یا المونیم اکساید (المونیا) د کاربن په موجودیت کی تشکیلیږی.

2Al + 3Cl₂ ---------------> 2AlCl₃                                                                     

Al₂O₃ + 3Cl₂ + C  --------------------------->  2AlCl₃  + 3CO                          

المونیم کلوراید یو جامد ایونیکه ماده ده چی په هغه کی د Al⁺³ هر ایون د Cl^- شپږو ایونونو پواسطه احاطه شوی دی. دا مرکبات په 192 C^O حرارت کی Al₂Cl₆ مالیکولونو په شکل سبلیمیشن (Sublimation) کوی. او په بخار تبدیلیږی Al₂Cl₆ مالیکول لاندی شکل لری.

 

 

Aluminum Chloride Dimmer

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Al₂Cl₆ له دوه AlCl₆ مالیکولونو څخه جوړ شوی اود لیوس اسید – قلوی د مغلق ښه مثال دی. د المونیم اتومونه د لیوس د تیزاب اود کلورین اتومونه چی د هغوپه څنګ کی قرار لری د لیوس د قلوی په توګه عمل کوی. او مالیکولی جوړښت یی په لاندی فورمول کی ښودل شوی دی.

Cl2

Cl2

Cl2

Al

Al

Cl2

Cl2

Cl2

 

څرنګه چی د هلوجن اتومونه په المونیم بروماید و المونیم ایوداید کی نسبت د کلوراید اتوموته د Al₂Cl₆ په مرکب کی ډیر قطبی دی په دی هکله د Al₂Br₆ او Al₂I_6­ مالیکولونه د جامد په حالت اود بخار په حالت کی یو شان ډیر پاتی کیږی. المونیم هلاید له اوبو سره تعامل کوی اود پام وړ  اندازه  تودوخه تولیدوی. که د هغه کلوراید په مرطوبه هوا کی قرار ولری د هغه څخه د HCl ( مالګی تیزاب) لوګی چی په شکل کی ښودل شوی دی پورته کیږی.

المونیم فلوراید نظر نورو هلایدونو څخه د خواصو له نظره ډیر لږ فرق لری. دا مرکب په سختی سره ویلی کیږی. په اوبو کی منحل دی او کیمیاوی فعالیت نلری. AlBr₃ AlI₃,  کرستلونه د Al₂Br_6­ او Al₂I₃ له پولی میر مالیکولونو څخه تشکیلیږی. المونیم هایدرواکساید او د تیزابونو د تعامل په نتیجه کی د المونیم مالګی حاصلیږی.  مثلاً:

Al(NO₃)₃ Al₂(SO₄)₃ . 18H₂O , MAl(SO₄)₂ .12H₂O , Al₂Cl₆ . 6H₂O                

 

 

 

7.     د المونیم مالګی   :-

 

 

Aluminium Phosphat                                                                     

د المونیم هغه مالګی دی چی د اکسجن لرونکو تیزابونو څخه لاسته راغلی دی په اوبو کی حل دی اما AlPO₄ په اوبو کی حل نه دی. المونیم سلفیت اود هغه زمچونه د مختلفو کاغذونو جوړولو په صنعت کی د سلولوزی انساجو په کواګیولیشن کولو کی د څرمنو د دباغی په صنعت کی په نساجی صنعت کی د منسوجاتو په رنګ ورکولو کی او داسی نورو ساحو کی ګټه ورڅخه اخستل کیږی. زمچونه د سلفیتو مخلوطونه دی او(SO₄^-2)₂ . 12H₂O  M⁺ (M)⁺³ فورمول لری مثلاً د پتاشیم د زمچ کیمیاوی فورمول KAl(SO₄)₂ . 12H₂O  د امونیم د زمچ فورمول NH₄Al(SO₄)₂ . 12H₂O  دی .

 

8.     سپین پټکری: K₂SO₄Al₂(SO₄)₃ . 24H₂O

  د پوتاشیم المونیم سلفیت دی چی څلورویشت مالیکوله اوبه لری. یعنی د پوتاشیم او المونیم یوه مضاعفه مالګه ده (هغه مالګه چی دوه فلزونو او یو راډیکال څځه جوړه شوی وی د مضاعفی مالګی په نوم یادیږی).

9.     سورپټکری: FeSO₄Al₂(SO₄)₃ . 24H₂O

  سور پټکری هم د سپین پټکری په شان یوه مضاعفه مالګه ده چی د سپین پټکری د دوه اتومه پوتاشیم په ځای یو اتوم اوسپنه لری.

 

 

10.                        د پټکری د استعمال ځایونه :

 پټکری د څرمنی په پخولو ، د رنګ او کاغذ په جوړولو کی په کاریږی.

خواص:

المونیم د سپینو زرو په شان سپین رنګ لری اوډیر سپک نرم (پوست) ځلا لرونکی فلز دی ځلالرونکی (بریښیدونکی ) رنګ د المونیم په هوا کی ډیر ژر د مینځه ځی دا ځکه چی د اوکسجن سره تعامل کوی. اود اکساید یوه نازکه طبقه جوړوی. المونیم ډیر نرم اود کشیدو وړ دی دا چی نرم او پنډ الات او اسباب ځینی جوړیداشی. المونیم برقی هدایت لری. اود برق د تیریدو اندازه یی 62% ده. یعنی د مسو نیمایی او وروسته د سپینو زرو او مسو په دریمه درجه دی.  المونیم یو له دری ګونو عناصرو څخه دی چی د ځمکی په پوستکی کی په ډیر مقدار موندل کیږی (وروسته له اکسجن او سلیکان څځه ). المونیم د المونیم سلیکیت په منرال کی موجود دی. د زمانی په تیریدو غټی ډبری تخریب او د هغه په نتیجه کی د مټ خټی (Glay) چی په ترکیب کی یی المونیم وجود لری تشکیلیږی. اود خاورو مهمه برخه منځ ته راوړی. اود مټ خټه هم په هغه کی شامله ده او د المونیم یومهم منرال دی. د هغه په محتوا کی د المونیم هایدرواکساید Al(OH)₃  او المونیم اکساید هایدروکساید موجود دی. بوکسایت په ټولو ځایونو کی تکاثف(ډیروالی) کړیدی. مګر په تروپیک (ګرم) او سب تروپیک(متعدل) مناطقو کی تر ټولو ډیر متکاثف شوی. کوروندوم د المونیم اکساید (Al₂O₃) یو ډیر کلک او سخت منرال دی. د المونیم خالص اکساید بیرنګه ده. اما د ناپاکیو موجودیت په هغه کی د مختلفو رنګونو ورکولو سبب ګرځی. د مثال په توګه د سفیر(Sapphire) منرال چی معمولاً آبی رنګ لری. او روبی(Ruby) سور تیز رنګ لری. دا ډبری ډیر با کیفیته او قیمتی کورندومی ډبری دی په شکل کی د کورندوم منرال ښودل شوی دی.

د المونیم د اتوم الکترونی جوړښت (1S² 2S² 2P⁶ 3S² 3P¹) دی. د المونیم جسامت نسبت د بور(Bhor) جسامت ته لوی دی اود ایونایزیشن انرژی لږ ده.

 

                                                              3d                                3P            3S

 

پدی هکله دالمونیم غیرفلزی علایم نسبت بور ته لږ دی د المونیم د اکسیدیشن نمبر په اکثر مرکباتو کی +3 اود کوردینیشن نمبر (C.N)  یی په مغلق یا کامپلکس مرکباتو کی 4 او 6 دی مثلاً  په لاندی مغلق مرکباتو کی چی د المونیم او سودیم هایدرواکساید د محلول د تعامل په نتیجه کی یو ځای د H₂  له آزادیدلو سره حاصلیږی څرنګه چی په محلول فینول فتالین علاوه شوی له دی کبله محلول ګلابی رنګ پیدا کوی.

OH             ǀ          OH ‒ Al ‒ OH             ǀ           OH کامپلکس مرکب

2Al + 2OH^- + 6H₂O  --------------------------> 2{Al(OH)₄^-}+ 3H₂                                        

 

 

په لاندی مرکباتو کی د لیګاوندونو شمیر (4) اود کواردینیشن نمبر (C.N) یی هم (4) دی.

[Al(OH)₄]^-     , [AlCl₄]^-                                                                                     

 

کیمیاوی تعاملونه :

1-    المونیم د تودوخی په لوړو درجو کی د هوا د اکسجن سره په شدت تعامل کوی اود المونیم اکساید جوړوی.

که چیری د المونیم بوره (میدګی) د اور په لمبه باندی واچول شی نو په سترکی خیره کوونکی سپینه لمبه سوځی اود المونیم اکساید جوړوی مګر که د المونیم یوه پیړه (ډبله) ټوټه راواخلی او تودوخه ورکړی په لمړی سرکی به اور واخلی او بیا به د زیاتی تودوخی ورکولوپه اثر ویلی شی ددی پیښی لامل (علت) دادی چی د المونیم پیړه طبقه په لمړی سرکی د اکسجن سره تعامل کوی او د المونیم اکساید یوه طبقه جوړوی چی د المونیم فلز د اکسجن د اغیزی او خرابیدو څخه ساتی او بل آخره ویلی کیږی . د المونیم ترکیبی میل د اکسجن سره ډیر زیات دی له همدی امله المونیم د هغو فلزونو د استحصال لپاره پکار وړل کیږی چی کاربن یی ارجاع کولی نه شی. که چیری د المونیم میده ګی د اوسپینی د اکساید سره مخلوط کړل شی او بیا د مګنیزیم د لمبی په وسیله اور  ور واچول شی د ارجاع عمل په فوق العاده توګه تر سره کیږی او په پای کی دومره تودوخه منځ ته راځی چی اوسپنه ویلی کیږی د المونیم د همدی خاصیت څخه په تخنیک کی کار اخلی او د اوسپنیزو ماشینو او لاریو ماتی ټوټی ورباندی پیوند وی. اوسپنی اکساید او د مګنیزیم میده ګی مخلوطوی د المونیم اوسپنی اکساید اود مګنیزیم میدګیو مخلوط ته ترمیت وایی چی د ماتی اوسپنی د ماتو شویو ټوټو د پیوندولو له پاره پکار وړل کیږی.

2Al + Fe₂O₃ -------------------------------> Al₂O₃ + F_e                                       

پورتنی عملیه د ترمیت په نوم یادیږی او په صنعت کی د اوسپنو د ماتو شویو ټوټو د ویلډنګ کولو لپاره ورڅخه کار اخستل کیږی.

2-    په المونیم باندی تر ټولو د مالګی تیزاب ډیره زیاته اغیزه کوی.

2Al + 6Hcl ------------------> AlCl₃ + 3H₂                                                      

 

 

3-    د تیزابونو سره ډیر ضعیفه تعامل تر سره کوی. د رفقیق Hcl  او H₂SO₄  سره د تعامل په نتیجه کی H₂  غاز آزادوی. او Al  د هغه ځای نسی.

2Al + 6HCl ----------------------> 2AlCl₃ + 3H₂                                      

2Al + 3H₂SO₄ ------------------> Al₂(SO₄)₃ + 3H₂                                    

4-    اود غلیظ Hcl  سره په تیزی تعامل کوی.

2Al + 6HCl --------------------> 2AlCl₃ + 3H₂                                        

5-    د هلوجنونو سره تعامل کوی هلایدونه پلاس راکوی.

2Al + 3 X ---------------------------> 2AlX₃                                                          

6-    د القلی سره تعامل کوی Na انومینات پلاس راکوی.

2Al + 2NaOH + 2H₂O -------------> 2NaAlO₂   Sodium alminate         

7-    المونیم د القلی څخه هم ااغیز من کیږی. لکه سودیم هایدرو اکساید سره تعامل کوی او لکه څنګه چی تیزاب ورڅخه هایدروجن آزاد کړی د سودیم هایدرواکساید یا القلی څخه هم هایدروجن آزادوی نو ویلی شو چی المونیم یو امفوتریک فلزدی.

امفوتریک هغه فلز ته وایی چی هم د تیزاب او هم له القلی سره تعامل وکړی.

2Al + 6NaOH --------------------------------> 2Na₃AlO₃ + 3H₂                          

 

 

 

 

 

 استحصال :

1. د لومړی ځل لپاره د ویلر عالم د لاندی معادلی په اساس کشف کړ.

2AlCl + 3Na ------------------> 3NaCl + Al                                                    

2. نن ورځ المونیم د بوکسایت د برقی تجزیی څخه پلاس راوړی په دی ډول چی لومړی بوکسایت (Al₂O₃ . 2H₂O) په ویلی شوی کریولایت (Na₃AlF₆) کی ګډ وی او بیا یی ویلی کوی او بیا د نوموړی محلول په انود کی اکسجن او په کتود کی المونیم آزادیږی.

Al₂O₃ . 2H₂O  m.p = 2045 C^o                                                                           

دویلی کیدونقطه                    Al₂O₃ . 2H₂O + Na₃AlF₆  m.p= 950 C^o                     

2Al₂O₃ -------------------------------> 4Al⁺³ + 6O⁼                                              

6O⁼ --------------> 3O₂ + 12e^-       تعامل په انود کی

4Al⁺³ + 12e^- ---------------------------> 4Al⁰  تعامل په کتود کی.

 

څنګه چی مخکی وویل شو چی بوکسایت یو د المونیم منرالونو څخه دی. او په کیمیاوی تعاملاتو کی المونیم هایدروکساید د Bayer په طریقه په لاس راځی او وروسته د تکلیس(تجزیه) کیدو په اثر په Al₂O₃ تبدلیږی. د تعامل بهیریی په دی توګه دی                 1200C^o

2Al(OH)₃  -----------------------------> Al₂O₃ + 3H₂O                                     

کله چی المونیم اکساید په ذوب شوی کریولایت Na₃AlF₃ (Cryolite)  کی حل شوی وی د الکترولیز د عملیی پواسطه المونیم استحصالیږی. المونیم وروسته له اوسپنی څخه یو مهم تجارتی فلز دی. سره له دی چی خالص المونیم نرم او تعامل کوونکی دی. اما که هغه سره په لږ اندازه نور فلزات لکه مس او مګنیزیم ګډ شی یو کلک الیاژ چی د زنګ وهلو په مقابل کی مقاومت لری لاس ته راځی. دا خاصیت د هغه سبب شوی چی په عمارتونو او کانتینرونو کی ګټه ورڅخه اخستل کیږی. په نوی طریقی المونیم چی Holt  او Heroult  پواسطه منځته راوړل شوی استحصالیږی. هغو المونیم یی د Al₂O₃ څخه د لوړی درجی د ویلو کیدو 2045 C^o او د لوړی برقی هدایت لرلو له کبله ګټه نه ده اخستلی د هغه په عوض یی ویلی شوی کریولایت او لږ مقدار Al₂O₃ څخه الکترولیت په توګه استفاده وکړه. دا مخلوط ښه برقی هدایت لری. او آن تر 950 C^O کی د مایع په حالت کی پاتی کیږی.  د الکترولیز حجره (ژوانګه)په شکل کی ښودل شویدی.

 

کاربونی انود                            کاربونی کاتود

Al2O3

C (S)

C (S)

-

+

Al

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پدی آلی کی انود او کتود له کاربن څخه جوړ شوی دی او په هغه کی Al­₂O₃ په دوام داره توګه علاوه کیږی.او المونیم له هغه څخه لاسته راځی. د تعامل معادله یی دا شکل لری.

3[Al⁺³ + 3e^- --------------------> Al (0)

3[ C + 2O^-2 -----------------> CO₂ + 4e^-

3C + 4Al⁺³ + 6O^-2 ---------> 4Al + 3CO₂

دیو ټن المونیم لاسته راوړلو لپاره 15000 Kw  انرژی ته اړتیا ده. برسیره پردی المونیم یو ډیر ښه د برق هادی دی او ددی خاصیت او لږ کثافت په لرلو سره برقی ترانس ماشینونو کی (Transmition) کی استعمالیږی.

د المونیم استعمال  :

څرنګه چی المونیم د تودوخی ښه هادی دی نو ځکه له هغه څخه د پخلی لوښی لکه دیګونو . پاتلچی او نور جوړوی همدا راز د المونیم څخه کاسی قابونه ، قاشوغی ، چای جوش ا و نور شیان جوړوی المونیم په زیاته اندازه د بریښنا د سیمونو په شکل کارول کیږی. د المونیم دالیاژونو څخه سربیره په نورو شیانو د الوتکو او موټرو په جوړولو کی هم کار ځینی اخلی ځکه چی هم سپک او هم کلک دی.

‌ پدی کی چی کوم عناصر شامل دی هغه عبارت دی له Ga, In, Ti   او ددوی مرکبات GaCl₃ , GaAs , InCl₃ , Insb , 4H₂O , TiCl₃   څخه عبارت دی.

1.     طبعی سرچینی:

د ځمکی په کره کی Ga = 1.5 . 10^-3%  ، In= 1 . 10^-5 %  ، Ti = 3 . 10^-4 %  وجود لری دا عنصر په مخلوط ډول د نورو عناصر د منرالونو سره یو ځای پیدا کیږی.

2.     استحصال :

هغه مالګی او اکسایدونه چی د Ga  ، In  او Ti  عناصرو څخه تولید شوی د هغه د مالګو د ارجاع څخه (سره له هایدورجن او کاربن ) پلاس راځی.

 

3.     خواص:

Ga ، Ti, In نرم او سپین رنګه فلزونه دی د اکسجن د عمل په اثر په آزاده هواه کی Ga آبی خاکستری رنګ غوره کوی. او In سپین نقره ئی  رنګ ګرځی . دا دواړه فلزونه د هوا په مقابل کی مقاوم دی او تالیم په مرطوبه هواه کی د هایدرواکساید د یو قشر پواسطه سره احاطه کیږی. او په ډیر سرعت سره تخریب کیږی. In او Ti  د چاقو پواسطه سره په آسانی پریکیږی. اما Ga  کلک دی د ضربی پواسطه سره په کوچنیو ذرو باندی تبدیلیږی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ګالیم : Ga  (Gallium) : 

 

اتومی وزن 69.72

د ویلی کیدودرجه 29.9 C^o

د ایشیدوټکی 1980 C^o  

کثافت په 20 C⁰ (فلز)  5.9 g/Cm³

کثافت یی په 31 C^o  کی (مایع) 6.1 g/Cm³

کالیم د فرانسی په ګالیین ښار کی پیدا کیږی. 1875 ع کال کی د یوه فرانسوی لخواه پیدا شو تر سپینو زرو یی ارزښت لوړ دی . د ایلیکترو لایز په مرسته لاسته راځی د سپینو زرو په شان ځلیدونکی رنګ لری. د ویلی کیدو درجه یی 29.9 C^o او د ایشیدو درجه یی 1980 C^o ده نو په دی اساس سره په ترمو میتروکی لویږی په ترانسیسټورونو کی هم کار ځینی اخستل کیږی.

اندیم:In  (Indium) :

 

  اتومی وزن یی 114.82  

د ویلی کیدو درجه 156 C^o

د ایشیدو درجه  2000 C^o

کثافت    7.30 g/Cm³     

اندیم عنصر په 1863 ع کال کی وپیژندل شو ، د Zn زینګ او سرپو په معدنونو کی د نوموړو عنصرونو څخه لاسته راځی د سپینو زرو په شان ډیر ځلیدونکی او ډیر نرم پوست دی اود چاکو پواسطه سره پری کیدای شی او په ټیټه درجه کی ویلی کیدای شی.

 

 

 

 

 

 

 

 تالیم : Ti   ( Thallium)

 

اتومی نمبر ک 81:  

تناوبی دوره :      6    

اتومی وزن یی   204.37

اتومی شعاع : 2.08 A^o

ایونی شعاع : 1.5 A^o

د ویلی کیدو درجه 303 C^o

د ایشیدو درجه 1460 C^o 

کثافت یی 11.85 g/Cm³  

تالیم په یونانی ژبه کی د شنی پاڼی په معنی دی په 1861 ع کال کی پیدا شو د پیریت څخه لاسته راځی. پوست نرم فلز دی په HNO₃ او H₂SO₄  کی په آسانی سره حل کیږی. په تخنیکی ډول کوم د استعمال ځای نلری. اود ګالیم تعاملونه ډیر زهرناکه دی د موږکانو د وژلو د پاره کار ځینی اخلی او همدارنګه زراعت کی د حشراتود د پاره د تخم د مخنیوی د پاره کار ځینی اخستل کیږی.